Аԥсны аполитикатә статус ахцәажәаразы гәаанагарақәак

306
(ирҿыцуп 12:18 02.09.2021)
Аԥсны иахьа иамоу аполитикатә статус еиҭахәаԥштәуп ҳәа урыстәылатәи политикцәак иҟарҵо аҳәамҭақәеи уи акәша-мыкәша иҟоу ацәажәарақәеи шҵаҵӷәыдоу дазааҭгылоит Sputnik аколумнист, аполитолог Беслан Ҳагба.

Аҵыхәтәантәи аамҭазы урыстәылатәи политикцәак еицлабны иаԥшьыргеит Аҧсны аҳәынҭқарратә статус ахцәажәара, Аахыҵ Уаԥстәылеи, Донбасси, Приднестровиеи инрыдҳәаланы Урыстәылатәи Афедерациа адҵара апроцесс аԥшьгатәуп, убри азҵаарала ареферендум  мҩаԥгазаргьы ҟалон ҳәа. Игәацԥыҳәаны абри аидеа анагӡара дашьҭоуп ашәҟәыҩҩы, аполитикатә партиа "За правду"  ахантәаҩы Захар Прилепин, ԥыҭҩык еицхәыцыҩцәак наидкыланы.

Иҟоуп имаҷымкәа аполитологцәа, аекспертцәа ас еиԥш иҟоу ақәгыларақәа иадгыло. Абар урҭ раргументқәагьы: арҭ ареспубликақәа  ирымаӡам алшара ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәаны рышьақәгыларазы, убри аҟнытә рполитикатә ҿиара хырхарҭас иаҭатәуп Урыстәыла адлара. Абраҟа азҵаара цәырҵуеит: нас, хара имгакәа, иаҳзыԥшума Аԥсны аҳәынҭқарратә статус аиҭахәаԥшра, иабанӡақәнагоу иахьа ҳтәыла асуверенитет алацәажәара? Еиҳаракгьы, ирымоума Урыстәыла аполитикатә еиҳабыра Аԥсны аганахьала аҵыхәтәаны ирымаз  разыҟазаашьа аԥсахразы гәҭакқәак? Абарҭ азҵаарақәа рзын, имроуцәакәа, згәаҭарақәак.

Иахәҭоуп иаразнак иҳәазарц - иааиуа ажәашықәсқәа Урыстәылатәи Афедерациа аҟнытә Аԥсны иаиуыз азхаҵара ԥсахра шаимуа,  иамоу аполитикатә статусгьы аиҭахәаԥшра ишаламго. Нанҳәа 2008 шықәсазы Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи рҳәынҭқарратә суверенитет азхаҵарала Урыстәыла адунеижәларбжьаратә еилазаара иддырбеит дара амчхара дуӡӡа змоу ҳәынҭқаррақәаны ишышьақәгылаз, "ишбананатә" республикам, иаҭаххозар адунеи раионқәак рҿы хатәгәаԥхарала агеополитикатә ҭагылазаашьа аԥсахра шрылшо.

Иазгәаҭатәуп абарҭ аҩ-республикак разхаҵара  ҷыда хҭысны ишыҟалаз Урыстәыла абзоурала - раԥхьаӡа акәны апостсоветтә ҵакырадгьылаҿы ҩ-автономтә еиҿкаарақәа ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәаны иазхаҵан, ахәдықәҵарагьы рырҭеит ршәарҭадара шдырманшәало, рсоциал-економикатәи, ркультуратәи еизҳазыӷьараҿы ацхыраара шрырҭало.

Урыстәыла адәныҟатәи аполитика аконцепциаҿгьы инаҵшьны иарбоуп  Аԥсни Аахыҵ  Уаԥстәылеи ҳаамҭа иақәшәо, ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәаны ишьақәгылароуп ҳәа. Хаҭала Урыстәыла ахада Владимир Путин акырынтә иазгәеиҭахьеит  аҩ-ҵакырадгьылк рганахьала урыстәылатәи аиҳабыра мпыҵахаралатә политикак амҩаԥгара ргәы ишҭам, лассы-лассы Аахыҵ Уаԥстәыла Урыстәыла адларазы иҟарҵо аҳәарагьы  мап ацәыркуеит.

Иахьа Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи рҳәынҭқарратә статус аиҭахәаԥшра  иаԥсам ҳәа Урыстәыла аиҳабыра иазырҧхьаӡоит даҽа мзызқәак ирыхҟьаны, иаҳҳәап, аҵыхәтәантәи аамҭазы кавказтәи аҿацә аҭышәантәаларахь аиасра. Урыстәыла ахада  Владимир Путин итәыла анапхгараҿы имаҷымкәа аихьӡарақәа ааирԥшхьеит, аха лымкаала иазгәаҭатәуп Кавказ мҽхакы ҭбаала аҭыԥ змаз аибарххара аԥырҟәҟәааразы имҩаԥиго аполитика, Кавказ аиқәкразы, арҭынчразы хаҭала илшарақәа. Убри аҟнытә ишьақәгылаз, ихьыԥшым аҳәынҭқарра ҳәа ахьӡ зауз Аԥсны аполитикатә статус аԥсахра, аларҟәра аҽазкра - ари  урыстәылатәи аиҳабыра аҟнытә политикатә авантиурахоит, аҵыхәтәантәи кавказтәи рықәҿиарақәа зегь хзырбгало хҭысхоит.

Аԥсны аҳәынҭқарратә зхаҵара аиҭахәаԥшра ишаԥшьарымго агәра ҳдыргоит иара "адунеижәларбжьаратәи азхаҵара" аинститут иамоу аҭоурыхтә практика. Ҳаамҭазтәи аполитикатә ҭоурыхаҿ даараӡа имаҷуп убасеиԥш ахҭысқәа амчхара дуӡӡа змоу ҳәынҭқаррак тәылак азхаҵаны рсуверенитет мап анацәыркхьоу. Иаҳҳәап, Еиду Америкатәи Аштатқәа 1979 шықәсазы Таиван ихьыԥшым ҳәынҭқарҵас мап ацәкны официалла иазхарҵеит Китаитәи Жәлартә Республика. Аха ас еиԥш аҿырԥштәқәа адунеижәларбжьаратә еизыҟазаашьаҿы даара имаҷуп, избанзар адунеитә политикаҿы убас иԥхьаӡоуп: аҳәынҭқарра  азхаҵара архынҳәра атәыла дуқәа рыхьӡ ланарҟәуеит ҳәа, насгьы, иҽеим хҭысны (прецедентны) иҟалаз ҳәа иахцәажәоит.

Аԥсны астатус аиҭахәаԥшра шыҟамло азы иӷәӷәоу даҽа аргументк иадҳәалатәуп аҵыхәтәантәи аамҭазы Урыстәыла имҩаԥырго апостсоветтә политика, уи ԥыжәарас иамоуп ишьақәгылаз агеополитикатә ҭагылазаашьа аԥсахра аганахьала аҽаанкылара, ҳаамҭазы мраҭашәаратәи аҳәынҭқаррақәа Урыстәыла "иагәыдырҵаз" асанкциақәа рырмаҷра аҽазышәара. Иҳазхаҵом ааигәа Урыстәыла аиҳабыра Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи рыхьӡала "ҟрымтәи" авариант  амҩаԥгара аԥшьыргоит ҳәа, избанзар, иахьатәи рыдәныҟатәи аусхәаԥшраҟны иқәгылоуп еиҳа иӡбатәу, иҵару азҵаарақәа.

Нас, еилкаашьас иамоузеи иахьа Аԥсны астатус ахцәажәара? Избан уи иҳаракыу азҿлымҳара зарҭо урыстәылатәи политикцәак?  Ҳәарада, урҭ еилыркаауеит иаалырҟьаны аладатәи Кавказ агеополитика аҽшамԥсахуа, уи аганахьала  Урыстәыла ааигәа  "жәыларак" шыҟарамҵо.

Иҟалаз убри ауп, хара имгакәа (цәыббра 19 рзы), урыстәылатәи аполитикцәа ирзыԥшуп изаамҭанутәи апарламенттә алхрақәа, ари ахҭыс ӷьеҩла, қәҿиарала аҽалархәразы урыстәылатәи аполитикатә ԥсҭазаараҿы ианакәзаалак амчхаратә, апатриоттә риторика иӷәӷәаӡоу факторны иԥхьаӡоуп. Иаҳхамшҭралоуп, Урыстәыла зегь иреиҳау ҳәынҭқарраны ишыҟоу, ара еснагь ихьаауп агеополитикатә зҵаарақәа рылацәажәара, уи алхыҩцәагьы азҿлымҳара ӷәӷәа арҭоит, политикцәақәакгьы рхатә амбициақәа аланаргӡоит. Убри аҟнытә, зны-зынла Урыстәылантә ҳаԥхьаҟагьы иҳаҳалоит ҳҳәынҭқарра аҿиара алацәажәара, зны-зынлагьы ақәмақарра.

Хымԥада, абасеиԥш иҟоу аполитикатә ҳәамҭақәа ирыҭатәуп аҭак, аха, ишәгәаласыршәоит Урыстәылатәи адәныҟатәи аполитика ҳәаақәызҵо Урыстәыла ахада шиакәу, насгьы иара иҟнытә машәырынгьы аԥсуаа ишаҳмаҳац Аԥсны иахьатәи аҳәынҭқарратә ҭагылазаашьа ԥсахтәуп ҳәа.

Автори аредакциеи рпозициақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

306

Амилициа аиубилеи аламҭалазтәи ахҭысқәа…

145
(ирҿыцуп 17:34 17.09.2021)
Абҵарамзазы аԥсуа милициа шәышықәса ахыҵуеит, аха ари аиубилеитә рыцхә аламҭалазы иҟалеит амилициа аусзуҩ ихаҿра зырхәашьуа ахҭысқәа ҳәа агәаанагара лымоуп Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.

Ҳазҭоу ашықәс абҵарамзазы аԥсуа милициа 100 шықәса ахыҵуеит. Аиубилеи аламҭалазы, иҟалеит амилициа аусуҩ ихаҿра зырхәашьуа ахҭыс, уи раԥхьаӡа акәым ианыҟалазгьы ҳтәылаҿы аибашьра ашьҭахьтәи аамҭақәа рыхсаала ҳаныԥшыланы иаҳҳәозар.

Ҳтәылаҿы еиԥш, иахьакәзаалакгьы, амилициа зыҟоу ауаажәларра рзинқәа рыхьчара, иара убас, ацәгьоурақәа раԥырҟәҟәаара аус азы ауп. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра анеилга ашьҭахь, рашәара 18, 1996 шықәсазы раԥхьатәи Аԥсны ахада Владислав Арӡынба инапы аҵаиҩит "Амилициа азы азакәан", уаанӡа асовет аамҭазтәи азакәанқәа рыла еибаркын аԥсуа милициа аусура. Зыӡбахә сымоу азакәан, уамакгьы асоветтә аамҭазтәи иацәыхарам, уи аԥҵаразы усҟантәи адепутатцәа зқәыԥшылоз ажәытәтәи аԥҟарақәа ракәын. Азакәан ахаҭа аусушьа атәы ҳҳәозар, асовет аамҭазтәи алеишәа акыр иацәыхароушәа снарбоит, аибашьра ашьҭахьтәи амилициа аҟәшақәа русушьа ахҳәаа азызуазар.

Аибашьра анеилга, ҳара игәаҳҭо ҳалагеит абаандаҩцәа абахҭа иҭыҵны абналара шырзымариахаз, уи адагьы, иҟалалоит иара амилициа аусуҩцәа рганахьгьы анапышьҭыхрақәа аныҟало. Иахьа сызлацәажәарц исҭаху, аабыкьа Гагра араион амилициа аусуҩцәа рхамакәачра иазку ахҭыс ауп. Шамахамзар, амилциа аусуҩцәа рганахьала ашьауӷатә ус хацдыркуам, азинеилагарақәа ртәы ныҵыҩ-ааҵыҩны ишҳаҳауагьы. Уи зыхҟьо ааха зауа рзинқәа рыхьчара ианацәшәо, мамзаргьы аӡбарҭаҿы уи аҵыхәтәа иаша аиуеит ҳәа агәра ахьырымго акәзар ауеит.

Гагратәи ахҭыс ахь ҳгьежьуазар, амилициа аусуҩцәа ишакәым изызныҟәаз Урыстәыла атәылауаҩ ихаҭа иоуз ааха ранаижьырц игәы иахьҭам ауп хымԥада, иара Аԥсны азинхьчаратә усбарҭақәа рахь ашшыԥхьыӡ алеиҵеит. Ҳазҭоу амза 15 рзы иҳауит аофициалтә информациа "Гагра араион апрокуратура ашьаус хацнаркит Гагра араион ААР амазаратә цәгьоурақәа рыԥшаараз аҟәша аиҳабы, амилициа акапитан Багаҭелиа Х.В., Гагра араион ААР аоперативтә зинмчра змоу, амилициа алеитенант еиҵбы Аншба Т.Р., Гагра араион ААР ацуҭа милициа, амилициа алеитенант еиҵбы Џьалаӷониа Д.И. иара убасгьы зхаҭара шьақәыргылам Гагра араион ААР аусзуҩцәақәак рганахьала", - ҳәа. Ари ажәабжь аиҭаҳәара иԥкааны салагом, аха амилициа аусуҩцәа зыхдырҟьо - Санкт-Петербургынтәи ҳтәыла иаҭааз аԥсшьаҩы Артиом Русских иганахь анапышьҭыхра аҭыԥ ахьамаз, насгьы абџьар ахархәарала дыршәаны ирҭахыз идырҳәарц иахьалагаз ауп.

Абраҟа ҳара ҳазыгьежьроуп "Амилициа азы азакәан" 5- тәи аҳәҭаҷ. Уи ишаҳәо ала, "Амилица аусуҩцәа азин рымам ауаҩы иаҳаҭыр лазырҟәуа амчра ахархәара". Абар даҽазныкгьы иахьаҳбо, ақьаад иану ҳзакәанқәа ахархәара шрымам.

Апрокуратура хада иҳанаҭаз аинформациа ишаҳәо ала, Гагратәи амилициа Русских иаанкылара, иҿахәы иҿыхра аԥҟарақәа рҿы ишаарԥшу акәымкәа, рхы ишҭашәо ишымҩаԥыргаз. Зегь реиҳа иџьашьахәуп, абарҭқәа рыдагьы анаҩс Гагратәи амилициа аусуҩцәа атурист иганахь рхы иақәнадыргаз. Апрокуратура хада асит аҿы ҳаԥхьоит: "Русских Гагра араион иахьаҵанакуа уаҩ дахьыҟамыз ҭыԥк ахь дганы дрыпҟеит" ҳәа. Иагьзакәаным, иагьаԥсыуарам. Аӡәы, ҩыџьа хҩы данырыпҟо, насгьы, дара ауаа рҭынчра ахьчара знапы иану анракәу даара игәаӷьыуацәоу усуп.

Макьаназы еилкаам, атурист гәҩарас дызрымаз "анарктоиткатә маҭәашьарқәа ауаа рыларҵәара" азы идырбалаз, аха гәҩарас ирымоу иганахь, ахалахьырхәра азин шрымам рзымдыруазар акәхап, хыхь зыхьӡ арбоу амилициа аусуҩцәа. Иџьашьахәуп, амилициа аоперативтә ҟәша аусуҩцәа абарҭқәа рзы азин шрымам ахьырзымдыруа. Иаалырҟьаны абас ҟарҵарызма, мамзаргьы уи аҩыза аԥшаарақәа дара рыстиль акәу?! Ииашоуп, ари аус азы макьана аӡбарҭа аӡбамҭа аднакылароуп, уажәоуп ашьауӷатә ус анхацыркха, убри аҟынтә, ахара адҵара ҳара азин ҳамам. Ус акәзаргьы, амилициа аусуҩцәа абри аҩыза аус азы гәҩарас ианрымоу иҳанаҳәо рацәоуп.

Ҳазлацәажәо аус хацнаркит Аԥсны Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра ахатә шәарҭадаратә ҟәша имҩаԥнагаз аилкаарақәа рыла. Аԥсны амилициа азакәан актәи ахәҭаҷ аҿы иарбоуп "Аԥсны амилициа аҳәынҭқарратә усбарҭатә система иаҵанакуа, ауаа рыԥсҭазаара, рзинқәа, ргәабзиара ахьчара" уҳәа ҵҩа змам ауалԥшьақәа шрыду. Закан Нанба асовет аамҭазы, хықәкыла 80-тәи ашықәсқәа рзы аус иуан Гәдоуҭатәи ашьауӷатә-ԥшааратә ҟәша аиҳабыс. Иахьа амилициа аусуҩцәа рхымҩаԥгашьа иадҳәалоу ахҭысқәа рзы иҳәеит, усҟан ари аҩыза ахымҩаԥгашьа ҟалашьа шамамыз. Нанба урҭ аамҭақәа игәаларшәо исеиҳәеит: "Апрокуратура аусуҩцәа ҳашьклаԥшуан, аамҭалатәи аанкыларҭаҿы иҭакыз инеины дгәарҭон, ашәыта инызар, иҭырҵаауан", - ҳәа. Нанба иажәақәа рыла, ауаҩы ӷәӷәала дзыпҟаз, ма иԥсҭазаара далызхыз рганахь, иаразнак ашьауӷатә ус хацдыркуан. Амилициа аветран Нанба сиазҵааит, иахьатәи аамҭазы абас еиԥш иҟоу ахҭысқәа ахьыҟало азы игәаанагара иҳәарц. "Русушьа апрофессионализм ҳәа изышьҭоу иашьашәалам, машәыршәа инанагаз аус руеит", - иҳәеит уаанӡатәи амилициа аусуҩ Нанба.

Асовет аамҭаз еиԥш иахьагьы, амилициа аусуҩцәа русура хылаԥшра арҭоит апрокуратура аусуҩцәа, уи аарԥшуп амилициа азакәан 33-тәи ахәҭаҷ аҿы. Зыӡбахә ҳамоу аус аӡбарҭа аӡбамҭала гәҩарас иҟоу амилициа усуҩцәа рхара шьақәырӷәӷәахар абахҭа аҭатәара рықәшәар ауеит. Аԥсны апрокурор хада ицхырааҩ, аинформациатә хархәагақәеи апрокуратуреи реимадара иахагылоу Рада Сангәлиа лажәақәа рыла, иаҳҳәап, "уажәы ихацырку ашьауӷатә ус 228-тәи ахәҭаҷ, 3-тәи ахәҭа ала, ахара аус аҿы изықәԥҽуа иоур ауеит хәышықәса инаркны 10 рҟынӡа аҭакра".

Иазгәасҭарц сҭахуп, ари аус гәыԥҩык амилициа еиҿыркааз ишахыԥхьаӡалоу, убри аҟынтә, аӡбарҭаҿы уи анаарԥшха аус еиҳагьы аҽарӷәӷәар алшоит. Иџьбароуп аиашазы ахара зыдҵахо ирԥеиԥшу, аха ԥхынгәымза 11, 2019 шықәсазы Аԥсны Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра ахыбраҿы, ауаҩӷьычра далахәуп ҳәа гәҩарас ирымаз Анзор Ҭарба амилициа аусуҩцәа рхарала аахақәа иоуз ирыхҟьаны зыԥсҭазаара иалҵыз идҳәалоу ашьауӷатә ус шхыркәшахаз ҳаназхәыцуа агәыҩбарақәа ҳазцәырҵуеит уажәтәи аус шыҟалаша азы. Амилициа аусуҩцәа русбарҭа ахадара азызуа аминистрра ахыбраҿы, цәгьаԥсышьа иҭаны дшьын ауаҩы. Аекспертиза ишаҳәоз ала, ицәеижь ааха ӷәӷәа аман. Аус цон акыраамҭа, аха аӡбарҭаҿы Ҭарба дызшьыз рзышьақәмырӷәӷәеит. Ахара здырҵоз амилициа аусуҩцәа рхы иақәиҭыртәит, аус ҿыц аҭҵаарахьы инашьҭуп абҵара 10, 2020 шықәсазы. Шәазхәыц, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра ахыбраҿы уахынла иҟалаз ауаҩшьра аӡбарҭаҿы акгьы алымҵызар, уажә ҳазлацәажәо аус азы азинтә хьырхәра ҟало иҟамло аҳәара заҟа иуадаҩу.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

145

Лахь иаԥшны акәац ашара