Архивтә фотосахьа.

Аԥсуара идоуҳатә кодекс дуны аԥсуаа иҳамоуп

98
(ирҿыцуп 17:00 29.03.2017)
Аԥсуара анышьақәдыргылоз ҩынҩажәа шықәса иаҿын рҳәоит. Ҩынҩажәа шықәса рышьҭахь иаҵанакуа даара ирацәаны иахьатәи аконституциақәа реиԥш ишьақәдыргылеит. Уи иаҵанакуа аԥҟарақәа рыхәҭа хәыҷык дазааҭгылоит Sputnik аналитик Нонна Ҭхәазԥҳа.

Ирҳәоит аԥсуара ԥшьба рыла иалагоит, ԥшьба рыла инҵәоит ҳәа: аԥхашьара, амаашьара, агәаӷьра, ачҳара. Аԥсуара – идоуҳатә кодекс дуны аԥсуаа иҳамоу – аҵарауаҩ ду Омар Беигәаа – "аԥсуара нцәа хьымҩа ҳәа ззиҳәо шьақәзыргылаз анцәеи ауааи рыцҳаражәҳәаҩ Аубла иоуп".

Адуоҳатә мҩақәа рыҭҵааҩы Мураҭ Маан (Иоган) ишәҟәы "Ажәытә қьабзқәа рхыҵхырҭаҿы" иазгәаиҭоит аԥсуа қьабзқәа  хҿыгҳаракны  иеилоуп ҳәа: актәи — алеишәа, аҩбатәи — ақьабз (атрадициақәа, асоциалтә ԥҟарақәа (азакәанқа), ахԥатәи — аамысҭа қьабз (адоуҳатә ҿыгҳара).

Аԥсуаа Аубла зегь иреиҳау, зегь реиҳа иҳараку, аҳцәа реиҳагь еиҳау ҳәа дрыԥхьаӡоит. Аубла Анцәа иажәа ҳзаазгаз иоуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Аубла даҽакала иуҳәозар "атәым бызшәаҟынтәи ҳбызшәа иалоу ажәа аԥеҳамбар ауп иаанаго, иҳәоит Омар Беигәаа.

Анцәеи ауааи ирыцҳаражәҳәаҩыз Аубла ила иаԥҵахаз аԥсуара аҿыгҳарақәа зегьы рҟны имариоу ҳәаны акгьы ыҟаӡам. Уи акәым имариоу изакәызаалак иаԥсуараӡам ҳәа иԥхьаӡоуп. Амариа ҳашьҭало ҳаналагоуп – аԥсуаа аԥсуара маҷ-маҷ иаҳцәыӡуа ҳаналага. Зегьы еицырдыруеит, еснагь ҳажәа иалоуп – "Аԥсуара мариаӡам, аԥсуара уадаҩуп" ҳәа. 

Алеишәа иаҵанакуа аетикет ауп. Аԥсуаа алеишәа, ақьабз, ақәнагаа анышьақәдыргылоз ҩынҩажәа шықәса иаҿын рҳәоит. Ҩынҩажәа шықәса рышьҭахь ишьақәдырӷәӷәеит.

Алеишәа ахьышьақәдыргылаз Лыхны ауп. Насгьы уи ашьақәыргылара аԥсуаа рымацра ракәӡам аедыгь жәлари аубыхцәеи аԥсуааи зегьы еилахәны еицшьақәдыргылеит ҳәа иԥхьаӡоуп.

Алеишәа х-уасхырк аҵаҵаны ишьақәдыргылеит: акы алеишәа, ҩба ақьабз, хԥа ақәнагаа.

Ас ауп мшын нырцә инхо аԥсуаа иахьа уажәраанӡагьы иахьынӡарылшо инаргӡо аԥсуара ахәҭақәа алеишәа ишрышьҭоу. Уаҟа инхо аҭаҳмадацәа ишырҳәо ала алеишәа атәашьа агылашьала иалагоит.

Акры зхыҵуа алеишәа здыруаз ауаа шьапызаҵәла, рызшьапык аарыҵаршәны имқәацаӡакәа, анахь-арахь икыдиаало акәымкәа ииашаӡа ишыҟаз итәон, усьы игылон. Иангылоз рхагәҭа раԥхьа итәоу имбаракәын.

Алеишәа иацәаашьоз, ишахәҭоу иныҟәзымгоз дахьнеилакгьы датәарбаӡомызт (адисциплина ӷәӷәа ацын, уи нарыгӡалар акәын).

