Лӡаа-ныха ахылаԥшҩы Владимир Гәочуа

Владимир Гәачуа: аныхақәа шеиҿцаауаз збеит

296
(ирҿыцуп 16:46 30.03.2017)
Аԥсуаа ашәышықәсқәа рыҩнуҵҟа рыбзазара иузаҟәымҭхуа иадҳәалоуп аԥшьаҭыԥқәа. Зегь раасҭа амч ду змоу акәны ирыԥхьаӡоит аныха, анаҩс аныха-цырҟьа, ажьира. Иахьа, аԥсуа иԥсҭазаараҿы аныха ианнакыло ароль далацәажәеит Лӡаа-ныха ахылаԥшҩы Владимир Гәачуа.

Sputnik, Саида Жьиԥҳа

Ажәлар рҟны ирҳәоит, Аԥсны хылаԥшра азыруеит бжь-ныхак ҳәа. Урҭ иреиуоуп Дыдрыԥшь-ныха, Лӡаа-ныха, Лых-ныха, Лашькындар-ныха, Елыр-ныха, Инал-Ҟәыба, Быҭҳа (уи аимак ацуп макьаназы, ҳтәыла анҭыҵ иҟоуп азы). Инакәызаалак аԥшьаҭыԥқәа рымҵаныҳәара жәытә-натә аахыс иаауеит. Аныхақәа рхылаԥша – уи абиԥарала жәлак ауп изду. Владимир Гәачуа хышықәса раахыс Лӡаа-ныха дахагылоуп.

"Лӡаа-ныха санахадыргыл, раԥхьаӡа имҩаԥызгаз аныҳәара Ақьадагь ахьӡуп. Уи ақыҭауаа ирзеиԥшу, акраамҭа итрадидицаны ирымоу аныхагәараҟны имҩаԥырго ауп. Даара аҭакԥхықәра ацуп ажәлар рныҳәара. Иахәҭоу ажәақәа ԥшааны, ҳазшаз уиашьаԥкроуп. Ацәца анаашьҭысх, уи аԥхьаҟа аԥышәа ду сымазшәа, исҳәаша сыцааиуа иалагеит. Убригьы анцәа исыҵеиҳәаз, исгәаирԥхаз акәны исԥхьаӡоит", — ҳәа раԥхьатәи иныҳәара игәалаиршәоит аныхаԥааҩ.

Аныҳәара – аԥсуаа рзы аҵак ду амоуп. Иара иԥшьоу, еиҳау мчык иадырҳәалоит. Дарбанызаалак, иҭаацәа ма ихы аниныҳәалак, иԥсҭазаареи инапы злеикуа аусқәеи шиқәманшәалахо ибоит.

Ахныҳәара инаваргыланы, шықәсырацәала иаауеит абӷарагьы. Ауааԥсыра рыбжьара ацәыӡ ҟалама, мамзаргьы агәынамӡареи агәаареи, аныхаԥааҩ иҟны инеины ирҳәон ашәира амҩаԥгаразы аныхахь инаишьҭырц.

Аныхаҟны ибӷоз рахьтә иҟоуп, зынӡа ухаҿы иузаамго ашәирақәагьы.

Хаҭала исаҳахьеит, зашьа дызшәииз аиаҳәшьа ишылҳәаз, узыҩноу аҩны хаҳә цырала иԥуыргаанӡа хҿыхра умоуааит ҳәа. Мамзаргьы аиаҳәшьа илзынархаз ашәира – башьа игәаҵәа жәны ибфаанӡа, хҿыхра бмоуааит. Абас, ажәытәуаа рхы иаҭәаршьон ашәира бааԥсқәа.

Иара убас, иҟаз афактқәа иреиуоуп, аԥсуаа жәла-жәлала аколнхарақәа ҳашрыламло ҳәа ицаны ишбӷаз. Арҭ ашәирақәа, иаразнак изкшо еиԥш, абиԥаракгьы ирхаԥар ауеит. Анаҩс, ашәиԥхьыӡ ззынархоу данықәнахлак, иааҳәны иаауеит ибӷаз иахь.

Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, Аԥсны аныхаԥааҩцәа иааибыҳәаны иазырыӡбеит, абӷара згәиҭоу аныхахь инармышьҭырц.

"Аԥсны даара ирацәахеит амҩатә машәырқәа, арыцҳарақәа, аилибамкаарақәа. Убри аҟынтә, аамҭала ибӷахьоу рышәиԥхьыӡ уажәыгьы икшоит ҳәа азыӡбаны, мап ацәаҳкит аныхақәа рҟны ашәиразы ауааԥсыра рынашьҭра", — иҳәоит Лӡаа-ныха ахылаԥшҩы.

Владимир Гәачуа хаҭалагьы мап лцәикит, ацәыӡ зауны ибӷар зҭахыз аԥҳәыс.

"Гәдоуҭантәи ԥҳәыск лылаӷырӡ лҿашы дысзааит, хышә нызқь мааҭ аԥара аколлектив аҩнуҵҟа аӡәы ишылцәигаз ҳәаны, сыбӷароуп ҳәа. Длартәаны слацәажәеит, иласҳәеит ҳара уи мап шацәаҳкхьоу. Илабжьазгеит, аусураҟны даннеилак зегьы ишраҳауа, аныхаҟны сыбӷеит ҳәа илыршәарц. Ус иагьыҟалҵеит. Адырҩаҽны, аԥарақәа лцәызгаз иахьылбашаз иаанижьит", — ҳәа ҳаилиркааит аныхаԥааҩ.

Владимир Гәочуа, иаҳзеиҭеиҳәеит лассы-лассы ахҿыхрақәа шымҩаԥиго. Еиҳараӡак изнеиуеит, аамҭала забдуцәа, аколнхара ҳалалаӡом ҳәа иқәхьаз жәла-жәлала рхылҵшьҭрақәа. Иара убас, зхы иақәныҳәар зҭаху аҭаацәарақәа.

Аныҳәара амҩаԥгара иамоуп ахатәы ҵасқәа. Аныхагәара, арахә ҭамларц азы ихкааны иҟоуп, иахылаԥшуа ракәзар, есқьынагьы аҵакырадгьыли акәша-мыкәшеи идрыцқьоит. Араҟа иргылоу ахыбраҟны ишьҭоуп аныҳәара иамадоу аихаҷамаҷақәа, амаругақәа, ачыс маҭәа, атәарақәеи аишәақәеи.

Аныҳәара амш аҽны, аиҿкаара знапы иану ашьыжь шаанӡа ахәышҭаара еиқәырҵоит, ашьтәа ршьоит (аԥштәы еиқәаҵәазар ҟалаӡом). Аныхаԥааҩ дзыхныҳәо агәи агәаҵәеи хазы, акәац иаламҵакәа иржәоит. Аԥырӷаҿы ирӡуеит, зегьы згьама рбаша метракынӡа ауреи аҭбаареи змоу ачашә (амажәа арчыга арҭаӡом). Аныҳәара мҩаԥгатәуп амш актәи ахәҭаҿы.

Аныхагәарахь имҩахыҵуа ауаа зегьы рхы ргәы цқьазароуп. Араҟа ииашамкәа ацәажәара, ма ацәҳара ҟалаӡом. Аишәа иқәырҵо ачыс хкқәа иреиуоуп: абысҭа, акәац жәны, аилаџь, аџьакхыш, аҩы цқьа.

Асовет аамҭақәа рзы, адинхаҵара иадҳәалоу аҵасқәа рымҩаԥгара аныҟамлоз, Лӡаа-ныха аҭыԥ аҿы аныҳәарақәа рымҩаԥгара аанкылан. Аха усҟан иҟаз аныхаԥааҩ, иҵәахны иара дахьынхоз игәараҿы, ма даҽа ҭыԥк аҟны, аныхатә ҵасқәа ирыцеиҵон.

1937-1952-тәи ашықәсқәа раан, ҳтәыла Қырҭтәылантәи ауааԥсыра аларҵәара ианаҿыз, Лӡаа-ныха адгьылҵакыра нхраҭа ҭыԥс ирыҭан ақырҭуа ҭаацәарак. Дара араҟа ҿиара рымамызт акәымзар.

"Араҟа инхоз аҭаацәара ҿиара рымамызт. Ииуаз зегьы рыԥсҭазаара иалҵуан. Аҵыхәтәаны, иаанхаз аԥшәма ахеилагара аҟынӡа даннеи аҩны агәараҭа аанижьит. Анаҩс, ақыҭауаа нап адаркит аныхагәара аиҿкаара", — ҳәа еиҭеиҳәеит, Лӡаа ақыҭанхаҩы Зосим Амԥар.

Наҟ-наҟ, араҟа ажаҵлақәа ирызҳаит. Ажәытәан, ажабӷьы шьҭаҵаны, асаара аишәа дырхион. Аныха адоуҳатә мчы акырӡа иҳаракуп. Ирҳәоит, Аԥсны аныхақәа зегьы еиҿцаауеит ҳәа. Иахьа уи хыҭҳәаауп зҳәогьы ыҟоуп, аха Владимир Гәочуа хаҭала ибахьеит ари анашана.

"Абгархықә ақыҭан ауп иахьыҟалаз. Жәабаҟа шықәса схыҵуан. Иааилашәшәоны еиԥш арахә аказармахь инсацоит ҳәа сшаҿыз, иаалырҟьаны аԥша ӷәӷәа аақәлеит. Даргьы еилауаҭыруа, иахьцо рзымдыруа иаанхеит. Ақыҭа Нырцәтәи аган аҳаракыраҟнытә ажәҩан иалаланы мцабз дук ақьышә ҵәрыбзӡа иҳамариашаны аҿаанахеит. Ҳаҩны азааигәара игылаз аџьҵлақәа ирыбжьысны, Аҷандараҟа ицеит. Нас саб исеилиркааит избаз закәыз. Нырцәтәи аган аҿы аныха-цырҟьа ыҟазаараны, убрантәи ауп избаз амцабзгьы Дыдрыԥшь-ныхахь ишцаз", — игәалаиршәоит Владимир Гәачуа.

Аныхақәа реиҭанаиааира лабҿаба ибахьеит, Лӡаа-ныха азааигәара инхо Беслан Амԥаргьы.

"Ажьырныҳәа азгәаҭаразы аҽазыҟаҵара ҳаҿын. Абарҵа сааҵагылазар, ажәҩан иалаланы Гәдоуҭа аганахь ала мцабзк аауан. Раԥхьаӡа ҳаирпланыз џьысшьеит, аха цқьа санахәаԥш, избеит иаахагьежьны ақьышә ҵарны амцабз хаҭа ишеиԥшыз. Иаразнак саҳәшьа илызҿысҭит, сыла иабо лырҵабыргарц. Ус ҳаҩџьегьы ҳшанханы ҳшахәаԥшуаз, ԥшьала Лӡаа-ныхахь ицеи", — иҳәеит ахҭыс зыршаҳаҭуа Лӡаа ақыҭанхаҩ Беслан Амԥар.

Аныхеи аныха-цырҟьеи инарываргыланы, адоуҳатә мчы амоуп ажьирагьы. Ажьира згәараҭа иахыԥхьаӡалоу дахьчоит, ихылыԥшуеит. Аха аҵыхәтәантәи аамҭазы ирацәаҩхеит, заб игәараҭа ныжьны ақалақь ахь нхара ицаз. Убри аҟынтә, еиҭымхаз ажьирақәа ҟалеит.

Владимир Гәачуа, ауаҩы инхарҭа ҿыц ахь ажьира иҿыганы игатәуп иҳәоит. Уи еиҳараӡак, ажьырныҳәа мчыбжьык збжьоу иҟарҵоит, избанзар иааԥшны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.

"Ахатәы ҩны змоу еиҳа изымариоуп ажьира аҿыгара, аха ауаҭах аҟны инхо иакәзаргьы, аҭыԥ азалиԥшаар ауеит.

Ԥшь-шьапак зҵоу, мамзаргьы арбаӷь шьны, уаанӡатәи ажьира дамҵаныҳәаны, "уеиҭымхар сҭахым, иахьанахыс сахьцо уаала" ҳәа дныҳәа-ныԥхьоит. Анаҩс ахыбра ԥиргоит, иаҵагылоу аҵәҩанқәагьы ҵлак аҵаҟа инышьҭеиҵоит. Анаҩс, аихаҷамаҷақәа ааидҟәшәыланы, иазалиԥшаахьоу аҭыԥ ахь игоит. Араҟа ахыбра ҿыц ргыланы, ақыдсмыҟә азалхны, имаругақәа нықәеиҵоит. Ашьтәа шьны дамҵаныҳәоит", — ҳәа ҳаилиркааит аныхаԥааҩ.

Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан, аԥсуа жәлар ахыӡӡаара амҩа иананыла Дыдрыԥшь-ныха ахылаԥшҩы Заур Чычба, ҳар рԥыза Владислав Арӡынба диаԥхьагыланы ҳазшаз диашьаԥкит, ари адгьыл ҳара иаҳтәны иҟазар, иаҳзынижьырц. Анаҩс, аамҭа иаҳнарбеит, аԥсуа ишьамдгьыл иара ишизынхаз.

Лӡаа-ныха ахылԥшҩы Владимир Гәачуа, аԥсуа ихатә динхаҵара еиқәырханы иааигоит, ақьырсиантәи аԥсылмантәи дрыгәҭамскәа. Аха уеизгьы, аныха амч еиҳагьы иҳаракуп ҳәа азыԥхьаӡаны.

296
Атемақәа:
Жәлар рдоуҳа (27)
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

55
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

55
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

114
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

114

Кәакәасқьырԥҳа Жәлар Реизарахь алхрақәа рзы: бзыԥаа ҳҿахәы зҳәаша иалхра ҳазыхиоуп

0
(ирҿыцуп 21:25 09.07.2020)
Гагра араион, Бзыԥта аҳаблан иҟоу алхырҭатә ҭыԥ хада акомиссиа ахантәаҩы Асида Кәакәасқьырԥҳа арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы еиҭалҳәеит иааиуа амҽыша атәылаҿы имҩаԥгахо Жәлар Реизарахь адепутатцәа ралхра аус иахьынӡазыхиоу атәы.

Аԥсны Алхратә комиссиа хада иҭацәыз адепутаттә ҭыԥқәа рахь ԥхынгәы 12 рзы алхрақәа рымҩаԥгара ҿҳәарас ишьақәнаргылеит.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит алхратә ҭыԥ хадақәа ԥшьба рҿы: Кындыӷтәи, Гәдоуҭатәи, Бзыԥтәи, Оҭҳаратәи. Бзыԥтәи алхратә ҭыԥ хада № 10 аҟынтә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Ҭамаз Леибеи Ҭемыр Беиеи.

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Кәакәасқьыр Жәлар реизарахь адепутатцәа ралхра иахьынӡазыхиоу иазкны

"Ажәабатәи алхырҭатә ҭыԥ хадаҿы ашәҟәы иҭагалоуп алхыҩцәа 5-нызықьҩык инареиҳаны. Ҳокруг аҿы иҟоуп алхырҭатә ҭыԥқәа хәба. Алхыҩцәа рсиақәа зегьы кнаҳауп, ачымазаҩцәа рҟнытә арзаҳалқәа адкылара ҳалагахьеит. Ҳкомиссиа ахадацәа зегьы рҭыԥқәа рҿы иҟоуп. Асабша асиақәа еиҭагәаҭахоит, ари аамҭа иалагӡаны аиҭакрақәа ҟалазар урҭ ашәҟәы иҭаҳгалоит, иара убасгьы ианыхтәу дҟаларгьы уи аусгьы нагӡахоит", - ҳәа еиҭалҳәеит Кәакәасқьырԥҳа.

Азакәанԥҵаратә мчраҿы амандатқәа ԥшьба ҭацәуп - уаанӡа депутатцәас иҟаз атәыла ахада Аслан Бжьаниа, аԥыза-министр Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, Гагра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь рҭыԥқәа.

Кындыӷтәи алхратә ҭыԥ хада №31 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Аидар Кәыҵниа, Гарри Кокаиа, Џьансыхә Адлеиба; Гәдоуҭатәи алхратә ҭыԥ хада №18 ала - Асҭамыр Ахбеи Алхас Ҳагбеи; Оҭҳаратәи алхратә ҭыԥ хада №14 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп Робесҭан Габлиеи Алмасхан Барцыци.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

 

0