Перец

Апырпыл џьыка: ажәытә аҳаҟьаҿы ирхуази уажәтәии ргьама узеидкылома?

406
(ирҿыцуп 12:14 03.08.2017)
Ҳазҭагылоу аамҭазы, аҳаҟьаҿы аџьыка зхуа аҳәса рхыԥхьаӡара маҷуп. Аҳаҟьа иаԥсахит аџьыкахра аус зырмарио, аха ахаҭабзиареи агьамеи лазырҟәуа амаҭәахә.

АҞӘА, рашә 9 — Sputnik, Сырма Ашәԥҳа. Иарбан ԥсыуа ҭаацәароу, зыкҿаҩра аџьыка ҟаԥшь агны иҟалахьоу? Ицаҳәцаҳәуа, афҩы лаҳалаҳауа, изыуҭалак афатә агьама анамҭар залшом. Избан аԥсуаа, аџьыка абриаҟара пату ақәны изырыԥхьаӡо? Ҳазааҭгылап маҷк аҭоурых.

Аԥсуа чеиџьыка
© Sputnik Леон Г әниа

Акыр шықәса уажәаԥхьа, ааԥынра аамҭазы, ахьшьцәа арахә рыманы ашьха ианкыдлоз, аԥшәмацәа арахә зтәыз, аџьыкхыш рыҭаны ирышьҭуан. Избанзар, аџьыкхыш арахә ирфар, аӡы рацәаны иднаржәуеит, ибзианы иарҳәуеит, иагьрыцнаҵоит ҳәа иԥхьаӡан. Усҟантәи аамҭазы, аџьыкхыш аиура цәгьан, зегьы ирзаахәомызт.  Убри аҟынтә, зырахә ашьха иказцоз ауаа, рыхьшьцәа ирцәырымӷьычырц азы, ирырҭоз аџьыкхыш апырпыл ҟаԥшь алаҵаны иҟарҵон. Ишырҳәо ала, убрантәоуп иахьаауа аԥсуаа, афатә ҟаҵаразы рхы иадырхәо апырпыл џьыка  ҟаԥшьы ахьӡ. Ус ишнеинеиуаз, апырпыл цьыка ҟаԥшьы ауҭраҭыхжәлақәа аларҵо иалагеит.

"Сара 89 шықәса схыҵуеит. Сшыхәыҷз Отаԥ снанагеит. Уброуп аџьыкахышьа ахьызбаз. Санхәа ислырҵеит. Аҳаҟьа ашьапы аҵаҵаны иргыланы илыман, аԥхныгагьы ацын. Аҳаҟьа инықәылҵон апырпыл, араҳана, аџыш, ахәысхәа уҳәа ауҭраҭыхжәлақәа. Иҳамаз ахкқәа зегьы алаҵаны, аџьыка ҳархаауан. Асақә еиԥш иаҳхуан. Ақәҵа нықәҵаны снапала арашых ылысхуан. Ачаԥа ҟаҳҵозаргьы, хәылума, капустома аҳаҟьаҿы ихны иаақәаҳхуан. Уажәы афатә хкқәа рацәоуп. Аха, ажәытә даҽа гьама хаак рыман. Иаҭахыз амарҭхәқәа адгаланы, ахәысхәа џьыкагь ҳхуан. 1956 шықәсазы, аџьыка злархуа амаҭәахә ҿыц соуит. Сгәырӷьеит, снапқәа  рыԥсы ршьеит ҳәа. Аха санхәа дазыразымхеит: мап, нан, сара уи ала аџьыка хны исфаӡом, лҳәеит. Саргьы лҳәатәы сахымԥеит", — ҳәа ҳзеиҭалҳәеит иахьа уажәраанӡа аҳаҟьаҿы аџьыка зхуа Наҭела Адлеиԥҳа.

Шамониа Қапԥҳа аҳаҟьаҿы аџьыка лхуеит
© Sputnik Сырма Ашәԥҳа
Шамониа Қапԥҳа аҳаҟьаҿы аџьыка лхуеит

"Ажәытә аҳаҟьаҿы иаҳхуаз аџьыкеи, уажәтәи ргьама узеидкылома, нан?! Сара исымоу аҳаҟьа шәышықәса иреиҳауп. Пату ақәаҳҵоит ижәытә џьынцьуп ҳәа. Лассы-лассы акәымзаргьы, зны-зынла ҳхы иаҳархәоит. Ҳнапы иҵҳамхуаз иарбан?  Аџьабаа ҳбон. Аҭаҭын ааҳрыхуан, ачаи ҿаҳхуан, аҟанҷ ҳааӡон… Уажәы ишәыбаргыузеи, нан. Аԥсынҵры Анцәа ишәиҭааит! Ажәытәра пату ақәышәҵала. Аԥсуа чеиџьыка аҳаҭыр ҳаракыуп", — дҳацәажәон Хәап ақыҭа инхо, Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеран Шамониа Капԥҳа.

"Сара сгәаанагарала, ҳандуцәа аҳаҟьаҿы ирхуаз аџьыка агьамагьы ахаҭабзиарагьы еиҳа еиӷьын. Иахьа алшара ахьҳамам иахҟьаны, аҧҳәыс леилахара азгәаҭаны, аџьыкахыга амыругақәа рахь ҳмиасыр амуа иҟалеит. Уажәы иаҳхуа аџьыка, агьама ҳашьцылеит, ибзиоушәа ҳбоит, аха ахаҭабзиара еицәоуп. Аҳаҟьаҿы иухуа аџьыка, хымҧада агәабзиаразы хәарҭара алоуп", — ҳәа азгәалҭоит иахьатәи аџьыкахыга зхы иазырхәо Ҭамила Арышҧҳа.

Дарбану Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа иааны, аџьыка агьама мбакәа, иаамхәакәа, аҩныҟа ихынҳәхьоу? Ииашаҵәҟьаны, аԥсуа пырпыл џьыка ҟаԥшьы ҳмилаҭтә чыс хадақәа ируакны иԥхьаӡоуп.

406
Атемақәа:
Жәлар рдоуҳа (27)
Атема ала
Аԥсуа чеиџьыка агәылаԥшра

"Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп": аеҵәақәа рҵакы аԥсуаа рҿы

53
(ирҿыцуп 15:30 18.07.2021)
Аеҵәақәа аԥсуаа разгәаҭарақәа рҟны ҭыԥс иааныркыло атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Ирҳәоит ауаҩы даниуа ициуеит иара иеҵәахәгьы, убри аҟнытә аԥсуаа рдунеихәаԥшраҿы аеҵәа акыдшәара ауаҩы иԥсра иадыркылоит. Иаҳҳәозар, ауаҩы данырныҳәо, ражәа иалаҵаны ирҳәоит: "уеҵәахә камшәааит!" ҳәа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ишазгәарҭо ала, аӡәы аеҵәа шкыдшәо ибар, иҳәар ауп абарҭ ажәақәа: "Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху, исҭаху рыеҵәахә кыдуп!" ҳәа. Арҭ ажәақәа хынтә еиқәырццакны иҳәатәуп. Ас еиԥш ала иҟоу адунеихәаԥшра рымоуп адыгақәагьы. Урҭ аеҵәа ауаҩы иԥсы иаҟәырҷахоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Аеҵәа ажәҩан аҟынтәи икыдшәо рбар, абас рҳәоит: "Анцәа суҳәоит, аԥсҭазаара наӡа сыҭ, сыеҵәахә ажәҩан аҿы исзынкыл!" ҳәа.

Иҟоуп азгәаҭара аеҵәақәа рыԥхьаӡара ҟалом, иҵасым ҳәа – ауаҩы заҟа еҵәа иԥхьаӡаз аҟара ицәа акынҵыҵыра алнахуеит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Раԥхьатәи ауаҩы изы аеҵәа ус баша ԥсабаратә цәырҵрамызт, уи нцәахәык аҳасабала дахәаԥшуан.

Иазгәаҭатәуп, дара аеҵәақәа рхатәы хьыӡқәа шрымоугьы, урҭ рыҟаларагьы ахатә ҳәамҭақәа рыцуп. Иҟоуп: Еҵәаџьаа, Жәгараа, Ашәуа иеҵәа, Шарԥыеҵәа, Хәылԥыеҵәа, Ахьча иеҵәа, Џьамҳасараа (хә-еҵәак ыҟоуп), Аиба лыеҵәа, Есҳаҟ иеҵәа уҳәа убас иҵегьы.

Ҿырԥштәыс иаҳгозар, амифологиатә жәабжьқәа рҟны Жәгараа асахьа ҭырхуеит абас еиԥш: ҩыџьа ажә раԥцаны ицоит, хҩык ашьҭазаацәа рышьҭоуп, лак рыцуп, Сылҭашьаҟараа (Сарҭышьаҟа) ҳәа хьӡыс измоу аеҵәа – астәы иаҿатәаны асра иаҿу илеиԥшуп.

Уи иазку ажәабжь абас аҳәоит: "Ажәытә аԥсуаа ирыман амш-ӷьарс ҳәа. Уажәгьы уи атрадициа змақәоу, иқәныҟәо ыҟоуп. Абри амш-ӷьарс зықәшәоз амҽышакәын. Абри амш аҽны аԥсуа нхаҩы акгьы ҟаиҵомызт, аҩны идәылганы аӡәы ак ииҭар ҵасмызт. Аҳәса ракәзар, имӡахыр акәын, имхахар акәын, имсыр акәын. Ажәакала, изакәызаалак акгьы ҟарымҵар акәын. Абри амш еилалгеит ԥсыуа ҭыԥҳак, мҽышак азы астәы даҿатәаны дысуан. Ари аԥҳәызба ас шыҟалҵоз анылба, лан знык илалҳәеит, ҩынтә илалҳәеит, нан, баҟәыҵ наҟ, иахьа мыш-ӷьарсуп, астәы баҿатәар ҵасым, Анцәа баҭаимҵааит лҳәеит, аха аԥҳа илымуит.
Аԥҳа асра данаҟәымҵ, ан лгәы ааԥжәан, адоуҳа ҟалҵеит: "Аиҳабра, аиҵыбра зшаз дсыман суҳәоит, бшанан ажәҩан бкыдхалааит. Бызбо шәаны бџьаршьауа, бымҩашьауа, бызбо, быздыруа, ибыцәшәаны амш ршьо, амшшьара еиларымго. Абас Анцәа исырба!" – ҳәа. Ан абас адоуҳа иҟалҵаз лара ишылҳәаз иагьыҟалеит. Абри иахҟьаноуп аеҵәа Сарҭышьаҟа ҳәа изашьҭоу", - аҳәоит ари ажәабжь.

Абасала, аԥсуаа аеҵәақәа аҵак ду рыҭаны ирыхәаԥшуан, рынхашәа-нҵышәа иадырҳәалон. Ага иҟа, ашьха иҟа, аеҵәа ажәҩан ишкыду ала амҩақәа рхырҭақәа еилыркаауан, амш зеиԥшрахоз алагәарҭон.

Иахьагьы иҟоуп аиҳабацәа аеҵәақәа ирызку адыррақәа здыруа, урҭ ирыдҳәалоу азгәаҭарақәа азхазҵо.

53

Шьапымшыла: амшра зцу ауаҩы иныҳәара

163
(ирҿыцуп 18:23 17.07.2021)
Аԥсуаа агәра ргоит зымшьҭа бзиоу, зшьапы мшу ауаҩы дшыҟоу, уимоу, амшра зцу иныҳәарагьы мҩаԥыргалоит. Есма Ҭодуаԥҳа иҳадылгалоит уи ауаҩы дарбан шеилыркаауеи, ишизныҟәои, насгьы иара дшырныҳәои атәы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы иҿыцу шьаҿак ҟазҵо изы аԥсуаа рныҳәара иалаҵаны ирҳәоит "шьапымшыла", "мышьҭа бзиала" ҳәа. Ахәыҷы данилакгьы "дҵеи мышхааит" ҳәа ирыдныҳәалоит. Аҭаца лзы акәзар, раԥхьаӡа акәны лшьапы ахьалалгало аҭаацәараҿы "шьапымшыла ҳашҭа бҭалааит" ҳәа ларҳәоит. Ажәлар рҿы ишазгәарҭо ала, иҟоуп амшра зцу, аманшәалара зцу ауаа. Аҭаацәараҿы ахшара еиҳабы (дыҷкәыноума, дыӡӷабума) амшра ицуп ҳәа дыԥхьаӡоуп.

Аҩны џьара уск рҽаназыркуа, абри ҳақәманшәалахандаз ҳәа ргәы ианҭаркуа зымшьҭа бзиоу ауаҩы дрықәшәар рҭахуп. Ус еиԥш "абри дымшуп" ҳәа игәарҭахьоу аӡәы даныҟоу, аҩныҟа даарыԥхьоит, пату иқәырҵоит, "зымшьҭа цәгьоу аӡәы илаԥш ақәшәаанӡа, аԥхьа уара ушьапымшыла ҳалагар ҳҭахуп" ҳәа.

Дарбанызаалак узазҵаалакгьы, "амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам" ҳәа уарҳәоит. Ауаҩы имышьҭа шыцәгьоу иара ихаҭагьы изымдыруазаргьы ауеит. Уимоу ангьы лыхшара изы лылаԥш ҽеимхар ауеит. Уазхәыцыр, ан лаҟара зыхшара дызҭахыда, аха ус еиԥш аныҟало ыҟоуп лара илзымдырыкәа ҳәа ҳалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Ира Қапба.

"Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу": аҭәҳәақәа рыгәра шызгаз>>

"Амышьҭа ыҟоуп, ишԥаҟам! Алаԥшгьы ыҟоуп, амышьҭагьы ыҟоуп. Уи са сыцәгьоуп ҳәа игәы иаанаго џьыбшьома, изымдыруазар ауеит. Ангьы ахәыҷы изы лылаԥш цәгьахар ауеит. Иаҳҳәап, ахәыҷы агәыԥҳәыхш изымфо, хьаак изҵысуа, арахь ихьыз узеилымкаауа иҟалоит. Нас ус ианыҟоу аҭәҳәақәа ҟазҵо аԥҳәыс дааганы ахәыҷгьы, ангьы дрыҭәҳәоит "лылаԥш лзеиӷьхааит" ҳәа. Саргьы сыҭәҳәоит. Егьи, имшу ауаҩы дыҟоуп. Уажә сара игәасҭахьеит абра ҳара иаҳзааигәоу аӡәы имшьҭа бзианы. Убри сҟәарҭ аныхтәалоу аума, ма ныҳәак аан аума, убри аԥхьа дааир сҭахуп. Убри данааилак, сусқәа зегь маншәалахоит", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит.

"Уцара ззымдыруа уаара еигәырӷьааит": ашәарыцара иадҳәалоу ақьабзқәа>> 

Даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала, лара дақәшәахьеит аргама зыҩнра идәылҵны аҭаацәара иалалоз аӡӷаб данцоз лымшра лымгарц азы аныҳәара шымҩаԥыргаз. Амшра змоу аҩны дандәылҵуа имшрагьы иццоит, аҩны алԥхара цар ҟалоит ҳәа рҳәоит.

"Сара убас сақәшәахьеит аӡӷаб аргама хаҵа дцон, лара ахәыҷқәа зегьы дреиҳабын, дымшуп ҳәа дыԥхьаӡан. Убри данцоз амш аҽны акы лзышьны дырныҳәеит, абри агәара ааныжьны дцоит, лымшра лҭаацәа рҿгьы инхарц. Дахьнанагогьы дырныҳәоит, уа ишахәҭоу еиԥш. Амшра зманы иҟоу уахь илгар ҟалоит, нас аҩны рыманшәалара цоит ҳәа иԥхьаӡаны абас иҟарҵо збахьеит", – ҳәа ҳалҳәеит Аҷандара ақыҭа иеиуоу Сусанна Ҳашыг.

"Дахьдәылырго еибарҵәуоит, дахьнанаго еибаргәырӷьоит" ҳәа аҭаца лзы ирҳәо ачарашәа амшра зцу ауаҩгьы идукылар ауеит ганкахьала, избанзар амшра зцу дахьдәылҵуа аҩнаҭа уаанӡеиԥш аманшәалара рыцны иҟамлар ауеит, дахьнеиуа акәзар – имарымажахоит. Аҷкәын иакәзар амшра зцу, иаҳҳәап, аҷкәын еиҳабы аҩны даҿыҵны хазы нхара дцозаргьы, убас хазы аныҳәара мҩаԥыргон дахьдәылҵуа аҩнаҭаҿгьы имшра аанхарц, имшра зегьы имгарц азы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

163

Аԥсны акоронавирус 145-ҩык ишрылаз аадырԥшит иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла

8
(ирҿыцуп 23:42 23.07.2021)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 20925-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 16750-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 285-ҩык.

АҞӘА, ԥхынгәы 23 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 550-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 145-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 192-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 63-ҩык, ибжьаратәуп - 54-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 41-ы пациент, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 23-ҩык, рҭагылазаашьа уадаҩуп- ааҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 45-ҩык, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

8
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау