Миаси Анқәабԥҳа

Анқәабԥҳа: аԥсуа ԥҳәыс зегьы дрыхьӡон

336
(ирҿыцуп 17:20 29.03.2017)
Зықәрахь инеихьо аԥхәыс бырг, Миаси Анқәабԥҳа акыр шықәса раԥхьа Ҭырқәтәылантәи лҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь нхара дааит, ҳаиҿцәажәараҟны лара дазааҭгылоит аԥсуа ԥҳәыс илыду аҭакԥхықәра атәы.

Ирҳәоит, аԥҳәыс аԥсҭазаара дахыҵхырҭоуп ҳәа. Аԥҳәыс дыԥшӡазар, пату лықәзар, дҳаракызар, агәаӷьреи ачҳареи лылазар, илылшо рацәоуп ҳәа. Иара убас, ахаҵа дыӷәӷәазар, агәымшәара илазар, аԥсадгьыл хьчаҩызар, уи аус аҟынгьы аԥҳәыс илыбзоуроу рацәоуп. Арҭ аҩмчык анеидгыла, ианхеибарҭәаа, ҳәарада, ҳажәлар рыԥсҭазаара арҿиоит. Аҳәынҭқарреи, аҭаацәарақәеи шьақәнарӷәӷәоит. Иара убас, еиҵагыло абиԥарақәа еиҵаанаӡоит.

Сырма Ашәԥҳа

— Ҳаҭыр зқәу Миаси, иаҳҳәарц ҳалшоит шәара шәҭаацәаратә ԥсҭазаара ҩ-хәҭакны ишоуп ҳәа. Избанзар, иҟоуп Ҭырқәтәыла иаанхаз шәҭаацәа рыбжаҩык, иҟоуп, иахьа, Аԥсны инхогьы. Убарҭ аамҭақәа шәрызхьаԥшуа, ишәгәалашәыршәарц сҭахыуп даҽазныкгьы, шәыԥсадгьыл ахь иаагаз амҩа шәанылартә еиԥш агәаӷьра шәылзыршаз.

— Аԥсны — ҳара ҳаԥсадгьыл ауп, ҳаԥсҭазаароуп. Ҳашьаҭа адацқәа ара иаларсоуп. Ииашаны, арахь ҳаара иацыз ауадаҩрақәа рацәан. Сыӡӷаб уа дынхеит, сыҷкәын дсыманы сааит. Уажәшьҭа ҩажәа шықәса инареиҳауп ара сынхоижьҭеи. Сҭаацәа рыбжаҩык Ҭырқәтәыла иҟоуп, сахьааз, акала сахьхәны сыҟаӡам.

— Ан, еснагь илҭахыуп лыхшара лара лааигәа ианыҟоу, лылаԥш анырху. Шәара ишазгәашәҭаз еиԥш, Аԥсныҟа шәааит аиҭанаиааирақәа уиаҟара ианыманшәаламыз аамҭазы. Аха, уи шәылшәыршеит, ишԥашәаҳауаз Аԥсны аӡбахә?

— Лакәҵас акәын ишҳаҳауаз аӡбахә. Аамҭа рацәаны имҩасит ахҵәара ҳақәшәеижьҭеи. Аҭоурых нарҵауланы иҳаздыруам. Сара сабдуцәа, Џьырхәа инхон ҳәа ауп ирҳәауа. Аԥсадгьыл ԥсадгьылуп, сыԥсы алоуп. Аибашьра иалҵит, аамҭа цәгьан, анхара уадаҩын. Сара убри аамҭазоуп санааз. Агәаҟрақәа зегьы риааира сылшеит, сашьцылеит. Аԥсадгьыл агьама даҽакы еиԥшума?! Уи иара уатәнатәуеит. Сыԥсынҵры ара иҟазар сҭахыуп, абра сыԥсыр сҭахыуп. Сыҷкәын иҟынтә ҩыџьа амоҭацәа сымоуп, сгәы рыладууп.

— Аԥсуа ԥхәыс аԥсуа ҭаацәараҿы лхы шԥамҩаԥылгар акәу? Аԥҳәысрагьы, анрагьы, амаҵзурагьы лзеилагӡома?

Аԥсуа ԥхәыс даара илылшо рацәоуп. Ақьабз ныҟәылгоит, аҭацара ныҟәылгон, аиҳабацәа рҿаԥхьа диасны ацәырдӷәаҿы дтәаӡомызт. Аҭаца абхәа иҿы дцәырҵӡомызт. Лыԥшәмеи лареи еицны абхәа иҿы инеиӡомызт. Аишәа еицахатәаӡомызт. Ан ачҳара лыман, зегьы лхы иаллыршон.

— Жәытә натә аахыс аԥсуа ԥхәыс аџьабаа лыцуп, илыцуп иахьагьы. Лара, аԥсуа ԥҟарақәа дрықәныҟәалар акәын. Убарҭ аԥҟарақәа рахьтә, шәара еиҳа иалышәкаауеи?

— Аԥсуа ԥҳәыс зегьы дрыхьӡон. Ахәыҷқәагьы лааӡон, аҩны лбон, афатә-ажәтә ҟалҵон, асас ишиқәнагаз длыдылкылон. Лхы дахәаԥшуан, аамсҭашәара лылан. Ан лоуп изхагылоу зегьы. Аԥсадгьыл ахьчара зылшо ан лоуп. Ан лоуп уи азы аҵеи лаша дзааӡо. Ижәлари иԥсадгьыли рҿаԥхьа иныҟәигаран иҟоу ауалԥшьа илалааӡоит.

— Аамҭа аԥсҭазаара аиҭакрақәа аланагалоит. Ажәытәан, аԥхәыс анапҟазара еиҳа иныҟәылгон. Дықәҵон, дԥон, дӡахуан, дысуан. Уажәы ус анапҟазацәа рацәак иуԥылом. Усҟантәи, насгьы уажәтәи аамҭа шԥашәыдышәкылои?

— Аԥсуа ԥхәыс, лашҭа лгәарала дыудыруан. Аԥсуа ҳәсақәа ажәытә рнапы иҵырхуаз шьарда ыҟан. Исгәалашәоит, сан, саб изы ахҭарԥа лсуан. Ишкәакәаны, ачыхә аҭаны. Саб ихҭырԥа сҵәахындаз, уажәы шаҟа сахьхәуазеи иахьсымам. Ашьаҵатәы, ашәҵатәы лӡахуан, лнапқәа ҟазан. Ихаханы, иԥаны исшәыз аҵкқәа ыҟан. Ахчыхҟьа иҭаҵаны иҵәахны илыман сышәҵатәқәа, сан рыцҳа. Сан адардала илхахон, сашьцәа еиҳабацәа ирԥон. Уи здыруа аҿар иахьа имаҷхеит. Сара, уажәшьҭа сыла иабом ҳәа, иааҟасымҵо акыҟам. Гәыр мацарала, ацәарҭақәыршә иарҭақәо сԥеит ааигәа. Игәхьаазгоит урҭқәа.

Аҭыԥха аҩнра данцоз, лнапкымҭақәа рыла лшәындыҟәра лырҭәуан, дахьцоз илгон. Ацәардаӷәы иқәлыршәуан, аԥенџьыр аҟны икналҳауан илԥақәаз. Луада алалырԥшӡон. Аҭаацәара ныҟәылгар ауп. Аиҳабы дыҟазар имаҵ луруп. Анхәеи абхәеи дырхагьежьуа ргәы ҟалҵароуп. Абхәеи аҷкәыни акреицырфон аԥхьа, анхәеи аҭацеи нас акәын ианеидтәалоз.

— Шәара шәызлахәаԥшуала аԥхәыс еиҳа иабалҭыԥу, аҩнтәи аусқәа рымҩаԥгаракәу, мамзаргьы амаҵзуратә ҭыԥқәа рныҟәгаракәу?

Аԥсуа ҭаца ҳара иаҳдыруа, иаҳбаз дук адәахьы дцаӡомызт. Агәылара днеиуан, цәгьак, бзиарак дагхомызт, аха еиҳарак аҩны дыҟан, аҩны амаҵ луан, аҭаацәара ныҟәылгон. Уажәы, аԥхәыс илылшозар, аҳәынҭқарра амаҵ азылуеит. Аха, аус ирацәаны аҩны илуроуп, акагь агылмыжьроуп.

— Шәара аԥҳәысра, анра, андура иаԥсахаз шәоуп. Згьама еиҳа иалышәкаауеи, насгьы еиҳа аҭакԥхықәра шәыдны шәхы анбашәыԥхьаӡои?

— Ан ахшара длоуеит, длааӡоит. Аха, уанандухалак еиҳа уҟәышхоит, аԥсҭазаара аԥышәа унаҭоит. Уанҿо игәаумҭо, уанажәлак реиҳа иубоит. Андура еиҳа ибзиоуп. Лафынгьы ирҳәоит: "Иухшаз реиҳа, умоҭацәа еиҳа бзиа иубоит" ҳәа. Саргьы ииашоуп ҳәа сазнеиуеит. Аԥсны ҳадгьыл ауп, ҳҿиароуп, ҳрацәахароуп. Атәым ҳәынҭқаррақәа ҳардырроуп. Ҳаӡбахә ианалацәажәалак ҳгәырӷьоит, азхаҵара ҳауроуп. Аԥсынра шьарда ахҭнагахьеит. Ҳҽеидаҳкылароуп.

— Шәара шәылаԥш хара инаӡоит, шәажәа акырԥхылнадоит. Убри аҟынтә шәыдныҳәалара ҳаҳарц ҳҭахыуп.

— Анацәа, андуцәа, аҳәса! Заҟа шәҭаацәа бзи ижәбо, ишәықәгәыӷуа, амчра рышәҭо, убриаҟара шәара шәарԥшӡоит. Шәылахь еиқәымзааит, агәырӷьара еснагь ишәҿықәзааит! Агәамчи, алшареи еснагь ишәыгымзааит!

— Иҭабуп даара ҳаиҿцәажәаразы. Агәыцқьара шәыцзааит! Аныҳәақәа акыр шықәса шәрыдныҳәалазааит!

336
Атемақәа:
Жәлар рдоуҳа (27)
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

111
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

111
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

103
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

103

Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп

5
(ирҿыцуп 00:35 07.06.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла акоронавирустә инфекциа рылоу ирыламу агәаҭаразы атестқәа ирхыжьын 45-ҩык Аԥсны атәылауаа.

АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.

Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.

Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19. 

Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

5
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау