"Шәачантәи ҳахҵәеит": аубых хылҵшьҭра Неџьмеҭҭин Цәлохә атәым дгьыл ахь ишагаз

376
Ҭырқәтәыла Бычкыдере ақыҭаҟны инхо, 90 шықәса зхыҵуа аубых хылҵшьҭра Неџьмеҭҭин Цәлохә иабдуцәа рҭоурых дазааҭгыло еиҭеиҳәеит урҭ амҳаџьырра ҟалаанӡа Шәача ишынхоз. Дара атәым дгьыл ахь ианықәнагала, исаӡ қыҭаны ишьақәгылаз аҭыԥ нхарҭас ирзыҟалеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Хҩеишьцәа Қәасеи, Ҳабыџьи, Қьаламаҭи Цәлохәаа аамҭала Шәача инхон, хылҵшьҭрала иубыхын. Амҳаџьарра аамҭа хьанҭақәа раан, излыҵыз рыуаажәлар реиҳараҩык реиԥш агәаҟра иақәшәеит. Амшын Еиқәа еихҵәаны Ҭырқәтәылаҟа ицеит.

"Қәаса сабду иаб иоуп. Аишьцәа Ҭырқәтәылаҟа ишықәнагалаз атәы инарҵауланы иҳаздыруам, аха иахьа ҳахьынхо ақыҭа Бычкыдере дара аанӡа Шәача иргәылацәаз, Адлер инхоз Арыдаа ишьақәдыргылахьан. Сара сихаануп урҭ ирхылҵшьҭраз Шьрынбеи Арыд. Ари ақыҭа ацуҭақәа ԥшьба рыла ишоит: Каҳабер, Лбаац, Аџьра, Бжьаҟә. Раԥхьа иара исаӡ қыҭаны иргылан, анаҩс нхарҭас ирзыҟалеит аубыхцәагьы", - ажәабжь еиҭеиҳәоит Неџьмеҭҭин Цәлохә.

Атәым дгьыл ахь иқәнагалаз ҳауаажәлар рыԥсҭазаара акырӡа иуадаҩын. Абзазара ус баша аиҿкаара мариамызт, амамзаара рыман. Есыҽны амлеи, ахьҭеи, ачымазареи, аԥсреи рлакҭа иҭаԥшуан. Уи анаҩсгьы Османтәи аимпериа имҩаԥнагоз аибашьрақәа рахь иршьҭуан згәашьамх ӷәӷәаны ирбоз Кавказ ахаҭарнакцәа.

"Сабду Ҭемшьыгәи иаб иашьа иԥа Изеҭи Чанаккале ҳәа иахьашьҭоу ицоз аибашьраҿы иҭахоит. Мчыбжьык ашьҭахь лыԥсҭазаара ҿахҵәоит Ҭемшьыгә иԥшәмаԥҳәысгьы. Ииаҭымны иаанхаз хҩык асабицәа ранду илааӡон, анаҩс лымч кәадахо ианалага, Изеҭ иан илыдылкылоит. Абас гәаҟрала адунеи иқәын", - иҳәоит абырг.

Цәлохәаа Бычкыдере ршьапы анадыркы, арыцҳарақәа шьҭахьҟа ианынха, раԥхьатәи ргәырӷьара акәхеит ачара ус, дрымаҳәхеит Ажьиба ҷкәын, хара имгакәа дырҭацахоит Ҷанаа рыԥҳәызба.

Неџьмеҭҭин иажәақәа рыла, аамҭала Бычкыдере 80 ҭӡы нхон, 44 жәла ыҟан. Иахьа 60 нхамҩа ыҟоуп, уааԥсырала хәыҷи дуи 300-ҩык инаӡоит. Ақыҭаҟны иуԥыло ажәлақәа иреиуоуп Арыдба, Мқьалба, Аигба, Аиныҟәба, Андба, Аҽбыхәа, Ашәеиба, Гәымба, Лазба, Агрба, Хораа, Ҷыҭанаа, Гәышьба, Ажьиба, Цәлохә, Қардиа, Аҭрышба, Зыхәба, Аилысырба, Кәынчаа, Аиламырхәа, Џьышәаа, Лакраа уҳәа. Араҟа имҿиаз ажәлақәа иреиуоуп Царгәышаа, Кәыџаа, Ашәымхәаа, Рыӡныуаа, Башныхәаа, Блабаа, Папаа, Ақырҭаа, Гьаргьаа, Кьылаа, Араԥаа, Базаа, Ахырхаа.

Неџьмеҭҭин Цәлохә иӡбахә ануҳәо, иумҳәарц залшом аҵара шимоу. Иара акыр шықәса инеиԥынкыланы ашкол аҿы аус иуан. Дҭаацәароуп хҩык аԥацәеи аԥҳаи драбуп.

Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьраан Неџьмеҭҭин иԥеиҵбы Ерҳан иҭоурыхтә дгьыл ахьчаразы дцеит. Убри ашықәсан Лыхны имҩаԥысуаз адунеизегьтәи аԥсуа-абаза жәлар Рконресс ахь Неџьмеҭҭингьы аделегациа далахәны днеит.

"Ҳара Пицунда аԥсшьарҭа ҩны ҳаҩнан. Жәамш рыла сыҷкәын ҩынтә роуп дахьызбаз, иара уигьы сааҭк еиҳамкәа. Сџьаба мааҭк ҭыганы исҭаратәгьы изыҟамлеит. Ерҳан илахьынҵахоз сыздыруамызт, аха сгәы зласырҭынчуаз иԥсадгьыл аҿы дахьыҟаз акәын. Дҭахаргьы, иабдуцәа рыбаҩ ахьамадоу анышә даднакылон", - иажәа иациҵоит Неџьмеҭҭин.

Ҳџьынџьуаҩ Аԥсны дыҟанаҵы иразҟхеит ԥшьынтә Владислав Арӡынба аиацәажәара. Усҟан ажәлар рҿахәы зҳәоз ар рԥыза Неџьмеҭҭин агәра ииргеит Аиааира аԥсуа жәлар ишырго.

"Владислав Арӡынба идагьы, сзыҿцәажәоз хәыҷи-дуи "Аиааира ҳара иаҳгоит" ҳәа акәын ирҳәоз. Саргьы иџьасшьон ргәыӷра, ԥсыуак жәаҩык ақырҭцәа дырҿагылар акәын хыԥхьаӡарала иугозар. Аҵыхәтәаны агәра згеит, аԥсуаа егьа имаҷзаргьы, хаԥыцла, нацәхыԥла адгьыл рҽаларԥсны аӡәгьы иширымҭо", - инаҵишьит абырг.

Неџьмеҭҭин Цәлохә дыруаӡәкуп Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа рахьтә раԥхьаӡакәны аԥсуа алфавит зҵаз, 1964 шықәсазы инапаҟны иааиз анбан абзоурала.

Неџьмеҭҭин Цәлохә гәыла-ԥсыла иҭоурыхтә дгьыл бзиа ибоит. Иара изныкымкәа исасхахьеит Аԥснытәи аҵарауааи ажурналистцәеи. Ибзоуралагьы еизгоуп имаҷымкәа хра злоу анҵамҭақәа.

376

Ҳагба: Лада Кавказ имҩаԥысуа ахҭысқәа зегьы Урыстәыла ақәыӷәӷәароуп хықәкыс ирымоу

9
(ирҿыцуп 17:05 03.08.2021)
Ермантәылеи Азербаиџьани аҵыхәтәантәи реиҿагыларақәа, ақырҭуа парламент ампыҵахалара ахыхраз арезолиуциа апроект, арҭқәа зегьы хықәкы хадас ирымоу Урыстәыла Лада Кавказ ақәыӷәӷәароуп хәа азгәеиҭеит арадио Sputnik аефир аҟны аполитолог Беслан Ҳагба.
Ҳагба: Лада Кавказ имҩаԥысуа ахҭысқәа зегьы Урыстәыла ақәыӷәӷәароуп хықәкыс ирымоу

Ладатәи Кавказ хҭысқәак аныҟалалак, ахҭысқәа зегьы имҩаԥысуа рҟны еимадарак уԥшаар ҟалоит. Қырҭтәылеи, Аԥсни, Ермантәылеи, Азербаиџьани хәыҷык еицәыхаразаргьы, ҵыԥх иҟалаз ахҭысқәа рышьҭахь, Азербаиџьан аибашьраҟны аиааира анырга ашьҭахь Ладатәи Кавказ аҭышәныртәалара аганахь зынӡа аҽаԥсахит. Аҭынчратә политика ҳәа Урыстәылатәи Афедерациа имҩаԥырго Ашьха Ҟарабах аганахьала аҭышәынтәалара згәамԥхо аҳәынҭқаррақәа рацәоуп. Адеоккупациа ҳәа ахьыӡҵаны Қырҭтәыла ишьҭырхыз ақәҵара иаҿурԥшыр ҟалоит Украина Донбасси Крыми рганахьала ишьҭнахыз ақәҵарақәа. Иара убас, ааигәа Зеленски(Украина ахада - азгәаҭа) Аԥсны аҳәааҟны дааны иҟаиҵоз аҳәамҭақәа, арҭқәа зегьы еидҳәалоуп, Урыстәыла ақәыӷәӷәароуп еиҳарак аԥхьа иргыланы хықәкыс ирымоу", - ҳәа азгәеиҭеит Ҳагба.

Шәазыӡырҩы аудио.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

9

Аԥсны ААР "ампыҵахалара ахыхраз" Қырҭтәыла арезолиуциа апроект ахҳәаа анаҭеит

5
Ампыҵахалара ахыхрази аурыс-ақырҭуа еимак ҭынчмҩала аҭышәныртәаларази арезолиуциа уаанӡа, нанҳәа 2 рзы иалацәажәеит Қырҭтәыла Апарламент азинтә зҵаарақәа реилак аҿы.

АҞӘА, нанҳәа 3 - Sputnik. Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрра "ампыҵахалара ахыхрази" аурыс-ақырҭуа еимак ҭынчмҩала аҭышәныртәаларази арезолиуциа "аԥсҭазаара иаҟәыгоу, аԥсуа-ақырҭуа еиҿагылара амзыз еиҭазкуа" акоуп ҳәа азгәанаҭеит. Абри атәы кьыԥхьуп аусбарҭа асаит аҿы.

Аԥсны ААР адырра ала, Қырҭтәыла иаднакылаз адокумент аҿы Урыстәылатәи Афедерациахь ааԥхьара ҟанаҵоит Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи "ампыҵахалара рхыхраз", иазхаҵоу рхьыԥшымра мап ацәнакырц, иара убасгьы аетникатә ҟазшьала ауаа еилырымхларц, Женеватәи аиҿцәажәарақәа рҟны аконструктивтә ҟазшьала ахы мҩаԥнагаларц азы ҳәа.

Аусбарҭаҿ иазгәарҭеит 1992 шықәсазы Аԥсны аибашьра алагаразы аҭакԥхықәра зду Қырҭтәыла шакәу, иара убас, Аахыҵ Уаԥстәыла 2008 шықәсазы аҭыԥ змаз ахҭысқәа рызгьы ахара дара ишрыду.

"Иазгәаҭатәуп Қырҭтәыла амчрақәа ишырҭаху аԥсуа-ақырҭуа еимак аурыс-ақырҭуа еимак акәушәа ауаа дырбара, аха уи изаҟаразаалак ҵаҵӷәык амам. Иззыҟарҵогьы аҭакԥхықәра рҽацәхьакны ахара ирыду мап ацәыркырц ауп", - ҳәа аҳәоит ареспублика адәныҟаполитикатә усбарҭа ахҳәааҿы.

Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистрра Женеватәи аиҿцәажәарақәа ирлахәылоу жәларбжьаратәи абжьаҟазацәа рахь ааԥхьара ҟанаҵоит 1992–1993 шықәсқәеи 2008 шықәсеи рзы Қырҭтәыла ахымҩаԥгашьа цәгьоуроуп ҳәа иршьарц, Аԥсни Қырҭтәылеи рыбжьара амч ахамырхәаразы аиқәшаҳаҭра анапаҵаҩра иацхраарц.

Аусбарҭа иара убасгьы ааԥхьара ҟанаҵоит Аҟәеи Қарҭи рыбжьара еиҟароу аҳәынҭқаррабжьаратә еиҿцәажәарақәа рышьақәыргылара иацхраарц Аахыҵ Кавказ акраамҭатәи аҭынчреи аҭышәынтәалареи реиҿкаара хықәкыс иҟаҵаны.

Аԥсуа дипломатцәа иазгәарҭоит ақырҭуа ган Женеватәи аиҿцәажәарақәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аполитикатә ҭахра аарԥшны рконструктивтә позициа иқәныҟәар шрыхәҭоу. Избанзар аиҿцәажәарақәа рлахәылацәа зегьы ззыԥшу Қырҭтәыла аконструктивтә хымҩаԥгашьа ауп.

5