Молодожены

Ажәа еимырдон: аԥсуаа рҿы аҭаацәара аԥҵара атрадициақәа

111
(ирҿыцуп 18:15 30.08.2018)
Аԥсуаа рҿы аԥҳәысаагара атрадициа шыҟази, арԥызбеи аԥҳәызбеи рхымҩаԥгашьа атәи Sputnik аматериал аҟны.

Sputnik

Арԥызбеи аԥҳәызбеи анеигәаԥхеибашьалакь, ажәа еибырҳәо иалагар анапеимдахьа еимырдон. Напы еимдахьас еиҳарак иҟаз ачабра, амацәаз ракәын. Аха урҭ зегьы иреиҳаны иԥхьаӡаз ажәа акәын – ажәа еимырдон. Ажәа анеимырдо ашаҳаҭ дыҟоуп, есымша.

Отдел этнографии абхазского государственного музея
© Sputnik Томас Тхайцук

Анаҩыс лҭаацәа ирымуа иалагар убри ашаҳаҭ днеиуеит: "Шәыԥҳа ари арԥыс ажәа анилҭоз сара сыҟан", иҳәоит. Знык ашаҳаҭ ишиаҳауа ажәа анилҭалакь мап акра даара иуадаҩын, уи акәым зынӡагьы иҟалаӡомызт, уи аус ду злыҵуа акы акәхон. Ирҳәоит: "Ажәа ауаҩы дҿанаҳәоит, ашаха арахә ҿанаҳәоит", ҳәа.

Аха анапеимдахьа еимырдахьаны аус аныҟамлогьы ҟалон. Арԥыси аԥҳәызбеи рыбжьара ашаҳаҭ иҟоу иҳәон аус зыҟамло изыхҟьаз усҟан. Ус ианыҟалалак ацәгьара анахылҵуазгьы ҟалон. Ари аҩыза алыҵшәа аҭыԥҳа лхаҵацара иаԥырхагахон. Иара арԥысгьы иԥырхагахон. Убас зыхьқәахьаз, ус ишыҟоу аҭаацәара иаламлаӡакәа ианынхозгьы ҟалон.

Ԥырхага ыҟамкәа арԥыси аҭыԥҳаи рус ҟалозар, ишаҳҳәахьоу еиԥш аԥҳәызба лҭаххара азын аҷкәын иаб ауаа ишьҭуан. Уаҟа арԥыс иаб иқәырҵо ачма ԥырҵәон. Уи анишәалакь ашьҭахь ачара аҿҳәара ԥырҵәон.

Ачара ҩымш ицон – асабшеи амҽышеи. Ахәаша инаркны харантәи иаауа асасцәа аизара иалагон. Урҭ зегьы агәылацәа иргон, ашьтәа зызшьтәугьы ашьтәа рзыршьуан, идырсасуан.

Ирҳәоит аԥсуараҿ ачара зуа ауаҩы ачара анимоу имӡырха иара итәӡам ақыҭа иртәуп ҳәа. Аԥшәма иуалыз ирфашаз архиара акәын. Егьыс иаҭаху зегьы агәылацәа иҟарҵон. Аҭаца ачара аҽны даарымгозар џьара дтәан. Уи данҭыргоз еиҳарак амҽыша ашьыбжьышьҭахь акәын. Уи аԥхьа ауаа дыртәон, акрырҿарҵон.

Ачарахь иаауаз ауа-аҭынха ахаршә ааргон. Еиҳарак арахә ааргон. Егьырҭ аԥара, ахьы уҳәа доусы илшоз ааигон. Ачара ахьыруаз аҩны ашҭа агәҭа еишәак дыргылон, досу иааигаз уа иқәырҵон. Нас хаҵак уи дазыркуан уа днеиуан, раԥхьа анхәа длыԥхьон. Анхәа данааилакь бҭаца илыбҭазеи ҳәа длазҵаауан. Лара ҳамҭак напхаҵоума, хәдахаҵоума, мацәазума џьара акы лылҭон. Анаҩыс, ани иалхны иҟоу ауаҩы аҭынхацәа, ақәлацәа иааргаз абри абри ауп ҳәа иаазгаз рыхьӡ ҳәаны ауаа идирбон.

Лара аԥҳәызба лҭаацәа лымаҭәа иаалгоз ада акгьы лырҭаӡомызт, дахьнеиз дабароуп ҳәа иԥхьаӡан. Ачара аҽны имҩаԥыргоит еиуеиԥшым ахәмаррақәа: акәтаӷь ацәа иԥаны акы акәыршаны иҳаракны икнарҳауан. Нас арԥарацәа иақәзыршәо ҳәа еицлабны иеихсуан. Иақәзыршәаз, арԥыс аҭацаҩыза ҳамҭа хәыҷык илҭар акәын. Анаҩыс иҟарҵон аҽырхәмарра, аҽырҩрақәа.

Ачараҿ имҩаԥыргоз аицлабрақәа зегь раасҭа ирылаҵәаны иҟаз аџьмацәа амҵарсра акәын. Уи усҟантәи аамҭақәа рзын иахьатәи ашьапылампыл иаҩсуа апату аман. Ачара аҽны ааигәа иршьыз, акры зхымҵуа аџьма ацәа иманы арԥыск ҵла дук дыҩхалон.

Аҽцәа, ашьаҟауаа зегьы икәшаны иара ихәаԥшуеит. Иаргьы аџьмацәа ҳәа ибжьы ныхҵа-аахҵаны иргоит. Ауаа ианраҳалакь, уажәшьҭа ибзианы дшырбо агәра анигалакь уахьынтәи аџьмацәа ыршәны ирылаиҵоит. Изԥыхьашәаз, изызкыз ауаҩы иманы дыҩуеит.

Дызраԥысыр иалхны иҟоу аиҳабацәа раԥхьа иааигароуп. Амала ари аџьмацәа имырхырц ишьҭоуп ирацәаҩны арԥарацәа, ихьӡар имырхыр имызхызгьы ишьҭалоит, имырхуеит. Ус ишнеиуа аҽцәа рнапахьы ииасуеит, нас дара рызегь уи иашьҭалоит. Ганкы быжьҩык-ааҩык еимдырххоит – егьи агангьы убас, акыр ианеимдырххалакь, изызгаз ани аиҳабацәа ахьыҟоу иаазгаз ауаҩы аҳамҭа ирҭоит. Дызтәу ақыҭагьы аиааит ҳәа иԥхьаӡоуп.

Аџьмацәа згаз арԥыс иаразнак иманы дзыгьежьӡом. Амҩан иԥыло аԥынгылақәа зегьы дырхыԥароуп, зегьы дыриааины даароуп. Иҟалоит џьара аанда дахыԥар, џьара ахәы дхалан дакәшар, џьара аӡы дырыр, аха ишакәхалакь аџьмацәа ааигароуп, усҟан даиааиуеит.

Ахәмаррақәа, аџьмацәа амҵарсра рышьҭахь аҿар акәашарақәа ирылагон. "Аԥсуа кәашара", — захьӡу аӷәи алабеи ирысны иахькәашо ала иалагон. Аҭацаҩыза аҭыԥҳа алабақәа ылманы дааиуеит, арԥарацәа уи аамҭазы аӷәи алабеи рхианы иҟарҵахьеит, лара алабақәа рзылшоит, нас акәашара иалагоит.

Аӷәи алабеи амырзакан рыцуп есымша. Уи амырзакан аԥҳәызба иалырҳәоит. Лнапаҿы икны иарҳәо дықәгьежьааны даныкәашогьы рацәоуп. Убас акыраамҭа икәашоит. Ачара ахыркәшарахь инеиуа ианалагалакь амҽыша ауха "Аураашьа" ҟарҵон. "Аураашьа" — арԥарацәа, аҭыԥҳацәа рнапы еибаркны икәашоит, агәҭа аӡәы дҭагылоуп ахапа иҳәоит.

Абра иазгәаҭатәуп "Аураашьа" икәашо ишнеиуа аҵыхәтәахьы инеиуа ианалагалакь аҩны аҭӡамц иасны икылырҵәон, иахьшьыз амырхуан. "Аураашьа" иахьыкәашоз амҳараҿы акәын. "Аураашьа" анынҵәалакь, рызхара ианыкәашалакь "Арзазага" икәашон – уи рнапы еинҟьаны, амырзакан арҳәаны икәашон, аӷәи алабеи ацӡам.

Абас, иччо ихәмаруа икәашо аҵхабжьон ачара хыркәшан еилысуан. Амала адырҩаҽны аҩны аҭӡамц икылырҵәаз аҭаца иҟалҵар акәын, аҭацара шымариам лдырроуп ҳәа иԥхьаӡан. Аха, ҳәарада уи лара илдырҟаҵаӡомызт, лара иҟалҵазшәа рҳәон, аха аԥшәмацәа иҟарҵон.

111
В Абхазии впервые появится долгосрочная стратегия развития.

Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом: аҭаацәара иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәак

82
Аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ирызкны аматериал ҳзеидылкылеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.

Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.

Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".

Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.

Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:

  • Акәасҭхала амца уасуа уалагар, аҭаацәа иреиҳабу ихы ихьуа далагоит.
  • Абысҭа нанҵаны ачуан амҳабысҭа нҭаршәны иаанужьыр, ҵасым, "аҭаацәа реиҳабы ииҳәо дақәымшәо дҟалоит".
  • Архнышьна гьалозар, аҭаацәа реиҳабы ихы ихьуа далагоит, мамзаргьы аҭаацәа аԥхьаӡоит, иреиҵбу дашәиуеит рҳәоит.
  • Амца иахакнаҳау архнышьна абжьы гар бзиоуп, аҭаацәа реизҳара иатәуп.
  • Аҭаацәа иреиҳабу даныԥсуа аҩны аҭӡамцқәа рыбжьы "аҿҿаҳәа" игоит рҳәоит.
  • Асаан каҳан иԥҽызшәа абжьы уаҳар, аҩнаҭаҿы ԥҳәыск дыԥсуеит рҳәоит.
  • Ахаҵа илахь дафар ма аԥҳәыс лыӡӷы дафар, иахьырцарҭоу ԥсрак раҳауеит.
  • Аҩны иаҭааз асас асапын ҳамҭас иуҭар ҵасым, изҭиуа изыҳәа алаӷырӡ иатәуп рҳәоит.
  • Аӡы амца иахьахакнаҳау агәара-гәараҳәа аҭаацәа ирылашыр ҵасым рҳәоит.
  • Агәыр аҭӡы иалоуҵар, аҭаацәараҿы аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиз аҩны ашықәсан аӡә дыԥсуеит.
  • Аԥсуа иҩны амаҭ неир, аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Амаркатыл аҭаацәа акрахьырфо аишәа иқәуҵар, аҭаацәа аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Амца аҟынтәи амцабз ыҵыҟьҟьозар, аҭаацәа рҿы ҭыӡшәак ҟалоит.
  • Аҭаацәара алахәыла, мамзаргьы асас аҩны ддәылҵны данцалак ашьҭахь аҩны аԥссара ҵасым, "арахь ухьамԥшааит" аанагоит рҳәоит.
  • Ала ашҭаҿы ианууа ацәгьара иазкуп. Ацәгьара ҟамларцы ашәхымс аҟны аҳәызба адәныҟа ахы рханы ишьҭоуҵар, иԥнаҟоит.
  • Аҩны азааигәа аԥсаҵла еиҭауҳар бзиам, аҭаацәа зыҿиом "знык уҩны ахыбра сзахысыр, нас уқьаԥҭастәуеит" аҳәоит.

Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

82

"Аӡы цқьа ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп": аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи

90
(ирҿыцуп 20:21 13.09.2020)
Азҿлымҳара зцу афольклортә жанр аԥхыӡқәа реилкаареи ацәара анцәахәқәеи дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥхыӡқәа даара азҿлымҳара зцу фольклортә жанруп, дара аԥсуаа ҳҟны макьанагьы иҭҵаамкәа иаанхоит. Раԥхьатәи анҵамҭақәа аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи ртәы ҟаиҵеит Дырмит Гәлиа. Урҭ уԥылоит иара иҩымҭақәа реизгақәа рҿы. Аԥхыӡқәа рҟны иаарԥшуп аԥси нарцәытәи адунеи ирыдҳәалоу ажәлар разхаҵарақәа.

Аԥхыӡ аамҭалатәи аԥсра аанарԥшуа иҟоуп. Уи ус шакәу арҵабыргуеит абызшәа иалоу ажәақәа, ажәаԥҟақәа. Иаҳҳәап: "Ицәоу – аԥсы диҩызоуп", мамзаргьы: "Аԥсы дызгәыблымыз дыцәазшәа дибон" уҳәа реиԥш иҟақәоу.

Аԥсуа мифологиаҟны иҟоуп иара убас ауаҩы ацәа далазхало, ԥхыӡла дзыргәаҟуа аперсонаж Цәаблаҟ ҳәа хьӡыс измоу. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа уи Напкылҵәа ҳәа лзырҳәоит. Иахьагьы ирҳәоит ауаҩы ацәа акыраамҭа даналахалак "Цәаблаҟ улкыма!" ҳәа.

Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла иҽеим ацәара абарҵаҿы, аџь-ҵла амҵан, иара убас аилашәшәымҭаз уцәар бзиам рҳәоит. Ибзиаӡам ацәара амзартә ныҳәарақәа анымҩаԥысуа аамҭазынгьы, аиҳаракгьы аишәаргыларақәа раан, усҟан аԥшқа дыцәазаргьы хымԥада даадырԥшуеит, аритуал нагӡаны иалгаанӡагьы ддырцәом. Амцәара иадҳәалоу аритуал аарԥшуп аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынгьы – уи аҷаԥшьара ауп. Абасала "ацәара–амыцәара" иаадырԥшуеит еиҿагылоу ҩ-дунеик: "аԥсреи–абзареи", "нарцәи–аарцәи", "зыԥсы ҭоуи–зыԥсы ҭами".

Иҟоуп амиф-ҵабыргқәа ауаҩы дцәалаханы, хаха-хымш дмааԥшӡакәа, нарцәы дцан дшааз еиҭазҳәо. Ус еиԥш иҟоу аԥхыӡқәа раан, ауаҩы нарцәы иуацәа, ма иидыруа шьоукы ибоит, нарцәытәи аԥсҭазаара далаԥшуеит, џьанаҭи џьаҳаными иҟоу ауаа ишрызныҟәо ибоит. Абас ауаҩы ԥхыӡла нарцәы ицан иааз акраамҭа дыԥсӡом рҳәоит.

Иҟоуп илабҿабоу аԥхыӡқәагьы. Илабҿабоу аԥхыӡқәа ҳәа рзырҳәоит ауаҩы ԥхыӡла иибаз лабҿаба ианыҟалогьы. Иаҳҳәап, ԥхыӡла аԥсы ауаҩы игәиҽаниҵар ауеит, мамзаргьы игу-ибзоу алаиирдырыр.

Убас, Ешыра, 2010 шықәсазы ианысҵаз аԥхыӡ аҿы ажәабжьҳәаҩ Хьмур Еныкь исалҳәон, лара иԥсхьаз лан ԥхыӡ дшылбоз "аишәаҟны ишьаз аҵәца зықәбыргылеи" ҳәа, дааԥшны иангәалҭа, ус иагьыҟаҵәҟьан, ашьҭахь илыԥсахит.

Аԥхыӡ ала ауаҩы еиуеиԥшым адыргақәа иоуеит дзықәшәараны иҟоу аазырԥшуа. Араҟа иааҳгоит ҿырԥштәқәак аԥсуаа урҭ реилкаарақәа шаадырԥшуа:

  • Ԥхыӡла аҳәса рацәаҩны иубар – амш цәгьа иазҳәоуп
  • Амаҭ ушьуа ԥхыӡла иубар, уаӷа уиааиуеит.
  • Ахәаҷамаҷақәа ԥхыӡла иубар, аиакәым уақәшәоит, ма учмазаҩхоит.
  • Ԥхыӡла ахысбжьы уаҳар, ажәабжь ҿыц иамааноуп.
  • Ԥхыӡла акакан уфо иубар, аимҳәа иазкуп.
  • Ԥхыӡла ашаха убар, амҩа уоураны иҟоуп.
  • Аҽы уақәтәаны уҩуа иубар, хьӡык угоит, мамзаргьы аԥшасра иазҳәоуп.
  • Аӡы цқьа, ма аӡиас ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

90

Ҭыҩԥҳа еиҭалҳәеит аҿкы чымазаразы Тҟәарчал аҭагылазаашьа зеиԥшроу

0
(ирҿыцуп 19:29 23.09.2020)
Тҟәарчалтәи араионтә хәышәтәырҭа аҿктәы ҟәша амедеиҳәшьа еиҳабы Емма Ҭыҩԥҳа арадио Sputnik арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭалҳәеит COVID-19 зманы ирыдҵаалаз шаҟаҩы ыҟоу, урҭ рҭагылазаашьа зеиԥшроу.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Ҭыҩԥҳа Тҟәарчал COVID-19 аганахьала аҭагылазаашьа зеиԥшроу атәы

"Ачымазара зыхьыз 17-ҩык ыҟоуп, зҭакқәа аахьоу. Аҩны рҽырхәышәтәуеит 12-ҩык, Гәдоуҭатәи агоспиталь ахь ирышьҭхьоу хәҩык рҟынтәи ҩыџьа ргәы бзиахахьеит. Ачымазцәа рааигәа иҟаз ҳәа 14-ҩык алкаауп, аҩны рҽыԥхьакны иҟоуп 20-ҩык. Абас иҟоуп иахьазы Тҟәарчал ҳҭагылазаашьа", - лҳәеит Ҭыҩԥҳа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

0
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау