Старший научный сотрудник Отдела этнологии Абхазского государственного музея, этнолог Инга Шамба. Архивное фото.

Инга Шамԥҳа: раԥхьаӡа акәны аԥҳәыс хҭырԥа ахьызба Мгәыӡырхәа ақыҭаноуп

137
(ирҿыцуп 12:14 03.08.2017)
Инга Шамԥҳа – аетнограф-аекспозициаҟаҵаҩы, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеи Аетнологиа аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ еиҳабы Sputnik иалҭаз аинтервиу аҟны далацәажәоит аетнологиа аҟәшаҿы иахьазы усурақәас ицо.

Инга Шамԥҳа – аетнограф-аекспозициаҟаҵаҩы, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеи Аетнологиа аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ еиҳабы Sputnik иалҭаз аинтервиу аҟны далацәажәоит аетнологиа аҟәшаҿы иахьазы усурақәас ицо. Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Алина Жьиԥҳа.

– Инга Владимир-иԥҳа, рацәак ҵуам ажәҩан аҵаҟатәи иаарту аетнографиатә музеи аԥҵаразы агәыԥ аҽеидкыланы аусура иалагеижьҭеи. Излаҳдыруа ала, шәаргьы ари апроект шәалоуп. Иабанӡанеихьоу аусурақәа?

– Аетнографиатә музеи Уаҭҳара ақыҭаҿы иҟалоит. Аԥсабара аганахьала аҭыԥ даараӡа ибзианы иалхуп. Ари апроект аздырхиеит аҷкәынцәа Иуа Сақаниа, Асҭамыр Логәуа, Нури Ванача. Сара етнографк иаҳасабала сыргеит. Уи апрект ду анагӡараҿы схы иасырхәоит аус ахьызуа Аетнологиа аҟәшаҿы ицәыраҳгаз аекспозициа "Аԥсуа иашҭа" амакет. Ажәҩан аҵаҟа аетнографиатә музеи аартра – аԥсуаа наџьнатә аахыс иахьанӡа иааргаз рматериалтә, рдоуҳатә культура, рынхашәа-чашәа, рыбзазашьа, рыҩнаргылашьа уҳәа зегь зныԥшуа ак акәны иҟалоит. Ари зегьы ҳара ҳҭоурых ауп, даара аҵакы амоуп. Иазгәасҭар сҭахуп иара убас архитектура аганахьалагьы иаҳцәыӡхьоу уаҟа иеиҭашьақәыргыланы ауаа ирбаратәы ишыҟаҳҵо.

Исымҳәамкәа сзавсуам даҽакгьы, амузеи аусура ианалагалак, 80 рҟынӡа усурҭа ҭыԥ аԥҵахоит. Аригьы иаанаго маҷӡам. Азыҟаҵаратә усқәа ҩы-шықәса раҟара аамҭа ргар ҟалап, аха аусгьы даара ирацәоуп, аханатә иргылатәуп аԥсуа иашҭа иҭагылоу зегьы, аҩныҵаҟагьы ирхиатәуп. Акыц, аҟаур, аисыр, еиҳаракгьы аҵыхәтәантәи ҳара ҳҿы аԥшаара уадаҩуп. Аха егьа ус акәзаргьы, аԥсуа иашҭа ишахәҭоу еиԥш ак агымкәа иҟалароуп.

– Адыррақәа шԥеизыжәго? Аинформаторцәа шәрыҿцәажәома, мамзаргьы иҩны иҟоу аетнографиатә материалқәа еиҳа шәхы иашәырхәо?

– Аинформаторцәа ахьынӡаҳамоу ҳхы иаҳархәалароуп, ҳәарада. Ҳқыҭақәа рҿы ажәытә уаа бзиақәа нхоит. Сара изныкымкәа Ҭырқәтәылагьы сцахьеит, уа иныҟәырго аҵас-қьабзқәа срызҿлымҳауп. Иахьа аетнографиа аҟәшаҿы ицәыргоу амырзакан 150 шықәса инареиҳаны иахыҵуеит, амҳаџьырра аамҭақәа раан Аԥснынтә уахь инанагаз ауп. Изгазгьы Зеррин Шамԥҳа ланду Алазԥҳа лакәын. Уи усҟан шәышықәса лхыҵуан. Аԥсуаа ирылаҵәан иҟан ашәаҳәара, акәашара. Амырзакан ҭыԥҳа ҳәа лзырҳәон уи амузыкатә инструмент ҟазарала иазырҳәоз. Ҳаамҭазы Ҭырқәтәыла еиҳа иеиқәханы иҟоуп амырзакан ачарақәа раан арҳәара, ацкәашара. Уажәы сгәы иҭоуп Ҭырқәтәылантәи алабеинҟьагақәагьы амузеи азы раагара. Адаул ҟалаанӡа алабеинҟьагақәа ракәын аԥсуаа рхы иадырхәоз. Адаул еиҳарак аибашьрақәа раан, ма аритуалтә кәашарақәа раан акәын ахархәара анамаз, иаҳҳәап ахацәа шәарыцара ианцоз.

Иазгәасҭарц сҭахуп, сынтәа акциа "Аҵх амузеи аҿы" анеиҿаҳкаауаз, раԥхьаӡа акәны абыкь абжьы шҳаргаз. Раԥхьаӡа акәны абыкь сара иахьызбаз Џьырхәатәи аныхаҿоуп, иара аура метрак аҟынӡа инаӡоит. Иахьа амузыкатә ҵараиурҭаҿы иҟарҵоит абыкь. Ашәҵла иалхны. Аритуалтә ҟазшьа змаз – абҩа иалырхуан, уи абжьы дуун, хараӡа ицон. Абҩатә быкь – ижәытәӡатәиу аҭоурых ахь иаҵанакуеит.

– Иахьа усқәас шәнапы злакуи, гәҭакқәас ишәымоузеи?

– Агәҭакқәа еснагь ирацәаны иҳамоуп. Уажәазы сгәы иҭоуп амузеи аҿы амҳаџьырцәа рзал аиҿкаара. Аха иарбанзаалак аекспозиациа аамҭа аҭахуп, еиҳаракгьы ас еиԥш иҟоу зымҽхак ҭбаау атема анакәха. Иарбанзаалак аекспозициа аиҿкаараан афонд зегь аҟнытә ауаа идырбатәу алхтәуп, иахьықәу авитрина зеиԥшрахо инаркны ирызхәыцлатәуп аекспозициақәа.

Уи аганахьала ԥышәа хәыҷык сымоуп. 2012 шықәса инаркны схы аласырхәуеит "Абираҟ амш" аҽы имҩаԥысуа ацәыргақәҵақәа, иара убас апроект "Прогулки по набережной" аус адызулоит, 2006 шықәсазы Аԥсны Ахәаахәҭра-ааглыхратә палата еиҿнакааз аекспозициатә форум "Аԥсуаа ркультуреи рыбзазашьеи" ҳәа хьӡыс измаз еиқәсыршәон, иара убас 2008 шықәсазы ацәыргақәҵа "Этно-Сочи2 схы аласырхәит. Ари аус аҿы аԥышәа даара акраҵанакуеит.

Иахьазы аетнологиа аҟәшаҿы XIX ашәышықәсахь иаҵанакуа амилаҭтә костиумқәа 11 ареконструкциа рызууп. Урҭ рҟынтә фба цәыраҳгахьеит. Акостиумқәа зегьы еиҭашьақәыргылоуп адәахьтәи аекспедициақәа раан еизаҳгаз аматериалқәеи, амузеи иамаз архивтә фотосахьақәеи рыла. Аорнаментқәа реиқәыршәара хаҭала сара снапы алакуп. Абџьар – ахыци ахәымпали, аибашьҩы имаҭәа уҳәа Баҭал Џьапуа инапы иануп, иара инапы иадыруеит, лассы иҳақәиршәап ҳәагьы агәыӷра сымоуп.

– Абри аус шәахьынӡаҿыз иҟазма шәара шәзы иҿыцыз аартрақәа, мамзаргьы уаанӡа ишәмаҳацыз акыр шәаҳама, ижәбама? 

– Аҳәса рыхҭырԥа ҳәа шыҟаз саҳахьан, аха сыблала исымбацызт. Раԥхьаӡа акәны лабҿаба иахьызбаз Мгәыӡырхәа ақыҭаноуп, д-Матуаԥҳан изтәыз. Ахҭырԥа напыла исны иҟан, бырфынла иқәҵаны, адәахьала еиқәаҵәан (аласа), аҩнуҵҟала ицәҩеижьын (абырфын). Лара а-Матуаԥҳа лажәақәа рыла, аӡынразы аласа аганахьала аҩнуҵҟа ишьҭны илхалҵон, дарԥхаразы, аԥхынразы – абырфын злаҟоу ала иаалырҳәуан. Аҳәса ахҭырԥа рхарҵон, ма рыхәда иқәдыршәуан, еиҳарак, аҽы иақәтәаны џьара ацатәы анрымаз. Аҵарауаҩ Елена Малиапҳа лусумҭақәа рҟынгьы иҟоуп аҳәса рыхҭырԥа зеиԥшраз азы аинформациа.

Уажә ааигәа аҭоурыхҭҵааҩ Иури Анчабаӡе сыҳәарала, Қарҭтәи амузеи аҟны ишьҭоу аҳәса рыхҭырԥа асахьа ҭыхны исзааишьҭит. Ари ижәытәӡатәиу ԥсыуа хҭырԥоуп, аорнаментқәа иану уажәы иҭысҵаауеит. Абраҟа иазгәасҭарц исҭаху — аорнамент знырҵоз аҳәса рыхҭырԥақәа мацара ракәын, ахацәа ртәы ус акгьы ақәны иҟаӡамызт. Уи ахҭырԥа ажәытә ҩырақәагьы ануп, урҭ уажәы рыԥхьара ҳҽазаҳшәоит. Аҭҵаарақәа зегьы ҳанрылгалак, аԥсуа ԥҳәыс хҭырԥа раԥхьаӡатәи ареконструкциа ҳмузеи аҿы ицәыргахоит.

– Аҳәса рыхҭырԥа иалаҽырбозма, шәгәанала? Насгьы иахьа аҭыԥҳацәа рышәҵатәаҿы ахаҵа маҭәа аелементқәа ахьалрҵо шәышԥахәаԥшуеи, иаҳҳәап аҳазырҭрақәа аҵкы ианақәырҵо?

– Аҳәса ахҭырԥа анырхарҵоз аҽықәтәараан мацара акәын, усҟан дара амазонка ршәызар акәын. Амазонкеи ахҭырԥеи еснагь еицын. Ҳәарада, аҭыԥҳацәа аамҭақәа зегьы рзы аҽырԥшӡара иашьҭан. Зегьы рылшарақәа еиԥшымызт, аха амаҭәаҿы аиуеиԥшымзаара ахьыҟаз аҩычашьеи, излыху абеи рҿы акәын, аформа еснагь еиԥшын. Ахҭырԥагьы убас акәын ишыҟаз. Уи аӡахышьеи, иақәырҵоз асахьақәеи рыла аҭыԥҳацәа рхы еиҭарҳәон, рҟазара аадырԥшуан. Уи зегь аԥшӡара ацын, еиҿкаан.

Иахьа иҟоу атенденциа — аҳазыркәа аҳәса рыҵкы ақәҵара, сара шәсазҵаауазар, даара иԥшӡаӡам, иагьиашаӡам. Аҳазырқәа — еибашьыгатә елементуп, рхатә функциа рымоуп, урҭ хымԥада ирыцзароуп абџьар, ахаҵа маҟа, аҳәызба. Аҳәса рымаҭәахь иарбанзаалак ахацәа иртәу аиагара, арԥшӡагатә елементк аҳасабала рхархәара зынӡаск садгылаӡам. Аҭыԥҳацәа рыҵкқәа зладырԥшӡоз маҷхәузма, ачаԥразқәа мацара ҳгозаргьы, аиувелиртә напкымҭа иаваҟәыло, убла хыркуа иԥшӡаӡаны ирчаԥон. Амала аҭыԥҳацәа ргәышԥахьы акцент ахаан иҟарҵаӡомызт, уимоу, излауаз ала ирҵәахуан, ирхханы иҿарҳәон. Иахьа уи аганахьала зынӡа даҽакалоуп ҳашхәыцуа. Иҟалап, аԥшӡара астандарҭқәа рҽахьырыԥсахыз азы акәзар, ари еиԥш ацәырҵра заҳбогьы…

137
Атемақәа:
Жәлар рдоуҳа (27)
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

55
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

55
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

114
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

114

Кәакәасқьырԥҳа Жәлар Реизарахь алхрақәа рзы: бзыԥаа ҳҿахәы зҳәаша иалхра ҳазыхиоуп

0
(ирҿыцуп 21:25 09.07.2020)
Гагра араион, Бзыԥта аҳаблан иҟоу алхырҭатә ҭыԥ хада акомиссиа ахантәаҩы Асида Кәакәасқьырԥҳа арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы еиҭалҳәеит иааиуа амҽыша атәылаҿы имҩаԥгахо Жәлар Реизарахь адепутатцәа ралхра аус иахьынӡазыхиоу атәы.

Аԥсны Алхратә комиссиа хада иҭацәыз адепутаттә ҭыԥқәа рахь ԥхынгәы 12 рзы алхрақәа рымҩаԥгара ҿҳәарас ишьақәнаргылеит.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит алхратә ҭыԥ хадақәа ԥшьба рҿы: Кындыӷтәи, Гәдоуҭатәи, Бзыԥтәи, Оҭҳаратәи. Бзыԥтәи алхратә ҭыԥ хада № 10 аҟынтә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Ҭамаз Леибеи Ҭемыр Беиеи.

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Кәакәасқьыр Жәлар реизарахь адепутатцәа ралхра иахьынӡазыхиоу иазкны

"Ажәабатәи алхырҭатә ҭыԥ хадаҿы ашәҟәы иҭагалоуп алхыҩцәа 5-нызықьҩык инареиҳаны. Ҳокруг аҿы иҟоуп алхырҭатә ҭыԥқәа хәба. Алхыҩцәа рсиақәа зегьы кнаҳауп, ачымазаҩцәа рҟнытә арзаҳалқәа адкылара ҳалагахьеит. Ҳкомиссиа ахадацәа зегьы рҭыԥқәа рҿы иҟоуп. Асабша асиақәа еиҭагәаҭахоит, ари аамҭа иалагӡаны аиҭакрақәа ҟалазар урҭ ашәҟәы иҭаҳгалоит, иара убасгьы ианыхтәу дҟаларгьы уи аусгьы нагӡахоит", - ҳәа еиҭалҳәеит Кәакәасқьырԥҳа.

Азакәанԥҵаратә мчраҿы амандатқәа ԥшьба ҭацәуп - уаанӡа депутатцәас иҟаз атәыла ахада Аслан Бжьаниа, аԥыза-министр Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, Гагра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь рҭыԥқәа.

Кындыӷтәи алхратә ҭыԥ хада №31 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Аидар Кәыҵниа, Гарри Кокаиа, Џьансыхә Адлеиба; Гәдоуҭатәи алхратә ҭыԥ хада №18 ала - Асҭамыр Ахбеи Алхас Ҳагбеи; Оҭҳаратәи алхратә ҭыԥ хада №14 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп Робесҭан Габлиеи Алмасхан Барцыци.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

 

0