Ҳараниа: Валери Багаҭелиа иабџьар иԥҳа лыхьыӡ ҭаԥҟаны ианын, уи сыбла ихгылоуп

32
(ирҿыцуп 17:29 28.11.2019)
Аԥсны Афырхаҵа, агәыԥ Бабаду командаҟаҵаҩыс иҟаз, ашәаҳәаҩ, аспорт азҟаза Валери Багаҭелиа иԥсы ҭазгьы абҵара 28 аҽны ихыҵуазаарын 65 шықәса. Sputnik Аԥсны арадио аефир аҿы аибашьҩы дигәалаиршәоит иҩыза, Леон иорден занашьоу Виачеслав Ҳараниа.
Аԥсны еицырдыруа ауаа: Ҳараниа Валери Багаҭелиа изкны

"Ҳбаталион аихамҩа зегьы изыхьчоз ҳакәын. Џьара жәыларак аныҟалалак дахьыхәмарша инструментк аашьҭыхны Валери Багаҭелиа ашәа аҳәара далагон, аҭагылазаашьа егьа ицәгьазаргьы, иашәа нагӡаны имҳакәа иуамызт. Абри алагьы ауаҩы ибарҭоуп Валери иҟазара еиҳа ишеиҳаз, избан акәзар, иваԥжәози иваҭҟәацуази ибаӡомызт, убри аҟара имузыка даанахәон. Ишьоуреи, ақалақь аҭарцәреи акәын дзызхәыцуаз иара, уи ауп ԥхьаҟагьы ихоз. Иикыз иабџьар ашьхәаҿы иршьыз ихәыҷы лыхьыӡ ҭыԥҟан, уи иахьагьы сыбла ихгылоуп", - ҳәа еиҭеиҳәеит Ҳараниа.     

Инеиҵыху аиҿцәажәара иара убас шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

32
Демур Какалия

Какалиа Кәтол асоциалтә проектқәа рынагӡаразы: ақалақь ахь нхара ицо рхыԥхьаӡара маҷхоит

83
(ирҿыцуп 16:34 06.06.2020)
Агәыҳалалратә фонд "Кәтол ақыҭа аҿиара ацхыраара" анапхгаҩы Демур Какалиа арадио Sputnik аефир аҟны арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭеиҳәеит ақыҭаҟны ашьапылампыл маҷ адәы аргылара шаԥшьыргаз, рфонд ахықәкы атәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Какалиа Кәтол ашьапылампылтә дәы аргылара иазкны

"Афонд алахәылацәа ақыҭаҟны инхо аҷкәынцәа роуп зегьы: Џьон Тапаӷәуа, Авҭандил Шьенгьелиа, Гена Ҵлаииа. Еиду амилаҭқәа реиҿкаара Аҿиара апрограмма асоциалтә проектқәа ирыдҳәалоу ахь ашәҟәы алаҳҵеит. Астадион аргыларазы ҳапроект ргәаԥхеит, ирҳәеит аԥара шәаҳҭоит ҳәа. Аргылара ҳалагеит, иаагозар, иацы ахаҳә ҭаҳаԥсон астадион иахьаҵанакуа. Ацхыраара ҳарҭоит ҳқыҭа иалахәу аҷкәынцәа. Аӡәы абылтәы ҳаиҭоит, ҽаӡәы - аԥара, досу ишилшо еиԥш. Апроект анагӡаразы аԥара аноурыжьуаз Еиду амилаҭқәа реиҿкаара Аҿиара апрограммала иҳарҳәеит ахә зегьы шахырымшәаауа. Ҳара иаҳҳәеит иазымхо аԥара, аргыларатә материалқәа роума, ишҳалҳаршо. Ахаҳә акәзар, Тамшьтәи аҵхырҭаҟынтәи иҳаиҭеит ҳқыҭаҟны инхо Асҭамыр Саӡба, иара ибзоурала иахәҭаз ҭаҳаԥсеит", - иҳәеит Какалиа.

Иара иажәақәа рыла, Кәтол ақыҭа аҿиаразы афонд аԥҵан жәабранмзазы, хықәкыс ирымоуп еиуеиԥшым асоциалтә проектқәа аԥсҭазаара раларҵәара.

"Зегьы ижәдыруеит ақыҭақәа рҟны аҭагылазаашьа зеиԥшроу, иҟаӡам иақәнагоу аспорттә ҽазыҟаҵарҭақәа, еиуеиԥшым асекциақәа. Ҳәарада, арҭқәа зегьы зныкала иҳалшаӡом аҟаҵара, аха шьаҿа-шьаҿала ҳамч ақәхоит ҳәа сгәы иаанагоит", - иҳәеит Какалиа.

Иара иазгәеиҭеит ақыҭақәа рҟны еиуеиԥшым асоциалтә проектқәа зынагӡахар, ақалақь ахь нхара ицо рхыԥхьаӡара иаҳа имаҷхон ҳәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

83
Мушни Ласурия

Лашәриа Анатоли Аџьынџьал изы: зхатә ҩышьа, зхатә сахьа башьа змаз иакәын

13
Иахьа 90 шықәса ҵит диижьҭеи апоет-алирик, апрозаик, аиҭагаҩ, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла алахәыла Анатоли Ҭархәына–иԥа Аџьынџьал. Уи арадио Sputnik аефир аҟны дигәалаиршәеит Аԥсны Жәлар рпоет Мушьни Лашәриа.

Иара дравторуп жәаба инацны апоезиатә шәҟәқәеи апрозатә шәҟәқәа ҩбеи. Иажәеинраалақәа анылеит "Аԥсуа поезиа антологиа". Анатоли Аџьынџьал аԥсшәахь еиҭеигахьан аурыс, аукраин, абаза, ачеркес, ауаԥс шәҟәыҩҩцәа ражәеинраалақәеи ражәабжьқәеи. Иара иажәеинраалақәа реизгакәа  ҩба аурысшәахь еиҭагоуп: "Улья" (Аҟәа, 1967 ш.), "Белая земля" (Москва, 1975 ш.). Анатоли Аџьынџьал иԥсҭазаара далҵит 1977 шықәсазы.

 

 

Лашәриа Анатоли Аџьынџьал изы: аԥсуа поезиаҿы раԥхьаӡа аметафоратә дунеибашьа иазҟазаз рҿиаҩын

 

"Анатоли Ҭархәына-иԥа Кәтол ақыҭан диит. Иара ҳпоезиа аҭоурых аҟны даанхеит зхатә ҩышьа, зхатә сахьа башьа змаз иакәны, амилаҭтә поезиаҟны раԥхьаӡа акәны аметафоратә дунеи адкылашьа, адунеибашьа ирызҟазаз рҿиаҩны. Уи зегьы ираҭәам, ирынасыԥым. Убас иҟан иара илаԥшбашьа. Изааигәаз ауаа саргьы среиуан. Ицәажәара ҳшымгәыӷӡоз ашьха џьара ахы ирхон, лаԥшҵашәарақәак иоуан, апоетцәа адуқәа шыҟаз дыҟан уи аганахьала. Иара зышьҭабжь ахара игоз аестрадатә поетцәа дреиуамызт, ихаан ҳара ҳҟынгьы ус еиԥш иҟан. Иҵегьы ахӡыргара имандаз, иҵегьы активра иландаз уҳәартә еиԥш дыҟан иара, аха урҭқәа гәхьаас имамызт, иҩышьа иҿыцыз цахак еснагь иадиҵон, акы алеигалон, ирҵаулон, убри ԥсҭазаарас иман. Иара заа иԥсҭазаара ҿахҵәеит, ҩынҩажәи быжьба шықәса дшырҭагылаз, гәыблыла ҳауаажәлар днаскьаргеит. Ԥшрала–сахьала анцәахша иакәын, убас деибыҭан, днаӡаааӡан, иалкааз уаҩын", - иҳәеит Лашәриа.

 

Са исҭахуп адгьыл еиԥш ачҳара сымазарц,
Амаҷ азыҳәа сыҵҟьо сҟамларц.
Са исҭахуп адгьыл еиԥш аразра сылазарц,
Сгәы ҟьаҟьаӡа еиҵыхны ауаа рзы инхарц.
Анатоли Аџьынџьал

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

13
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

109
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

109