Аҽырыҩра

Аҽыбӷаҟаза: аԥсуа данҽыжәло иарма шьапы ашькыл икылданы, арыӷьала ауп аҽы дшақәтәо

69
(ирҿыцуп 14:04 08.09.2017)
Аҽыжәлара, аҽықәтәара, аҽыбӷаҟазара, аҽырхәмаррақәа, аҽырҩрақәа ҳкультура иахәҭаку қьабызқәоуп. Аҽыжәлареи аҽықәтәареи рҵасқәа дрылацәажәоит Sputnik аналитик Нонна Ҭхәазԥҳа дзыҿцәажәаз аҽыбӷаҟаза Виктор Ҳаразиа.

Аҽықәтәара ҟазара дуны излаз аԥсуа еицҽыжәланы џьара ианцоз аиҳабацәа аԥхьа игылан, аха ашәарҭара ҟалар аиҵбацәа аԥхьаҟа ииасуан. Аԥсуаа рыԥсҭазаараҿы даараӡа пату ду ақәуп аҽы. Ажәлар рыҩныҵҟа аҽы ауаҩы ишьа алоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. 

Аҽи аԥсуааи жәытә аахыс ишеидҳәалоу атәы рныԥшуеит ажәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа, аҵан ирыхҳәаау ажәабыжьқәа, Нарҭаа репос. Арҭ зегьы рҿы ирацәоуп аԥсуаа аҽы рацәа — ауахьад шныҟәргоз атәы ахьаҳәоу. Нарҭаа ражәабыжьқәа рҿы ишазгәаҭоу ала раԥхьаӡа абна ҽы зыбжьаз Сасрыҟәа иоуп.

Виктор Ҳаразиа
© Фото : Нонна Ҭхәазԥҳа
Виктор Ҳаразиа

Ажәакала аҽы аԥсуа иԥсҭазаара, ибзазара зкьышыкәсала иадҳәалоуп. Аҽныҟәгара иахылҵыз атрадициақәагьы рацәоуп; аҽыаӡаара, аҽҟазара, аҽыбӷаҟазара, аҽықәтәара, аҽырыхәмаррақәа, ҽыла аицлабрақәа, аҽыжәлара, аҽырҩра. Иахьагьы иҟоуп аҽыаӡаареи аҽықәтәареи ирызҟазоу ауаа. Аҽҟазеи аҽыбӷаҟазеи аӡәы ракәӡам иҳәоит аҽыбӷаҟаза Виктор Ҳаразиа.

Ашәарыцара
© Sputnik / Томас Тхайцук

"Аҽҟаза ҳәа изышьҭоу аҽы дақәымтәозаргьы ауеит. Аҽҟаза аҽы бзианы изааӡо, аҽы иагу здыруа, иаҭатәу афатә здыруа, ачымазарақәа зхәышәтәуа, ашьапы зчаԥо, аҽыеимаа ҟазҵо, аҽҵәымыӷ ҟазҵо иоуп. Аҽҟаза — аҽы адәы иахьықәу акәзаргьы дахәаԥшыр иалҵуа идыруеит. Аҽҟаза аҽхьаақәа зегьы ихәышәтәуеит.

Аҽы иақәнаго идыруеит аидара ақәуҵозар шаҟа шьҭнахуа идыруеит. Иҩуазаргьы, иахьынӡыҩуа идыруеит, иԥозаргьы ишыԥо идыруеит. Абри зегьы дақәтәаны акәӡам, дахәаԥшны идыруеит. Уи дахәаԥшны идырырц азын аԥстәқәа зегьы ишрымоу еиԥш аҽгьы иамоуп ашьана. Уи аԥынҵаҿы икылҵәоуп, ма ахәдаҿы арҳәқәа амоуп, ма ашьапала, ирацәоуп ауаҩы излеидырша иҷыдоу абаҩ злоу аҽы. Абарҭ зегьы аҽҟаза идыруазароуп. 

Аԥсуаа жәытә-натә ахыс иҽыбӷаҟазацәа дуқәан. Иҟан рыԥсҭазаара иаласаз аҽы ада-шьаҿа анырызыҟамҵозгьы. Иахьцозаалак ныҟәараоума, сасраоума, хьыӡрацараоума, еибашьраоума, ацәгеи абзиеи роума, еизароума, шьхоума, бноума иарала ицон. Ирацәаны иҿиеит аҽықәтәареи аҽыжәлареи ирыдҳәалоу аҵасқәа.

Сасра ианцоз ҽыла амҩа иқәлон. Аҽыжәлараан асаси қәрала еиҳабуи рҽқәа аиҵбацәа ирзыркәадыруан. Сасра иҟоу ауаа анцоз рыҽқәа рҿы аҩнахьы ирханы иҽыжәлон. Ажәытәан сасра ицаны ианаангылоз аамҭақәа рзын, асас данцоз иҽы аҿы агәашә ахь ирханы дҽыжәлазар исасраҿы акы игәамԥхаӡеит ҳәа аанагон, уи аԥшәмацәа рзыҳәан иԥхашьаран ҳәарада", — ҳәа азгәеиҭеит Виктор Ҳаразиа.

Аҽыжәлараан ашькылкра аԥсуала патуқәҵароуп. Асас дызҭоу ауаа иара дандәықәло иҽы кәадырны, ирхианы иааргоит. Данҽыжәло ишькыл зкуа аҽы арӷьарахьала давагылоит, иарӷьа напала иааникылоит ашькыл. Ашькыл зкуа ԥыҭҩык ыҟазар еихабацәоу аҽы аӷәра ркуеит, еиҵбацәоу аԥындақәа, амгәырххақәа.

Иҽыжәырцо дбыргзар икәадыр амахагьы илаханы иааныркылоит, дахьҽыжәло аганахьала аӡәы дҩаиханы дҽыжәиҵаргьы ҟалоит. Аҽыжәҵраангьы аҽыуаҩ иԥыланы дҽыжәырхуеит. Аҽхарԥарҭақәа аныҟаз аҽы аӷәра аҽхарԥарҭа иахадыршәуан. Нарҭаагьы рашҭа иқәгылан аҽхарԥарҭа. Шәрашьк здырҳәалоз аихатәы. Шәмахәҭак змаз еиларҭәа. Аԥсуаа рҽыжәлашьа егьырҭ ажәларқәа рҽыжәлашьа излеиԥшқәамгьы ыҟоуп, ҳәа иҳәоит Виктор Ҳаразиа.

"Аԥсуаа рҿы аԥҳәыс дзықәтәоз акәадыри ахаҵа дзыкәтәоз акәадыри еиԥшӡам. Аҳәса рзыҳәан иӡбаз акәадыр абахәыр ҳәа иашьҭан. Абахәыр аԥхьа ҩ-махәык амоуп. Аԥҳәыс, ма аԥҳәызба лызшьапык ауп ашькыл иҭагылоу егьи лшьапы ус ихшьны дакәтәоит. Ахацәа ркәадыр ҩ-махак амоуп аԥхьеи ашьҭахьи. Аҳәса рбахәыр ус иахьыҟоу зыдҳәалоу – дара ргәабзиара ахьчароуп.

Ахацәа џьара ианцоз иҟалон раҳәшьцәа анрыццоз, рхатәы ҩызцәа анрыццоз. Амала иахьнеиша ианнеилак ахацәеи аҳәсеи еилагыланы ашҭа иҭалар иԥхашьароуп ҳәа иԥхьаӡан. Раԥхьа аҳәса ҭарыжьлон. Ирышьҭагыланы ахацәа неиуан.

Аԥсуа данҽыжәлоз есымша иарма шьапы ашькыл икылакны, иарӷьа шьапы ахганы акәын аҽы дшақәтәоз. Ԥхашьаран иарӷьа шьапы ашькыл икылганы аҽы дақәтәар. Уи рымоуп аурысқәа, ақырҭцәа, агырцәа. Аха аԥсуа иҽықәтәашьа хазыуп. Аԥсуа аҽы дладгылан, аӷәра лахаршәны иарма шьапы ашькыл илкылакны дҩаԥаны акәадыр дақәтәон. 

Аԥҳәызба абахәыр данақәдыртәоз — лашьа аиҵбы длыцзар инацәкьарақәа ааимакны лызшьапык ала дланыргылан, дхагалан дақәиртәон. Мамзаргьы еицыз иреиҵбыз идырҵон аҳәса рхылаԥшра, аҽы рақәыртәара, рҽыжәхра. Уи ритуал дуӡӡан.

Аԥсуаа аӡәырҩы ажәларқәа реиԥш иҽыжәлоит, иагьҽыжәҵуеит аҽы арӷьарахьала. Излаҽыжәло аҽы армарахьтәи аган алоуп, аха еиҳа иахьыманшәалоу азы "арӷьара" ҳәа иашьҭоуп. Арыӷьала аҽыжәлара ҟарҵом, иԥхашьароуп. Уи "арымала" ҳәа иашьҭоуп.

Иҽыжәырҵо ауаҩы, данҽыжәло аиҳабы ишькыл зкуа аиҵбаҵәа дрыҳәоит иоурыжьразы, акыр ирыдицалоит. Амаҳә иабхәараа рганахьала аӡәгьы ашькыл ркыр иуамызт, ус иаԥымызт. Аҷкәын қәыԥш аиҳабацәа дҽыжәырҵар иуӡомызт. Убас ишыҟазгьы, аԥсыуала иҽыжәло ишькыл аӡәы икызар ахәҭан. Асас дҷкәынзаргьы ԥыҭк зхыҵуа дҽыжәырҵаргьы ҟалон. 

Ауаҩы данҽыжәло, иарма шьапы ашькыл икылганы, иарма напала акәадыр аԥхьатәи амаха ааникылоит. Данҽыжәлаҵәҟьо, иҟамчы еиҩырҿаны излеику иарӷьа напы аҽы ахәда инықәрсшәа иуеит, нас иҟамчхәала икәымжәы аҿацә икәадыррҭа иманшәаланы иаҵаиҵоит. Дҽыжәызҵаз иҭабуп ҳәа раиҳәоит. Қәрала еиҵбу абарҭ руакы реиҳәоит "Рахәымш анышәҵааит!", "Ҽымш шәоуааит!", "Шәеиҳа зымчу шәышькыл икааит!", "Шәаҵкыс зылшо шәымаҵ иуааит!". Данцаҵәҟьо — "Абзиараз уаҩы дааилааит!", мамзаргьы "Шәымш аабзиахааит!", ҳәа дҽыжәызҵаз инараҳәаны ашҭа дҭыҵуан", — ҳәа иҳәеит аҽыбӷаҟаза.

Аҽықәтәара ҟазара дуны излаз аԥсуаа џьара ианцоз еицҽыжәлон. Еицҽыжәлан ианцоз аиҳабацәа аԥхьа игылон. Аха ашәарҭара ҟалар аиҵбацәа аԥхьаҟа ииасуан. Зехьынџьара еиԥш аҽықәтәараҿгьы еиҳабы-еиҵбыла апатуқәҵара ыҟан. 

Ауацәа, аҭаацәа, агәылацәа, аиқәлацәа еицҽыжәланы ацәгьеи абзиеи рахь ицон. Ауаҩы дахьынхо ацәгьараз имҩахыҵызи, абзиаразы имҩахыҵызи рхымҩапгашьала ирдыруан. Ашәаџьҳәаҩы дҽыжәҵӡомызт. Ачара зҳәоз дҽыжәҵуан.

Аҭаца данааргоз аҭацаагацәа ҽыла ицон. Урҭ рхыԥхьаӡара жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа ианнеиуаз ыҟан. Дара аиҳабы раԥхьа дгылан есымша. Аҭацаагацәа аҭаца дызлааргоз аҽы аԥҳәыс кәадыр ақәҵаны ирывакны иргон. Дара аҩны ианацәыхарахалак аҭацаагарашәа ҳәо рымҩа иацырҵон. Аҭаца дандәылыргалак аҭацаагага аҽы дақәдыртәон. Наҟ-ааҟ аҭыԥҳацәа лывагылон, урҭ арԥарацәа нарывагыланы дрыманы рҿаархон. Аҩны ианазааигәахалак "Радеда" ҳәо аҭаца дрыманы иаауан.

Аԥсуа чара агәырӷьара, алахҿыхра, ашәаҳәара, акәашара рацәаны иацын. Ачараҿы имҩаԥыргон ахәмаррақәа, аицлабрақәа, аҽырҩрақәа, аџьмацәа амҵарсра, абазшьҭыхра, ԥсуаҵас аҽырхәмарра уҳәа ирацәаны. Иҟан ҽыла амардуан ихалан аҭаца дызбоз. Еиҳарак аҽырхәмаррақәа аныҟарҵоз ачара аилгамҭахь инеиуа ианалагалак акәын. Урҭ ачара иахәҭакын.

Аҽыбӷаҟаза бзиа еилаҳәашьалагьы дрылукаауазароуп. Уи хымԥада аԥсуа амаҭәа ишәызароуп, ихы хтымзароуп. Ахылԥарч, ма ахҭырԥа бзиа ырқьақьаны, еиларшәны ихаиҵоит. Иеимаа иеимсы, ма изиацк зегьы еинаалазароуп. Аҽырыхәмаррақәа, аҽырҩрақәа раан икәымжәы аҿацәқәа икәадырырҭа иаҵымшәароуп.

Ианҽыжәлоз рыҽшеиларҳәоз даналацәажәоз Виктор Ҳаразиа абас иҳәеит. 

"Аҽыжәларзын акәымжәи акабеи еиҳа иааркьаҿны ирӡахуан. Иҽыжәлоз ауаҩы ауапеи ахҭарԥеи рыда ԥсыхәа имаӡамызт. Иара убас, аҽыжәлара ианаалон ахылԥарч. Ахҭырԥа аххьа хын. Ҩынтәны ирқьақьаны, еиларшәны ирхарҵон. Аԥсуаа аԥсуа маҭәа зехьынџьара иршәырҵон. Иарада аҽы иақәтәаӡомызт. Аҽыбӷаҟаза, аҽы иақтәоз ираӡны маҟа, иҟама, иаҳәа деилфаҷа деилаҳәазар акәын. Иҽы аҽԥырхха, аҵыхәҵад иҟамчы деиқәышәшәа дыҟазар ахәҭан", — иҳәеит аҽыбӷаҟаза.

Аҽықәтәара, аҽыжәлара, аҽыбӷаҟазара, аҽырхәмаррақәа, аҽырҩрақәа арҭ зегьы ҳкультура иаласоу, еихазҳауа қьабзқәоуп. Дара идырԥшӡон ҳныҳәақәа, ҳацәгьа, ҳабзиа, ҳгәырӷьарақәа. Иахьала ауаа ирхашҭхьоу ыҟазаргьы, иеиқәханы иҟоугьы маҷым. Шаҟа урҭ ҳрызхьаԥшуа, ҳаԥсҭазаараҿы ҳхы иаҳархәо аҟара еизҳауеит, иеиҵыҵиет ҳдауҳатә беиарақәеи, ҳмилаҭтә традициақәеи.

69
Атемақәа:
Жәлар рдоуҳа (27)
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

55
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

55
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

114
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

114

Кәакәасқьырԥҳа Жәлар Реизарахь алхрақәа рзы: бзыԥаа ҳҿахәы зҳәаша иалхра ҳазыхиоуп

0
(ирҿыцуп 21:25 09.07.2020)
Гагра араион, Бзыԥта аҳаблан иҟоу алхырҭатә ҭыԥ хада акомиссиа ахантәаҩы Асида Кәакәасқьырԥҳа арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы еиҭалҳәеит иааиуа амҽыша атәылаҿы имҩаԥгахо Жәлар Реизарахь адепутатцәа ралхра аус иахьынӡазыхиоу атәы.

Аԥсны Алхратә комиссиа хада иҭацәыз адепутаттә ҭыԥқәа рахь ԥхынгәы 12 рзы алхрақәа рымҩаԥгара ҿҳәарас ишьақәнаргылеит.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит алхратә ҭыԥ хадақәа ԥшьба рҿы: Кындыӷтәи, Гәдоуҭатәи, Бзыԥтәи, Оҭҳаратәи. Бзыԥтәи алхратә ҭыԥ хада № 10 аҟынтә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Ҭамаз Леибеи Ҭемыр Беиеи.

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Кәакәасқьыр Жәлар реизарахь адепутатцәа ралхра иахьынӡазыхиоу иазкны

"Ажәабатәи алхырҭатә ҭыԥ хадаҿы ашәҟәы иҭагалоуп алхыҩцәа 5-нызықьҩык инареиҳаны. Ҳокруг аҿы иҟоуп алхырҭатә ҭыԥқәа хәба. Алхыҩцәа рсиақәа зегьы кнаҳауп, ачымазаҩцәа рҟнытә арзаҳалқәа адкылара ҳалагахьеит. Ҳкомиссиа ахадацәа зегьы рҭыԥқәа рҿы иҟоуп. Асабша асиақәа еиҭагәаҭахоит, ари аамҭа иалагӡаны аиҭакрақәа ҟалазар урҭ ашәҟәы иҭаҳгалоит, иара убасгьы ианыхтәу дҟаларгьы уи аусгьы нагӡахоит", - ҳәа еиҭалҳәеит Кәакәасқьырԥҳа.

Азакәанԥҵаратә мчраҿы амандатқәа ԥшьба ҭацәуп - уаанӡа депутатцәас иҟаз атәыла ахада Аслан Бжьаниа, аԥыза-министр Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, Гагра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь рҭыԥқәа.

Кындыӷтәи алхратә ҭыԥ хада №31 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп: Аидар Кәыҵниа, Гарри Кокаиа, Џьансыхә Адлеиба; Гәдоуҭатәи алхратә ҭыԥ хада №18 ала - Асҭамыр Ахбеи Алхас Ҳагбеи; Оҭҳаратәи алхратә ҭыԥ хада №14 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь кандидатцәас иқәгылоуп Робесҭан Габлиеи Алмасхан Барцыци.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

 

0