Новорожденный ребенок с матерью

Раԥхьатәи анапхыц, раԥхьатәи ахаԥыц: ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа имҩаԥырго ақьабзқәа

343
(ирҿыцуп 12:40 27.10.2018)
Ан лыбзиабара ҽакы иаҧсахуа ишыҟам еиҧш, даҽа ҷыда цәаныррак аҵоуп рҳәоит андуи амоҭеи реизыҟазаашьа. Ааӡараҿы аҧышәа зырҳахьоу анду лыцхыраара, аиҳаракгьы ахәыҷы раҧхьатәи ишықәс азы иқәыҧшу ан лзы зегьы ирыцкуп. Анхәеи аҭацеи "рыбз анеивҵалагьы" ирыбзоурахо рацәахоит.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

"Анхәеи аҭацеи рыбз еивҵоуп" рҳәоит, ирҭаххаргьы рус еидгыланы иҟарҵоит, ианеиҿагылахгьы, рҩыџьагь иҿаҳәатәха иҟалоит. Ахәыҷы иааӡараҿы ан лроль шыҳаракыугьы, анду лҭыҧгьы еиҵаӡам. Раҧхьатәи сыхшара снапаҿы данааныскыла инаркны, анацәа қәыҧшцәа аӡәырҩы реиҧш, исызцәырҵуан азҵаарақәа жәпакы: раҧхьатәи икәабара, раҧхьатәи ихаҧыц аара, раҧхьатәи инаҧхыц, ихцәы амхра – "амышәхәы" уҳәа. Арҭ азҵаарақәа рҿы санхәа дыцхырааҩны дҟалеит, ишырҳәо еиҧш "ҳабызқәагь еивҵалт".

Адәныҟа ҳәа ахәыҷы иныҳәара
© Фото : предоставлено Ланой Цаава

Акыр акәамаҵамақәа цәырызгаз акәны иҟалеит ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц аара. Уи азхәыцра ҳалагахьан ахәыҷы диаанӡагьы, ацха уфар, ахәыҷы ижәӡы леилоит ҳәа санхәа иансалҳәа нахыс. Аиашаз, ацха ахьысымфоз азы акәу сыздырам, аха уи аҩыза ауадаҩра ҟамлеит. Иуадаҩхаз раҧхьатәи ахаҧыц ацәырҵра акәхеит. Усҟан имҩаҧаҳгеит абас еиҧш иҟаз ақьабз: ахәыҷы ауац ахьышьҭоу (ишыҧхоу) днаганы, хынтә днылартәан днылухуашәа ааҟарҵоит абарҭ ажәақәа ҳәо: "абри шыҟәымшәышәу иҟәымшәышәны иаат", мамзаргьы "абри хьаа шамам, хьаа амоуаат" ҳәа хынтә иуҳәоит.

Анацәа бзиа иаҳбоит ахәыҷы ихаҧыц анаауа лассы-лассы агәаҭара, напыла иыц аҵалара, аршьышьра, ма ақәыӷәӷәара. Ас еиҧш аҟаҵара ҟамлозаап. Уи саҟәыҵит саргьы ахәыҷы ихаҧыцқәа ихьырвырӡа, иҧшӡаӡамкәа, инааны ирызҳар ҟалоит ҳәа ансаҳа. Ирҳәоит иара убасгьы, ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц аанӡа ихцәы ахҳәа алшьра ҟалаӡом ҳәа – ахҳәа ацқәа шыҟоу еиҧш ихаҧыцқәа ираӷаны ирызҳар ҟалоит.

Ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц анаалак ашьҭахьгьы, урҭ рыҧхьаӡара ҟалом – ирласны икаҧсоит. Ахаҧыцқәа рҽырыҧсахуа ианалагогьы имҩаҧыргоит даҽа қьабзк: иҵырхыз ахәыҷы ихаҧыц џьара акы инылаҳәаны аҩны ахыб (алыӷәра) иқәдыршәуеит абас ҳәо: "арҵу, арҵу, ажә усҭоит, аҿа сыҭ" (хынтә ирҳәоит) – ари бзыҧаа рҿы. Сара, абжьыуаа рхәыҷқәа ишырҳәоз ала исҳәон абас: "аҳәынаҧ, аҳәынаҧ, ажә усҭоит, аҿа сыҭ" (уигьы хынтә).

Уажәы дырҩегьых ахаҧыц аара азҵаара ааины ианаасыдгыла, уаанӡа исмаҳацыз ак сзаалыртит санхәа: аџьықәреи ахьҭарҧсо (аца — аред.) ахәыҷы дыкны унеины хынтә дакәуршароуп (ашьаҟақәа урыкәшоит). Нас ихы иара аҭуан иныҵаурсуеит. Ас еиҧш ақьабз мҩаҧыргоит ахәыҷы ихаҧыц аара мариахарц, хьаа инамҭарц азы. "Аџьықәреи ахьҭарыҧсо" ахьӡ уҳәар ҟалаӡом, мамзар ахәыҷы ихәаӡом ҳәа иҧхьаӡоуп, убри аҟнытә ахьыӡ сызшәаҳәом саргьы. Амала ахәыҷы ихаҧыц краамҭа имаауазаргь, уи азхьаара аҭахӡам, иаҳагьы ибзиахоит, иӷәӷәахоит, лассы икаҧсаӡом рҳәоит аҧсуаа.

Аҧсуаа ианагь доуҳала иҳаракыз уаан азы рхәыҷқәа аҟазарахь ихьазырҧшыша ақьабзгьы мҩаҧыргон. Убас, ахәыҷы раҧхьатәи инаҧхыц анхырыссо, дыҷкәынзар, инаҧхыцқәа аҧхьарца иҭарыҧсон, дыҧхьарцарҳәаҩхап ҳәа, дыӡӷабзар – ачамгәыр, ма агитара. Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы ашәҟәы иагәыларҵо иалагеит – "дҵарамшхааит, дуаҩ ҟәышны дызҳааит" аанарго. Саргьы ачамгәыри аҧхьарцеи аҩны ишсымамыз ала, ари аҵыхәтәантәи ауп изгәыласҵаз. Иара усгьы ахәыҷы инаҧхыцқәа анамухуа адәахьы акаҧсара ҟалаӡом, уи ҵыск иагар, инаҧхыцқәа бжьысуеит, иҧшӡахаӡом рҳәоит. Ас еиҧш рҳәоит ахцәазгьы – уигьы адәахьы икаужьыр, ҵыск иган аҭра ахьыҟанаҵо иаланаҵар, ма ҧшак иагар, ахыхь узнарҵысыр ҟалоит.

Акыр азҿлымҳара аманы иҟоуп ахцәы иадҳәалоу азгәаҭарақәа. Аӡәырҩы ажәларқәа рҟын иҧхьаӡоуп ауаҩы иҧсы иххәыц иалоуп ҳәа. Ари аҩыза азгәаҭара рнубаалоит аҧсуа жәлар рҿаҧыц мифологиатә ҳәамҭақәа. Иаҳҳәап, ӡызлан илиааиз ауаҩы лыхцәы амхны ианигалак, ларгьы дишьҭалан (лыхцәы дашьҭалан) иҩныҟа даауеит, лҟәых лгаанӡагьы иҩны амаҵ луа дыҩноуп. Ауаҩы иҧсы иххәыц ишалоу аарҧшуп аҧсуа лакәқәа рҟынгьы.

Аҧсуаа ражәаҳәаҿы иаанханы иҟоуп ажәа "ахыцәкәыкәын" ("ухыцәкәыкәын уанкны…", "ахыцәкәыкәын иқәыргыланы"). Шалуа Инал-иҧа иҩуеит уи ажәа аауеит аҧсуаа адыгаа рзеиҧш ҵасны ирымаз рхагәҭазаҵәык ахцәы шьыҵәрак ааныжьны, егьирахь зегьы иаакәыршаны иамхны ианыҟарҵоз аамҭа аҟынтәи ҳәа. Аҧсуа хҭырҧақәа рыӡахышьа аформа уахәаҧшуазар, ирқәацәны, ахықәцә ргыланы ишыҟаҵоу убоит – ас еиҧш иҟоу "ахылҧа" аҟалара абри ахыцәкәыкәын ааныжьра иахылҿиааз акоуп ҳәа азгәаиҭоит аҵарауаҩ. Аҳәса ракәзар, хыцәкәыкәынкгьы аанмыжькәа иамырхуан – "бхы бсааит" ҳәа аҧҳәыс ианылзырҳәогьы абри атрадициа аҟынтәи иааз акоуп ҳәа азгәаиҭоит иара.

Ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа амышә-хәы ауп иқәу ҳәа иршьоит, уи аҧсабаратә ҧшқара иадкыланы, ициз акы акәны иҧхьаӡаны. Раҧхьатәи ахәыҷы ихцәамхрагьы даара иацклаҧшны имҩаҧыргоит аҧсуаа. Уи ҟазҵашагь ауаҩы далырхуеит дзеиҧшроу гәаҭаны, избанзар уи ихцәы аҧшӡара, ажәпара, абзиахара уҳәа инапаҟынтәи "змышәхәы" амихуа ахәыҷ иахь ииасуеит ҳәа иҧхьаӡоуп. Ихадароуп амышәхәы анамырхуа аан — ахәыҷгьы иамызхуа ауаҩгьы мрагыларахь рхы рханы рыргылара. Амышәхәы амызхуа уи аҽны нахыс аҭаацәа дрыуахоит. Ахәыҷы џьара ҳамҭак изыҟаиҵоит, ачыс хаа изирхиоит. Џьоукы ишырҳәо ала, аҧара аҵакныгьы ихырҵәоит ахцәы – "шьҭа дҿыхуп", "иҧсы ҿыхуп" ҳәа.

Шықәсык ихыҵаанӡа ахәыҷы макьана дуаҩуп ҳәа дрыҧхьаӡомызт, еиуеиҧшым амч лашьцақәагьы дгәарымҭарц, ишьҭамларц азы шықәсыкнӡа иааҟарҵоз зегьы ихьчаратә қьабзқәан. Ахәыҷы имзақәагь рыҧхьаӡара ҵасым рҳәон мызкы, ҩымз ҳәа – шықәсык, ҩышықәса ҳәоуп ишырҳәо. Иамырхуа амышәхәы акы иахьамгаша џьаракы инылаҳәан ирҵәахуеит, мамзаргьы хаҳә дук иаҵарҵоит "иҧсынҵры духааит" ҳәа.

Гәыхыҭхыҭрала иҭәу раҧхьатәи ахәыҷ ишықәсааӡара, инымҵәаӡо абзиабареи аҭакҧхықәреи уынныруеит. Аҧсҭазаара ҿыц зуҭаз ҧсҭазаара ҟәырҷахак угәы ианаду еиҳау цәаныррак ыҟамзар ҟамлап. Ан лыбзиабара ҽакы иаҧсахуа ишыҟам еиҧш, даҽа ҷыда цәаныррак аҵоуп рҳәоит андуи лмоҭеи реизыҟазаашьа. Ааӡараҿы аҧышәа зырҳахьоу анду лыцхыраара, аиҳаракгьы ахәыҷы раҧхьатәи ишықәс азы иқәыҧшу ан лзы зегьы ирыцкуп.

343

Аӡын агәеисыбжь: асы, ачалт аргылара, ашәарыцара абзиабаҩцәа

4
(ирҿыцуп 10:22 24.01.2021)
Оҭҳара ақыҭан инхо, ашәарыцара абзиабаҩцәа иреиуоу Раули Аиба аӡын дыззышәарыцои, аԥҟарақәа дышрықәнаҟәои ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсны шамахамзар аҵаа ӷәӷәақәа ҟалаӡом, асы леиргьы ҽнак-ҩымш рыла инышьҭыҵуеит, ашьха қыҭақәа рахь еиҳа аҽаннакылоит акәымзар.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Акрааҵуан ҳаԥсабара сыла ишәыбны иҳамбеижьҭеи. Иблахкыгахаз аӡын агәеисыбжьгьы аҭҳара-аҭҳараҳәа иуаҳауа иҟалеит. Аӡын ҽа ԥсык ахалеит: ашәарыцаҩ изаԥ дназыԥшит, ахәыҷы асеигәыдҵарахь деихеит, ахәыҷы моу, адугьы асырбылгьа ирапар цәгьа имбеит.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан илеиз асы

"Ҳхаан ас дуқәа леиуан, аҵаа ҟалон, ҳанхәыҷыз ачалт ҳаргылон, аҵарақәа ҳкуан. Уажә ҳа ҳхәыҷқәа ачалт закәу рыздырӡом, аӷәқәа рыла еидыргыланы, ашашәа аҵданы, алаба хәыҷқәа аҵаргыланы, ардәынақәа ааиуан, аҵарақәа. Уажә амода ҽакала иҟалоу, ахәыҷқәа уи аинтерес рымам. Анкьа асы злеиуаз еиԥш уажәы илеиӡом, сынтәа хәҷык ицәгьақәам. Уажәы асы илеиз ачымазарақәа крыкаҟазар иқәнагоит, ашәыргьы иазеиӷьуп, адгьыл иазеиӷьуп, аҽаҩрақәа ирзеиӷьуп, ахәаҷамаҷақәа ықәнахуеит, иара ауаагьы ирзеиӷьуп", – иҳәоит Оҭҳара инхо Раули Аиба.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара ақыҭан, Есма лҭаацәараҿы ачалт дыргылеит

Раули Аиба ашәарыцара абзиабаҩцәа дреиуоуп. Иара имоуп ала шәарыцақәагьы. Уажәтәи аамҭазы хара имцакәа, ааигәа-сигәа ишәарыцо иршьуа ардәына, аҳәыҳә, акәатақәа роуп иҳәоит. Аамҭацыԥхьаӡа иара ахатә гьама амоуп ҳәа азгәаиҭоит иара.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Бармышь ақыҭан акәаҭақәа рзы ишәарыцоит

"Амнахь, Аџьхәа ҳәа иашьҭоуп, уажә сцан игәаҭаны сааит, абнаҳәақәа амоуп. Уахь амшә инаркны, ашәарахқәа рацәаны иамоуп, ашәарацыцәагьы рацәоуп, аха иаргьы ыҟоуп. Уажә сахьыҟаз рышьҭақәа ҳәа акагь сымбаӡеит, нас ҽазнык сцароуп. Нас ҳара ақәыџьмақәа цәгьала аԥхасҭа ҳарҭоит. Сынтәа ԥшь-хык ҳцәырфеит убыс. Уи аԥхасҭа ҟамларц азы уахеҩароуп, игәауҭалоуп. Ашәақь амашәыр ацуп, уахьхысуа, ушхысуа гәауҭароуп, агәыз ҳәа ухысит ҳәа иҟалаӡом, анахьхьигьы аӡә дгылазар гәауҭароуп, ашьацма еиԥхьыттоит, ана абардра ыҟазар ҟалоит, ана аҵлақәа гылоуп, ауаҩы аӡәы дгылазар даҵәахыр ҟалоит, ишәарҭоуп, убри аҟнытә зегьы ишәаны-изаны иҟауҵароуп, уахьхысуа гәауҭароуп", – еиҭеиҳәоит ашәарыцаҩ.

© Foto / Есма Ҭодуаԥҳа
Оҭҳара илеиз асы

Ааигәа дыҟа, хара дыҟа ашәарыцаҩ аԥҟарақәа дрықәныҟәозароуп уеизгьы. Ирҳәоит аӡын шӡыну имҩасыр, адгьылгьы иазеиӷьхоит, аԥсабара иазеиӷьхоит, аҳауагьы аҽарыцқьоит ҳәа.

Ашықәс ҿыц алагамҭа агәыӷра унаҭоит уи иацааиуа аамҭақәагьы лҵшәа бзиала имҩасып ҳәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

4

"Аӡы цқьа ухыԥшылозар - ажәабжь бзиа иатәуп": аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәа

137
Аԥхыӡқәа рдунеи амаӡақәа ҳзаазыртуа аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ацәа – ауаҩы зда ԥсыхәа имам, игәабзиареи иԥсҭазаареи иахәҭаку акы акәны иҟоуп. Аԥсуа жәлар рмифологиаҿы ацәа ианцәахәны ирыԥхьаӡон Напкылҵәеи Цәаблаҟи. Ашьыжь агылара зцәыуадаҩу, инамыцхәны ацәара бзиа избо изы иахьа уажәраанӡагьы ирҳәоит "Дцәарҭанхалеит" ма "Цәаблаҟы дылкит" ҳәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ацәа ауаҩы изы иԥсыршьагоуп, убасгьы ацәа иузаанартуеит ҵҩа змаӡам аҵыхәтәанынӡа иҭҵаам аԥхыӡқәа рдунеи.

Схәыҷра ашықәсқәа раан сыцәа арҭынчразы Ҭхьына ақыҭа иалиааз санду Нусиа Шьынқәба-Ашхаруа лҟнытә лассы-лассы исаҳалон абарҭ ажәақәа: "Нанду бара дбыкәыхшааит, барӷьажәҩа Ҳазшаз итәарҭоуп, бармажәҩа - аҩсҭаа. Банышьҭало аԥхыӡ бзиақәа ббаларц, Ҳазшаз дыбхылаԥшларц, барӷьажәҩа ааныжьны бармажәҩа бақәиа, нас аԥхыӡ бзиақәа ббалоит. Аҩсҭаа бымԥан дзааиӡом!" ҳәа.

Аԥхыӡ бзиа убар, жәаҳәарада угәы азнарҳауеит. Аԥхыӡқәа ирызку аилкаарақәа рҿы хшыҩзышьҭра арҭон аӡы, избан акәзар иара аԥсҭазаара, абзиара иасимволуп, аха уи инамадангьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирҟазшьарбагоуп:

  • Ԥхыӡла аӡы ҵқьа ухыԥшылошәа убар – ажәабжь бзиа иатәуп.
  • Аӡы цқьа ухиааланы уӡсошәа убар, абзиабара цқьа узааиуеит.
  • Аӡы хәашь уаԥхьа илеиуазар – ажәабжь бааԥсы, абз, ацәгьаҳәара иатәуп.
  • Аӡы хәашь уҭаҳазшәа убар – аӡәы ацәгьа уалеигалоит, абз уаҟьашьуеит.
  • Аӡы, ма аԥсыӡ уҩныҟа инаугошәа ԥхыӡрыла иубар, аҭаацәараҿы алаӷырӡ, аԥсра иазҳәоуп.

Аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу агәаанагарақәа, жәлар разгәаҭарақәа еиуеиԥшым амаӡақәа узаадыртуеит, иаагозар:

  • Еигәышәума, еихоума, ҳәызбоума иарбанзаалак аихаҷамаҷа уреиԥхыӡуазар, дук хара имгакәа ҭыӡшәак уақәшәоит.
  • Аԥхыӡ анубалак, уааҳәны ушьҭалар, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит ҳәа азгәарҭоит аԥсуаа.
  • Иԥсхьоу аӡәы ԥхыӡла дуҿасыр бзиоуп, имчра зегьы уара иуиҭоит рҳәоит.
  • Акәац еиҿыхны уҩны ишыкнаҳау ԥхыӡла иубар – ашықәсан аԥхасҭа бааԥс уоуеит.
  • Аԥхыӡ анубалак, аԥенџьыр ахь уԥшыр, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит рҳәоит.

"Аԥхыӡ бааԥс убар аҵкыс, ушааԥшуа иухугар еиҳа еиӷьуп" аҳәоит жәлар ражәаԥҟақәа руак. Ҳәарада, ауаҩы иибо аԥхыӡқәа еснагь еиԥшым, аԥхыӡ бааԥс убазар, иубаз ацәгьара лабҿаба иҟамларазы урықәныҟәар ауп иҷыдоу азгәаҭарақәа:

  • Аԥсуаа рҟны аԥхыӡ бааԥс анырбалак, иҩагыланы рҿы-рнапы рыӡәӡәон "аӡы шцара уцааит, аӡы шцара уцааит" ҳәа хынтә иҳәо.
  • Шьыжьы аԥхыӡ бааԥс убазар, шьыбжьаанӡа еиҭауҳәар ҵасым рҳәоит.
  • Аԥхыӡ бааԥс збаз еиҭеиҳәарц иҭахызар, заа иҿи инапи иӡәӡәароуп, нас еиҭаиҳәаз аԥхыӡ бааԥс лабҿабахом.
  • Аԥхыӡ бааԥс убар, ухчы аарҳәны иухчнуҵароуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

137

Ҷыҭанаа амаинингқәа рызҵааразы: рҿыхра мацара азхаӡом

0
(ирҿыцуп 11:12 24.01.2021)
Аҟәа араион ахада Алхас Ҷыҭанаа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит амаинингқәа рҿыхразы ицо аусуреи, уи алҵшәа аманы иҟаларцаз иҟаҵатәуи ртәы иҳәеит.
Раионк аԥсҭаазараҟынтә: Ҷыҭанаа амаинингқәа рызҵааразы

"Аусурақәа амаинингқәа рҿыхразы ҳаҿуижьҭеи акрааҵуеит. Аха уадаҩрас иҟоу акоуп, аҿыхрада уаҳа азин ҳамаӡам. Акы аҿыхны егьы аҿы унеиаанӡа, иаҿырхыз аҿаркуеит. Азинтә усбарҭақәа ироур алшара ԥҟарада аус зуа афермақәа рмаругақәа рымхразы, убри лҵшәаны иҟалоит, уи азы административтә кодекс алагалақәа аҭахуп. Шьҭа ҩымз раҟара ҵуеит ари азҵаара аганахьала аусурақәа цоижьҭеи уахгьы-ҽынгьы. Афермақәа дуқәа иаҿаҳхыз амаругақәа доусы рыҩныҟақәа рахь иргеит. Амаҵурҭақәа, аҩнаҵаҟақәа, аҭуанқәа рҿы иқәыргылан аусура иаҿуп. Убри ауадаҩрақәа ҳазцәырнагоит. Ауаҩы иҿы унеины аҿыхра ҟалом, уи аҩыза азин ҳамам. Арцәара уи ус мариоуп, амаинингқәа ахьыҟоу зегьы еилкааны иҳамоижьҭеи акрааҵуеит, аха иурцәеит - иаҿаркит, убри аҟнытә акгьы аҽаԥсахӡом", - еиҭеиҳәеит Ҷыҭанаа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0