Ақәнагаа ҳәа изышьҭоу иаҳҳәап асас иныҟәгара ашьтәа анизыршьуа,  амаҭәа-аҩыҭәа, ма аҽы, ма абџьар зҳәаз еиԥш аҳамҭа аныҟарҵоз уҳәа еиԥш иҟақәаз ақәнагаахь иаҵанакуеит. Ажәакала апату еиқәҵара ақәнагаа ҳәа иашьҭоуп.

Аԥсуаа рыҩнуҵҟа алеишәа аныҟәгараҿы Аҳҷыԥсаа аԥхьа игыланы ирыԥхьаӡоит. Аҳҷыԥсааи аубыхцәеи еигәылацәан урҭ алеишәа аԥҵараан иахьеицыз азын рынагӡашьагь еиқәшәон рҳәалоит.

Ақьабз —  ари ацәажәаратә ҟазара, аҿаԥыцтә жәабжь еиҭаҳәара, ажәала ауаҩы дыԥҵәар деиԥишьуан ҳәа ззырҳәоз ауаа ражәаҳәашьоуп. Ажәакала ажәлар рҿаԥхьа ажәеиқәшәала аанҿасрада иқәгылан ицәажәоз рааӡашьа рхымҩаԥгашьа ашьаҭа ауп ақьабз ҳәа изышьҭоу. Аха иҟоуп даҽакгьы Мураҭ Маан (Иаган) Аамысҭа қьабз ҳәа ззиҳәо. Уи иаҵанакуа адоуҳатә рҿиара – ажәлар раԥхьагылаҩцәа (аелита ҳәа изышьҭоу) рзын адоуҳатә хыҵхырҭеи дареи реимадароуп.

Аԥсуа ҵасқәа рҿы раԥхьаӡа асас ддыргылоит. Аԥсуаа рысас изоуп рыԥсы зҭоу рҳәоит макьанагьы Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа.

Аԥсуаа ирҭааз асас узааизеи ҳәа иазҵааӡом.

Аԥсуаа рҿы есымша асас изын аҩны, ма ауада рымоуп. Уи асас иааира иазыхиоуп. Асас изын иалхны афатә хымԥада иҵәахуп. Иара ииарҭа, ицәарҭа хазуп. Иԥхьаӡоуп иааиуа асас быжьнасыԥк ицны дааиуеит – данцо акоуп ииго ҳәа. Иара убас аԥсуаа ҳәахьаны ирымоуп уыуа, усас изын иузымгәаӷьыз уара узынгьы ихәарҭахаӡом ҳәа.

Аԥшәма изымҩахыҵыз асас иԥсы иара инапы иануп, уи иара иԥсы еиԥш ихьчоит.

Уахынла иаангылаз асас имаҭәақәа шҟьашьыз ицқьамкәа дцар ажәлар зҿы дыҟаз аԥшәма гәыбӷан ирҭон, ԥхашьаран.

Аԥсуа асас диҭаны аус иуӡом, асас аусқәа зегь раԥхьа дгылоуп. Иаҳҳәап амхы дҭазар уи аанижьуеит, асас диҭанаҵы уахь дцаӡом, уи ааԥшыргьы ҟалоит, аха аса сак игхар ҟалаӡомызт.

Тапшь-иԥа Атилла
© Sputnik Нонна Ҭхәазԥҳа

Иара убас, ирҳәоит асас дахьымнеиуа аҩны лашьцоуп ҳәа. Аԥсы дузыкҿазаргь усас иумырдырроуп ҳәа ацырҵон. Ажәакала аԥсуаа рҿы асас зегь раԥхьа дгылоуп, аԥшәма имаҵ уны доуижьаанӡа ихатә усқәа дрызхьаԥшӡом.

Ажәатә асасцәа рҽы кәадырны иақәтәаны руапа ркәымжәы ркаба, рҟамчы еиқәных ианныҟәоз џьара инамыҩахыҵлакь, аԥшәма ҭыԥҳа далаҭырҵаауан – сасык аҽы дақәтәаны даннеилакь аҽы акәадыр аақәхны, асас иуапагьы иҟамчгьы нақәҵаны аԥшәма ԥҳәызба илырҭон. Аԥшәма ԥҳәызбагьы лыҩны акры лбахьазар, акры лҵахьазар лысас данцо иуапа рҽны ихҭарԥа ақәҵаны, аҟамчгьы нарыцҵаны иԥсуа кәадыр иақәҵаны иааганы илыргылон – абас аԥын аԥсуараҿы рҳәоит. 

Аԥсуара ԥшьба рыла иалагоит,  ԥшьба рыла инҵәоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Акы аԥхашьара, ҩба амаашьара, хԥа агәаӷьра, ԥшьба ачҳара. Абарҭ рызегь ныҟәызго аԥсуара илоуп рҳәоит.

Ауаҩы аԥсабара дахьынӡақәу аԥхашьара илазар ацәгьара аҟаҵара ицәыуадаҩхоит, абзерахь дархоит.

Имаашьазгьы бзиарала дызҿу иус иқәҿиоит.

Дмаашьакәа ауаҩы иҩыза, иқәла, ацәгьа, абзиа иҽахьигӡароуп. Агәаӷьра ахьаҭаху игәаӷьыроуп. Ачҳарагьы илазароуп – акыр зычҳаз, акыр ибеит ҳәагьы баша ирҳәом. Аха имычҳакәа хаха ддәықәлар иԥырхагахоит, ичҳар, ичҳара хара дагоит.

Уажәы абра иааҳгоит аԥсуа леишәа ҳәа изышьҭоу аҟны аԥсуа дзеиԥшразар акәу ҳәа тезис ҳасабла ишьақәыргылан ирымаз ԥҟарақәак.

Аԥсуа – ихы аҵкыс ажәлар дрызхәыцуазароуп; иаԥсуара дахьцалакгьы ицзароуп, ирҿиалароуп, еихеиҳароуп; ажәлар ирԥырхагоу ибаны давымсыроуп, даҿагылароуп; дымхәыцкәа акгьы ҟаимҵароуп, игха иазҳәо дырзымгәаароуп; аԥсуа цқьа аҽырбара, аԥагьара дашьҭамзароуп; акры иуроуп, дмаашьароуп; иеиҳабацәа пату рықәиҵозароуп, рҳәа ҩбаимтәуазароуп; иеиҵбацәа бзиа ибаны имҩақәиҵозароуп, дрыцхраауазароуп; ииҳәои иҟаиҵои еиқәшәозароуп; игхақәа рыриашашьа дақәшәозароуп; изымдыруа иҵароуп; ижәлар рзын ихәарҭоу зегьы, акультурагь уахь иналаҵаны ихьчароуп; дантәо, дангыло, данцәажәо есқьынагьы аԥсуара ишақәнагоу дныҟәозароуп; иҭоурых идыруазароуп, ихаимыршҭыроуп, иаԥхьаҟагь ихы иаирхәалароуп; иара имоу ихазы мацара акәымкәа зегьы рзы иҭахызароуп; измоу, измам, иқыҭа иеиуоу, иеиуам, ихаҵоу, иԥҳәысу, иаԥсуоу иаԥсуам, сара сеиԥш ихәыцуа имхәыцуа, динла дызҵанакуа ҳәаны ауаа еилимхроуп; иара дызусҭазаалакь ауаа зегьы бзиа ибозароуп; иара ихгьы ауаа иреиҳаны, ма иреиҵаны имыргылозароуп – драҟараны ихы ибозароуп; ачҳара имазароуп.

Асас пату иқәиҵозароуп, ичеиџьика бзиазароуп; амаҵ аураҿы дмаашьароуп ихы дамеигӡароуп; имариоу акгьы  шаԥсуарам идыруазароуп; аԥхашьара имазароуп; ашәышықәсақәа зегьы дшаԥсуоу дырнысроуп, аха дызну ашәышықәсагьы иацу аҿыцрақәа ибароуп, аԥсуареи иареи еиҿибаароуп; иара ихазын ииҭаху зегьы рзын иҭахызароуп. Ихазын дшыҟоу еиԥш дыҟазароуп зегьы рзын; иуадаҩу, ихьанҭоу дацәбнамлароуп; ахшыҩ зҵам акгьы дашьҭамзароуп, иҟаимҵароуп; шьҭрала изааигәоу ажәларқәа аубыхцәа аедыгьцәа дрыцхраароуп; дзыԥну аамҭа аҟазшьа идыруазароуп, ахәахәа дашьҭамлароуп, аиаша дашьҭазароуп.

Аԥсуара злеибарку ахәҭаҷ хәыҷқәа рыхәҭак ауп абра ишәыдаҳгалаз. Жәытә аахыс аԥсуаа иныҟәыргоз раԥсуара аԥҟарақәа згәалашәо ауаа еиҳа-еиҳа рхыԥхьаӡара амаҷхара иаҿуп, аха макьана иҟоуп ауаҩы еизигаша, ихы иаирхәаша аматериалқәа.

98
Атемақәа:
Жәлар рдоуҳа (27)
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

55
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

55
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

114
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

114
Аԥсни Урыстәылеи реицҽазыҟаҵарақәа: ахықәкқәеи ахархәагақәеи

Аԥсни Урыстәылеи реицҽазыҟаҵарақәа: ахықәкқәеи ахархәагақәеи

2
(ирҿыцуп 10:24 10.07.2020)
Аԥсни Урыстәылеи Кавказ ашәарҭадареи ахьчареи иаҵанакуа еицырзеиԥшу аҵакыра арӷәӷәара иацырҵоит. Атәылақәа рыҩба рырратә мчрақәа атактикатә бџьар спектр ҭбаала рхы иархәо "аибашьра адәаҿы" еиныруеит.

Александр Хроленко, арратә хҳәааҟаҵаҩ

Хнызқьҩык инарзынаԥшуа аԥснытәии урыстәылатәии аррамаҵзурауаа алахәуп Аԥсны имҩаԥысуа аҽазыҟаҵарақәа. Аҽазыҟаҵарақәа ирылагеит ԥхынгәы 8 рзы аполигонқәа Нагвалоуи Ҵабали рҿы. Ахархәара рыҭоуп 300 ак арратә техника ҷыда: акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82А, атанкқәа Т-72Б3 алархәны. Аҽазыҟаҵарақәа ирылахәуп Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрреи Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзуреи рхаҭарнакцәа.

Ашьхаратә ҭыԥқәа рҿы аԥснытәи абаталионтә тактикатә гәыԥқәеи урыстәылатәи Абыжьбатәи арратә база аруааи арратә авиациа ахархәарала аманиоврқәа ҟарҵоит.  Амшын аԥшаҳәаҿы амотохысцәеи, аҳауаҽацәыхьчаратә ҟәшақәеи, аԥшыхәцәеи, артиллеристцәеи ахыхьчаратәи ажәыларатәи маниоврқәа мҩаԥыргоит.

Аԥсны иҟоу арратә база апрактикатә ҽазыҟаҵарақәа 2020 шықәса рзы 10% ирыцлоит. Зынӡа имҩаԥгахоит 1000 рҟынӡа ҽазыҟаҵареи тактикатә ҵареи зхала иныҟәо агаубицақәа "Акациеи" ареактивтә система "Гради" алархәны. Аполигонқәа рҿы урыстәылатәи аруааи аԥснытәи аруааи еивагыланы рнапынҵақәа нарыгӡалоит.

Еидкылоу арратә гәыԥ адәныҟатә шәарҭарақәа ирнырԥшуп. Аԥсуа жәлар рҭоурыхтә ҭахра хьаас имкыкәа Қырҭтәыла ар амч еизнарҳауеит. Ԥхынгәымза алагамҭазы Қырҭтәыла ахада Саломе Зарубишвили, Қырҭтәыла арбџьармчқәа рнапхгаҩ ҿыц аинрал-маиор Георги Матиашвили иахь лхы нарханы илҳәеит: "Шәара ҳар Қырҭтәыла акзаарахь анагара шәаҿын" ҳәа.

Амшын еиқәа арегион аҿы НАТО аамҭа-аамҭала ахы цәырнагоит, алианс алархәны ақырҭуа ҵакыраҿ аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргоит. Абри зегьы аҭак аиуеит.

Атактикатә фон

Аԥсны Аҳәынҭқарра аҵакыраҿ урыстәылатәи арратә база аруааи аԥснытәи аррамаҵзурауааи ҩымш ирықәуп ҩ-ганктәи абатальон-тактикатә ҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргоижьҭеи амшын аԥшаҳәаҿи ашьхараҿи. Абатальон-тактикатә гәыԥқәа арратә авиациеи амшынтә флоти алархәны дара-дара "еибашьуеит".

"Аӷа" итыл  иҭалаз урыстәылатәи арратә база аруаа ԥхынгәы 8 рзы аҽазыҟаҵаратә лагер еилаԥырыххааит. Убри аан ахархәара рыҭан аԥырҩы зызҭам аԥрыгақәа "Орлан-10", акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82А, агранатаршәгақәа РПГ-7В, АГС-17. Аҽазыҟаҵарақәа мчыбжьык иназынаԥшуа имҩаԥыслоит.

Аԥсны  аполигонқәа рҿы аҽазыҟаҵарақәа раан урыстәылатәи арратә база иатәу аԥырҩы дызҭам аԥрыгақәа рыҟәша БПЛА "Орлан", "Застава", "Гранат" рхархәара иацырҵеит. Азеиԥш хаԥырра 30 нызқь километра инаӡеит. Ииасыз ашықәс иадкыланы уи 12% рыла еиҳауп. Ҳаамҭазтәи аԥрыгатә комплексқәа ашьхараҿи амшын аԥшаҳәаҿи иҵәаху ахықәкқәа рыԥшааразы ирымоуп аинфраҟаԥшьы фото-, видеомодульқәа. Урҭ иалдыршоит ар рҿаԥхьа иқәгылоу аусдҵақәа хра рыманы рынагӡара.

Ԥхынгәы 8 рзы урыстәылатәи арратә база 100-ҩык аснаиперцәа ахысрақәа мҩаԥыргеит авинтовкақәа СВД, СВ-98, ВСС "Винторез" рыла, имҩаԥыргеит сааҭ рацәала аԥшыхәрақәа ҳаамҭазтәи атактикатә хархәагақәа (еиҭарго алазертә ԥшыхәгақәа ЛПР-3) рыцхыраарала аԥшыхәра.

Аицманиоврқәа мҩаԥгахараны иҟоуп Амшын аԥшаҳәаҿы. Арратә мчрақәа еицымҩаԥыргоит ахысрақәа ҳаамҭазтәи абџьар ахархәарала акәылӡтәы техника, аршьаҟауаа, авертолиотқәа реиԥш зеиԥшу 1000 цәҟьара ирықәкны.

Аҽазыҟаҵарахиара аизҳара

Аԥсны иҟоу урыстәылатәи арратә база арҟәшақәа аԥхынтә ҽазыҟаҵара ҳәа ирзазыԥхьагәаҭоуп 100 инареиҳаны атактикатәи, иҷыдоуи, акоманда-штаттәи ҵарақәа, 600 рҟынӡа атактикатә уснагӡатәқәа.  Аҽазыҟаҵарақәа реиҳарак мҩаԥысуеит ашьахараҿ, уахынланы. Аҽазыҟаҵара мҩаԥгахоит аполигонқәа фба рҿы, Аԥсни Урыстәылеи (Адыгеиа, Астрахантәи Волгоградтәи аобластқәа рҿы).

Аԥсни Урыстәылеи рыруаа реицхымҩаԥгашьа аҽарҭбаауеит атактикатә елемент ҿыцқәа рыла. Уас, мшаԥымзазы ашьхаратә полигон Ҵабал аҿы амотохысцәа рнапынҵақәа нарыгӡеит агранатаршәгақәа РПГ-7В, "Пламя", акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82АМ, 122-мм иҟоу артиллериатә гаубицақәа Д-30 рыла. Зынӡа рхы иадырхәеит 30 000 џьаԥҳаны. Ахысрақәа мҩаԥысуан уахынла. Артиллеристцәа ацәҟьақәа дырхәашеит аҽыҵәахырҭақәа рҟынтәи. Арадиолокациатә станциа "Соболятник" иалнаршоит  "аӷа" ицәҟьара дуқәеи ицәҟьара маҷқәеи рбара жәабала километра ахьыбжьоугьы.

Аԥсны иҟоу арратә база аҽазыҟаҵарақәа раан 100-километрактәи амаршқәа шәкыла арратә техника рылахәуп. Ацәҟьаратә дәқәа рҿы игылоуп 900 иреиҵамкәа цәҟьара. Урҭ ирықәырӡхоит 20 000 рҟынӡа џьаԥҳаны. Ахысрақәа мҩаԥысуеит 5000 метра ныбжьаҵаны.

Амотохысцәа авиациатә дгылара рырҭоит аԥшыхәра-жәыларатә вертолиотқәа Ка-52 "Аллигатор". Аԥшыхәратә ҟәшақәа ашьхараҿы адиверсиаҿагыларатә уснагӡатәқәа мҩаԥыргоит. Аҵара-ҽазыҟаҵара аруаа рыпрофессионализм ҳаранакуеит.

Арадиоелектронтә ҿыгалара аҟазауаа аимадареи анавигациеи рсистемақәа ршьаҽуеит, арадиоԥшыхәра шьақәыртәуеит, "аӷа" инахараны иабџьар ҭадырхоит, 200 километра рҟынӡа ашьхараҿы ма ашьаҟьасҭараҿы "аӷа" ицәҟьарақәа ирықәдыршәоит, УАЗ "Патриот" иақәгылоу аимадареиҭакга "Лава" анавигациатә дәы 15 километра рҟынӡа еиҭанакуеит.

Ар ртехнологиатә еиқәыршәара аиӷьтәра ԥхьаҟагьы иацҵахалоит. Уи Аԥсны Аҳәынҭқарра ахьчаралшара арӷәӷәоит.

2