Ажәытә аԥсуа ҩны

Аҳаҷашь, аҭацамҳара: аԥсуаа рынхашьеи рысасдкылашьеи акәамаҵамақәа

583
(ирҿыцуп 17:30 22.06.2018)
XIX-тәи ашәышықәсазтәи аԥсуа инхашьа ҳазааҭгылозар, усҟантәи аамҭақәа рзы аԥсуа изгылан х-ҩнык: аҭаацәа – ахаҵеи аԥхәыси рыхшареи рыҩны, хазы асас изы идыргылоз аҩны – "аҳаҷашь" зыхьӡаз, нас амҳара, ма аҭацамҳара ҳәа изышьҭаз аҩны.

Нонна Ҭхәазԥҳа, Sputnik

Иахьа ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аԥсуа инхашьа аформақәа а-XX-тәи ашәышықәсазы изныкымкәа рҽырыԥсахит. Аӷәы иалху аԥсуа кәасқьа аԥацха, ма амаҵурҭа авагыланы, инаскьаганы амҳара гыланы иҟаз анхашьа аҽаԥсахит абаа иалху, ҩбаны еихагылоу аҩны аԥацха, ма амаҵурҭа авагыланы ианыҟоу ала.

Аха, иҵегьы заа, XIX-тәи ашәышықәсазтәи аԥсуа инхашьа ҳазааҭгылозар, усҟантәи аамҭақәа рзы аԥсуа изгылан х-ҩнык: аҭаацәа – ахаҵеи аԥхәыси рыхшареи рыҩны, хазы асас изы идыргылоз аҩны – "аҳаҷашь" зыхьӡаз, нас амҳара, ма аҭацамҳара ҳәа изышьҭаз аҩны.

Аҳаҷашь

Аурыс афицар Фиодор Торнау XIX-тәи ашәышықәсазы Кавказтәи иныҟәарақәа раан Кавказ анҭиҵаауаз ианиҵаз игәалашәарақәа рҿы иара дазааҭгылоит Аԥсны даныҟаз, Анхәа ақыҭаҿы сасра ҳәа зҿы дымҩахыҵыз аԥшәма инхашьа.

"Аҵх агәазы ҳара ҳамҩахыҵит Анаҟәаԥиатәи ашьха иавоу Анхәа ақыҭан. Амқанба даҳзыԥшын. Аҳаҷашь аҿы ҳцәарҭақәагьы рхианы иҟан. Егьырҭ рыешьаратә жәларқәа реиԥш аԥсуаагьы рыҩнқәа быцала ишышны, нышәаԥшьла ишьыхны иҟаҵоуп.

Зегьы ирызгылоуп аҭаацәа ирызку – аԥшәма хаҵа, аԥҳәыс, рыхшара иртәу аҩны. Ари аҩны атәым дыҩналаӡом. Асасцәа рзын хазы игылуп аҩны – уи аҳаҷашь ахьӡуп. Аҳаҷашьгьы быцала ишышны, нышәаԥшьла ишьыхны иҟоуп. Ҿык оуп иамоу. Аҭыӡқәа ирыдҟаҵалоуп аҟамчы ахьхыршьуеи, акәадырқәеи абџьарқәеи рыкнаҳарҭақәа.

Аҳаҷашь агәҭа иҟоуп ахәшҭаара, уи иахакнаҳауп иԥшьырқцаны, ишышны, ишьыхны иҟоу алҩацарҭа. Аҳаҷашь аҩныҵҟа асасцәа рзы иҟоуп ауарҳалқәа, амарҭаққәа, ахчқәа, аԥҟыз иалхны иԥаны иҟаҵоу акаршәқәа. Асасцәа ауарҳалқәа шьҭаҵаны абарҭқәа ирықәтәоит. Афатә асасцәа ирырҭоит аишәа хәыҷқәа рыла. Акы знапы иаку, еиҳа зыԥсы зланы иҟоу ашьхаруаа рыҩнқәа амҿы иалхны ирызгылоуп.

Амқанба убри аҩыза аҩны имоуп, убри аҟнытә амазара бзиа змоу ҳәа дыԥхьаӡоуп. Иҭаацәеи иареи зыҩноу аҩны ҩбаны еихагыланы, амҿы иалхны иҟаҵоуп" (Ф.Ф. Торнау. Воспоминания Кавказского офицера. Майкоп, 2010).

Ҭырқәтәыла инхо ҳауаажәлар рыҩныҵҟа иахьа уажәраанӡа иеиқәханы иҟоуп дара Аԥсны ианынхоз рынхашьа зеиԥшраз згәалашәо ауаа. Диузџье ақалақь иаҵанакуа аҳҷыԥсы қыҭа Аԥсара инхо, 78 шықәса зхыҵуа Ҳәатышь Џьыхаҭ абас идыруеит аԥсуаа рынхашьа:

"Аԥсны аԥсуа аҩнқәа хԥа иман. Х-ҩнык змамыз ԥсыуа дыҟамызт. Аҩны шдыргылоз абас ауп. Ԥшь-шьаҟак аҵаны, быцала ишышны, ишьыхны иҟан. Агәаҿы, аԥсуа уаџьаҟ рҳәон, ишышны икнаҳан. Иара аҵаҟа амца еиқәын. Ах-ҩнык сыԥхьпӡап: акы – аҭаҳцәа ахьтәо-иахьгыло аҩны; аҩбатәи – аҳаҷашь ахьӡын, асас данааилак дахьдыртәо акәын; ахԥатәи аҭацамҳара акәын".

"Ӷыжәара ҳааит"

Сасра ишцоз атәгьы дазааҭгылеит Џьыҳаҭ.

"Аԥсны асасшьа хԥаны иҟан. Акы – аӷыжәара ахьӡын. Қыҭак аҿы инхо ауаа ӷыжәара ҳцоит ҳәа жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рҽааидкыланы, инеиқәлацәоу ауаа ҩагыланы сасра ицон. Иахьнеиуаз, ҳара ӷыжәара ҳааит рҳәон, ԥхашьара амаӡамызт. Зҿы инеиз ақыҭаҿы ирҭааз рысасцәа ршон. "Ҵыԥх уара асас думаӡамызт", – рҳәон, асас дызмамыз ирҭон. Амала аӡәы иҭаххар, иара ишиҭаху асас дизгаӡомызт. Ақыҭаҿы иахьнеиз ишырыӡбаз еиԥш ада, досу ишиҭаху аӡәгьы дигар ауӡомызт. Ианыршоз шаҟаҩы урҭоз рыда узгаӡомызт. Уи шыҟаз ус ауп – ани ӷыжәара захьӡу аҿы асасцәа хымз иаанхон. Рыҽқәа рбон, акрырҿарҵон, акрыддыржәуан, зынӡа ԥхашьара амаӡамызт.

Ақыҭаҿы инхоз дара-дара еибамдыруаз, дасу шаҟаҩы рбара илшоз рдыруан. Ианыршоз, ари хҩык ибар илшоит, ари ҩыџьа рыда избаӡом рҳәон, досу шаҟаҩы рбара илшо ала асасцәа ирҭон. Еиҳа ирацәаҩын избоз жәаҩык, ма жәохәҩык ирҭон. Жәаҩык иреиҳаны аӡәгьы ирҭомызт.

Асасшара ҿаҟәарала иҟан. Аҿаҟәара захьӡу иԥшқоу амҿы – аԥслыш акәын излырхуаз, ауаҩы ихы нҭашәо амҿы ҭаԥҟаны иҟарҵон. Ари аҿаҟәара ахчы аҭыԥаҿы рхы иадырхәон. Аҿаҟәара злырхуаз аԥслыш ирхәаны иҿарҳәон, ус иаанхон. Нас убри ҿаҟәаны иҟарҵон.

Абарҭ аҿаҟәарақәа шаҟа имаз ала акәын ақыҭаҿы асасцәа анааилак ишаны ауаа ишрырҭоз. Хә-ҿаҟәарак змаз ауаҩы фҩык игар иҭаххар, ирҭараны ԥсыхәа амаӡамызт. Даҽаӡәы жәа-ҿаҟәарак имоуп, жәаҩаҩык иҭаххар, уигьы ирҭаӡомызт. Амала, ақыҭа еиқәышаҳаҭны ирыӡбон ауаҩы иԥсы анеивигалак, шаҟаҩ асасцәа ибарц ирҭоз.

"Уара иахьа уажәраанӡа хәҩык ракәын иузбоз, аха уажәшьҭа хар умамкәа уԥсы еивугеит, быжьҩык убартә уҟоуп", – рҳәар, быжь-ҿаҟәарак ҟаиҵон.

Асас иааиуаз ицәарҭеи ихызеи иара иқәын. Уи шыҟоу усоуп: иуапа азыбжа ааиҵаиҵон, егьи азыбжа хыхь иақәиҵон, ихҭырԥагьы хчҵас аҿаҟәараҿы илҭаҵаны, уа дышьҭалон.

Аҩны агәҭа амца еиқәын, ани аԥсуа уаџьаҟ зыхьӡыз уа иахакнаҳан, алҩа адәахьы иагон. Аҿаҟәарақәа амца иаакәыршан ишьҭоуп. Асасцәа рыхқәа аҿаҟәарақәа ирықәуп, ршьапқәа амцахь ирханы ишьҭалон. Шьыжьымҭан иҩагылон, крырфон, крыржәуан. Абас акәын аӷыжәара ҳәа изышьҭаз асасшьа шыҟаз.

Аԥхәысԥшаара

Аҩбатәи асасшьа – ауара, аҭынхара иадҳәалоуп. Дгәыцхәуп, даауеит, даанхоит. Уигьы убас имаҵ руеит, дсасуп.

Ахԥатәи асасшьа – ус иныҟәон, иԥҳәысԥшаауан, иеимдон, ицәажәон. Арҭгьы харантә иаауан. Аҭаца ҿыц дахьыҟоу амҳараҿы аҿар еизон, икәашон, ихәмаруан, асамарҟәыл рҳәон. Арҭ асасцәагьы уахь ицоит, иаауеит. Арҭгьы ақыҭаҿы иршоит, ирбоит.

Ажәакала асас ҳаҭыр, пату дуӡӡа иқәын, изакәызаалак акала игәы ндырхомызт. Аҳаҷашь аҟны сасра иаауа ауаа рзы ашә иахьааҩнало, амҿы иалху аҵәқәа кнаҳан, усҟан аҵәымӷ ыҟаӡамызт, аҵәқәа амҿы иалхны, аӷәы кылҵәҵәаны иаларҵон. Ари аҟамчыхаҵарҭа акәын. Иааиуаз рҟамчқәа уа ихыршьуан.

Асасцәа иааиз иахдырҟьо, рхы рзымдыруа иалагар, аԥшәма ԥҳәызба днеины аҟамчы еицарахны ихылшьуан, адәахьы аҿы рханы. Ари – уажәшьҭа шәцаргьы цәгьаӡам ҳәа аанагон. Уи змааназ дара ирдыруан, асасцәа ашьшьыҳәа индәылҵны ицон.

Дарбанызаалак асас данцоз, амӡырха агәаҿы даннеилак, иҽы ахы аҩнахьы иаарханы, армарахь диасны дҽыжәлон. Дахьыҟаз иԥшәмараҿы игәы иамыхәаз акы ибазар, амӡырха агәаҿы даннеилак, иҽы ахы аҩнахьы имырхаӡакәа, ус ишыҟаз дҽыжәлон. Ари агәыла азла зегьы ацклаԥшуан, арҭ рысас дрызныҟәымгеит рҳәон, ԥхашьарахон. Ус иҟамларц азы имҩахыҵуаз асас игәы ҟарҵон, ишахәҭаз дырбон".

Абас иҟан ажәытә аԥсуаа рысасдкылашьеи рынхашьеи акәамаҵамақәак. Иахьатәи ҳаамҭазы ахаҿы аагара уадаҩзар ҟалап хы-мыз инарзынаԥшуа хәҩык-жәаҩык ауаа рбара. Аԥсҭазаара аҽаԥсахит, ауаагьы рҽырыԥсахит. Аха аӷыжәара ҳәа иҳамаз асасшьа хкы ҳҭоурых аҿы баша иҟамлаӡеит — ари даара зҵакы ҵаулаз социалтә институтын, ажәлар аӡәкны еидызкылоз, ақыҭақәа рыбжьара ашьҭибахра, аицхыраара шыҟаз аазырԥшуаз ҵасын. Утәы-стәы аиҳа ажәлар ртәы шеиҳаз шьақәзырӷәӷәоз цәырҵран.    

583
Атемақәа:
Жәлар рдоуҳа (27)
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

55
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

55
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

114
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

114
Аԥсни Урыстәылеи реицҽазыҟаҵарақәа: ахықәкқәеи ахархәагақәеи

Аԥсни Урыстәылеи реицҽазыҟаҵарақәа: ахықәкқәеи ахархәагақәеи

3
(ирҿыцуп 10:24 10.07.2020)
Аԥсни Урыстәылеи Кавказ ашәарҭадареи ахьчареи иаҵанакуа еицырзеиԥшу аҵакыра арӷәӷәара иацырҵоит. Атәылақәа рыҩба рырратә мчрақәа атактикатә бџьар спектр ҭбаала рхы иархәо "аибашьра адәаҿы" еиныруеит.

Александр Хроленко, арратә хҳәааҟаҵаҩ

Хнызқьҩык инарзынаԥшуа аԥснытәии урыстәылатәии аррамаҵзурауаа алахәуп Аԥсны имҩаԥысуа аҽазыҟаҵарақәа. Аҽазыҟаҵарақәа ирылагеит ԥхынгәы 8 рзы аполигонқәа Нагвалоуи Ҵабали рҿы. Ахархәара рыҭоуп 300 ак арратә техника ҷыда: акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82А, атанкқәа Т-72Б3 алархәны. Аҽазыҟаҵарақәа ирылахәуп Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрреи Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзуреи рхаҭарнакцәа.

Ашьхаратә ҭыԥқәа рҿы аԥснытәи абаталионтә тактикатә гәыԥқәеи урыстәылатәи Абыжьбатәи арратә база аруааи арратә авиациа ахархәарала аманиоврқәа ҟарҵоит.  Амшын аԥшаҳәаҿы амотохысцәеи, аҳауаҽацәыхьчаратә ҟәшақәеи, аԥшыхәцәеи, артиллеристцәеи ахыхьчаратәи ажәыларатәи маниоврқәа мҩаԥыргоит.

Аԥсны иҟоу арратә база апрактикатә ҽазыҟаҵарақәа 2020 шықәса рзы 10% ирыцлоит. Зынӡа имҩаԥгахоит 1000 рҟынӡа ҽазыҟаҵареи тактикатә ҵареи зхала иныҟәо агаубицақәа "Акациеи" ареактивтә система "Гради" алархәны. Аполигонқәа рҿы урыстәылатәи аруааи аԥснытәи аруааи еивагыланы рнапынҵақәа нарыгӡалоит.

Еидкылоу арратә гәыԥ адәныҟатә шәарҭарақәа ирнырԥшуп. Аԥсуа жәлар рҭоурыхтә ҭахра хьаас имкыкәа Қырҭтәыла ар амч еизнарҳауеит. Ԥхынгәымза алагамҭазы Қырҭтәыла ахада Саломе Зарубишвили, Қырҭтәыла арбџьармчқәа рнапхгаҩ ҿыц аинрал-маиор Георги Матиашвили иахь лхы нарханы илҳәеит: "Шәара ҳар Қырҭтәыла акзаарахь анагара шәаҿын" ҳәа.

Амшын еиқәа арегион аҿы НАТО аамҭа-аамҭала ахы цәырнагоит, алианс алархәны ақырҭуа ҵакыраҿ аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргоит. Абри зегьы аҭак аиуеит.

Атактикатә фон

Аԥсны Аҳәынҭқарра аҵакыраҿ урыстәылатәи арратә база аруааи аԥснытәи аррамаҵзурауааи ҩымш ирықәуп ҩ-ганктәи абатальон-тактикатә ҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргоижьҭеи амшын аԥшаҳәаҿи ашьхараҿи. Абатальон-тактикатә гәыԥқәа арратә авиациеи амшынтә флоти алархәны дара-дара "еибашьуеит".

"Аӷа" итыл  иҭалаз урыстәылатәи арратә база аруаа ԥхынгәы 8 рзы аҽазыҟаҵаратә лагер еилаԥырыххааит. Убри аан ахархәара рыҭан аԥырҩы зызҭам аԥрыгақәа "Орлан-10", акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82А, агранатаршәгақәа РПГ-7В, АГС-17. Аҽазыҟаҵарақәа мчыбжьык иназынаԥшуа имҩаԥыслоит.

Аԥсны  аполигонқәа рҿы аҽазыҟаҵарақәа раан урыстәылатәи арратә база иатәу аԥырҩы дызҭам аԥрыгақәа рыҟәша БПЛА "Орлан", "Застава", "Гранат" рхархәара иацырҵеит. Азеиԥш хаԥырра 30 нызқь километра инаӡеит. Ииасыз ашықәс иадкыланы уи 12% рыла еиҳауп. Ҳаамҭазтәи аԥрыгатә комплексқәа ашьхараҿи амшын аԥшаҳәаҿи иҵәаху ахықәкқәа рыԥшааразы ирымоуп аинфраҟаԥшьы фото-, видеомодульқәа. Урҭ иалдыршоит ар рҿаԥхьа иқәгылоу аусдҵақәа хра рыманы рынагӡара.

Ԥхынгәы 8 рзы урыстәылатәи арратә база 100-ҩык аснаиперцәа ахысрақәа мҩаԥыргеит авинтовкақәа СВД, СВ-98, ВСС "Винторез" рыла, имҩаԥыргеит сааҭ рацәала аԥшыхәрақәа ҳаамҭазтәи атактикатә хархәагақәа (еиҭарго алазертә ԥшыхәгақәа ЛПР-3) рыцхыраарала аԥшыхәра.

Аицманиоврқәа мҩаԥгахараны иҟоуп Амшын аԥшаҳәаҿы. Арратә мчрақәа еицымҩаԥыргоит ахысрақәа ҳаамҭазтәи абџьар ахархәарала акәылӡтәы техника, аршьаҟауаа, авертолиотқәа реиԥш зеиԥшу 1000 цәҟьара ирықәкны.

Аҽазыҟаҵарахиара аизҳара

Аԥсны иҟоу урыстәылатәи арратә база арҟәшақәа аԥхынтә ҽазыҟаҵара ҳәа ирзазыԥхьагәаҭоуп 100 инареиҳаны атактикатәи, иҷыдоуи, акоманда-штаттәи ҵарақәа, 600 рҟынӡа атактикатә уснагӡатәқәа.  Аҽазыҟаҵарақәа реиҳарак мҩаԥысуеит ашьахараҿ, уахынланы. Аҽазыҟаҵара мҩаԥгахоит аполигонқәа фба рҿы, Аԥсни Урыстәылеи (Адыгеиа, Астрахантәи Волгоградтәи аобластқәа рҿы).

Аԥсни Урыстәылеи рыруаа реицхымҩаԥгашьа аҽарҭбаауеит атактикатә елемент ҿыцқәа рыла. Уас, мшаԥымзазы ашьхаратә полигон Ҵабал аҿы амотохысцәа рнапынҵақәа нарыгӡеит агранатаршәгақәа РПГ-7В, "Пламя", акәылӡтәы транспортиорқәа БТР-82АМ, 122-мм иҟоу артиллериатә гаубицақәа Д-30 рыла. Зынӡа рхы иадырхәеит 30 000 џьаԥҳаны. Ахысрақәа мҩаԥысуан уахынла. Артиллеристцәа ацәҟьақәа дырхәашеит аҽыҵәахырҭақәа рҟынтәи. Арадиолокациатә станциа "Соболятник" иалнаршоит  "аӷа" ицәҟьара дуқәеи ицәҟьара маҷқәеи рбара жәабала километра ахьыбжьоугьы.

Аԥсны иҟоу арратә база аҽазыҟаҵарақәа раан 100-километрактәи амаршқәа шәкыла арратә техника рылахәуп. Ацәҟьаратә дәқәа рҿы игылоуп 900 иреиҵамкәа цәҟьара. Урҭ ирықәырӡхоит 20 000 рҟынӡа џьаԥҳаны. Ахысрақәа мҩаԥысуеит 5000 метра ныбжьаҵаны.

Амотохысцәа авиациатә дгылара рырҭоит аԥшыхәра-жәыларатә вертолиотқәа Ка-52 "Аллигатор". Аԥшыхәратә ҟәшақәа ашьхараҿы адиверсиаҿагыларатә уснагӡатәқәа мҩаԥыргоит. Аҵара-ҽазыҟаҵара аруаа рыпрофессионализм ҳаранакуеит.

Арадиоелектронтә ҿыгалара аҟазауаа аимадареи анавигациеи рсистемақәа ршьаҽуеит, арадиоԥшыхәра шьақәыртәуеит, "аӷа" инахараны иабџьар ҭадырхоит, 200 километра рҟынӡа ашьхараҿы ма ашьаҟьасҭараҿы "аӷа" ицәҟьарақәа ирықәдыршәоит, УАЗ "Патриот" иақәгылоу аимадареиҭакга "Лава" анавигациатә дәы 15 километра рҟынӡа еиҭанакуеит.

Ар ртехнологиатә еиқәыршәара аиӷьтәра ԥхьаҟагьы иацҵахалоит. Уи Аԥсны Аҳәынҭқарра ахьчаралшара арӷәӷәоит.

3