Новорожденный ребенок с матерью

Раԥхьатәи анапхыц, раԥхьатәи ахаԥыц: ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа имҩаԥырго ақьабзқәа

374
(ирҿыцуп 12:40 27.10.2018)
Ан лыбзиабара ҽакы иаҧсахуа ишыҟам еиҧш, даҽа ҷыда цәаныррак аҵоуп рҳәоит андуи амоҭеи реизыҟазаашьа. Ааӡараҿы аҧышәа зырҳахьоу анду лыцхыраара, аиҳаракгьы ахәыҷы раҧхьатәи ишықәс азы иқәыҧшу ан лзы зегьы ирыцкуп. Анхәеи аҭацеи "рыбз анеивҵалагьы" ирыбзоурахо рацәахоит.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

"Анхәеи аҭацеи рыбз еивҵоуп" рҳәоит, ирҭаххаргьы рус еидгыланы иҟарҵоит, ианеиҿагылахгьы, рҩыџьагь иҿаҳәатәха иҟалоит. Ахәыҷы иааӡараҿы ан лроль шыҳаракыугьы, анду лҭыҧгьы еиҵаӡам. Раҧхьатәи сыхшара снапаҿы данааныскыла инаркны, анацәа қәыҧшцәа аӡәырҩы реиҧш, исызцәырҵуан азҵаарақәа жәпакы: раҧхьатәи икәабара, раҧхьатәи ихаҧыц аара, раҧхьатәи инаҧхыц, ихцәы амхра – "амышәхәы" уҳәа. Арҭ азҵаарақәа рҿы санхәа дыцхырааҩны дҟалеит, ишырҳәо еиҧш "ҳабызқәагь еивҵалт".

Адәныҟа ҳәа ахәыҷы иныҳәара
© Фото : предоставлено Ланой Цаава

Акыр акәамаҵамақәа цәырызгаз акәны иҟалеит ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц аара. Уи азхәыцра ҳалагахьан ахәыҷы диаанӡагьы, ацха уфар, ахәыҷы ижәӡы леилоит ҳәа санхәа иансалҳәа нахыс. Аиашаз, ацха ахьысымфоз азы акәу сыздырам, аха уи аҩыза ауадаҩра ҟамлеит. Иуадаҩхаз раҧхьатәи ахаҧыц ацәырҵра акәхеит. Усҟан имҩаҧаҳгеит абас еиҧш иҟаз ақьабз: ахәыҷы ауац ахьышьҭоу (ишыҧхоу) днаганы, хынтә днылартәан днылухуашәа ааҟарҵоит абарҭ ажәақәа ҳәо: "абри шыҟәымшәышәу иҟәымшәышәны иаат", мамзаргьы "абри хьаа шамам, хьаа амоуаат" ҳәа хынтә иуҳәоит.

Анацәа бзиа иаҳбоит ахәыҷы ихаҧыц анаауа лассы-лассы агәаҭара, напыла иыц аҵалара, аршьышьра, ма ақәыӷәӷәара. Ас еиҧш аҟаҵара ҟамлозаап. Уи саҟәыҵит саргьы ахәыҷы ихаҧыцқәа ихьырвырӡа, иҧшӡаӡамкәа, инааны ирызҳар ҟалоит ҳәа ансаҳа. Ирҳәоит иара убасгьы, ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц аанӡа ихцәы ахҳәа алшьра ҟалаӡом ҳәа – ахҳәа ацқәа шыҟоу еиҧш ихаҧыцқәа ираӷаны ирызҳар ҟалоит.

Ахәыҷы раҧхьатәи ихаҧыц анаалак ашьҭахьгьы, урҭ рыҧхьаӡара ҟалом – ирласны икаҧсоит. Ахаҧыцқәа рҽырыҧсахуа ианалагогьы имҩаҧыргоит даҽа қьабзк: иҵырхыз ахәыҷы ихаҧыц џьара акы инылаҳәаны аҩны ахыб (алыӷәра) иқәдыршәуеит абас ҳәо: "арҵу, арҵу, ажә усҭоит, аҿа сыҭ" (хынтә ирҳәоит) – ари бзыҧаа рҿы. Сара, абжьыуаа рхәыҷқәа ишырҳәоз ала исҳәон абас: "аҳәынаҧ, аҳәынаҧ, ажә усҭоит, аҿа сыҭ" (уигьы хынтә).

Уажәы дырҩегьых ахаҧыц аара азҵаара ааины ианаасыдгыла, уаанӡа исмаҳацыз ак сзаалыртит санхәа: аџьықәреи ахьҭарҧсо (аца — аред.) ахәыҷы дыкны унеины хынтә дакәуршароуп (ашьаҟақәа урыкәшоит). Нас ихы иара аҭуан иныҵаурсуеит. Ас еиҧш ақьабз мҩаҧыргоит ахәыҷы ихаҧыц аара мариахарц, хьаа инамҭарц азы. "Аџьықәреи ахьҭарыҧсо" ахьӡ уҳәар ҟалаӡом, мамзар ахәыҷы ихәаӡом ҳәа иҧхьаӡоуп, убри аҟнытә ахьыӡ сызшәаҳәом саргьы. Амала ахәыҷы ихаҧыц краамҭа имаауазаргь, уи азхьаара аҭахӡам, иаҳагьы ибзиахоит, иӷәӷәахоит, лассы икаҧсаӡом рҳәоит аҧсуаа.

Аҧсуаа ианагь доуҳала иҳаракыз уаан азы рхәыҷқәа аҟазарахь ихьазырҧшыша ақьабзгьы мҩаҧыргон. Убас, ахәыҷы раҧхьатәи инаҧхыц анхырыссо, дыҷкәынзар, инаҧхыцқәа аҧхьарца иҭарыҧсон, дыҧхьарцарҳәаҩхап ҳәа, дыӡӷабзар – ачамгәыр, ма агитара. Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы ашәҟәы иагәыларҵо иалагеит – "дҵарамшхааит, дуаҩ ҟәышны дызҳааит" аанарго. Саргьы ачамгәыри аҧхьарцеи аҩны ишсымамыз ала, ари аҵыхәтәантәи ауп изгәыласҵаз. Иара усгьы ахәыҷы инаҧхыцқәа анамухуа адәахьы акаҧсара ҟалаӡом, уи ҵыск иагар, инаҧхыцқәа бжьысуеит, иҧшӡахаӡом рҳәоит. Ас еиҧш рҳәоит ахцәазгьы – уигьы адәахьы икаужьыр, ҵыск иган аҭра ахьыҟанаҵо иаланаҵар, ма ҧшак иагар, ахыхь узнарҵысыр ҟалоит.

Акыр азҿлымҳара аманы иҟоуп ахцәы иадҳәалоу азгәаҭарақәа. Аӡәырҩы ажәларқәа рҟын иҧхьаӡоуп ауаҩы иҧсы иххәыц иалоуп ҳәа. Ари аҩыза азгәаҭара рнубаалоит аҧсуа жәлар рҿаҧыц мифологиатә ҳәамҭақәа. Иаҳҳәап, ӡызлан илиааиз ауаҩы лыхцәы амхны ианигалак, ларгьы дишьҭалан (лыхцәы дашьҭалан) иҩныҟа даауеит, лҟәых лгаанӡагьы иҩны амаҵ луа дыҩноуп. Ауаҩы иҧсы иххәыц ишалоу аарҧшуп аҧсуа лакәқәа рҟынгьы.

Аҧсуаа ражәаҳәаҿы иаанханы иҟоуп ажәа "ахыцәкәыкәын" ("ухыцәкәыкәын уанкны…", "ахыцәкәыкәын иқәыргыланы"). Шалуа Инал-иҧа иҩуеит уи ажәа аауеит аҧсуаа адыгаа рзеиҧш ҵасны ирымаз рхагәҭазаҵәык ахцәы шьыҵәрак ааныжьны, егьирахь зегьы иаакәыршаны иамхны ианыҟарҵоз аамҭа аҟынтәи ҳәа. Аҧсуа хҭырҧақәа рыӡахышьа аформа уахәаҧшуазар, ирқәацәны, ахықәцә ргыланы ишыҟаҵоу убоит – ас еиҧш иҟоу "ахылҧа" аҟалара абри ахыцәкәыкәын ааныжьра иахылҿиааз акоуп ҳәа азгәаиҭоит аҵарауаҩ. Аҳәса ракәзар, хыцәкәыкәынкгьы аанмыжькәа иамырхуан – "бхы бсааит" ҳәа аҧҳәыс ианылзырҳәогьы абри атрадициа аҟынтәи иааз акоуп ҳәа азгәаиҭоит иара.

Ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа амышә-хәы ауп иқәу ҳәа иршьоит, уи аҧсабаратә ҧшқара иадкыланы, ициз акы акәны иҧхьаӡаны. Раҧхьатәи ахәыҷы ихцәамхрагьы даара иацклаҧшны имҩаҧыргоит аҧсуаа. Уи ҟазҵашагь ауаҩы далырхуеит дзеиҧшроу гәаҭаны, избанзар уи ихцәы аҧшӡара, ажәпара, абзиахара уҳәа инапаҟынтәи "змышәхәы" амихуа ахәыҷ иахь ииасуеит ҳәа иҧхьаӡоуп. Ихадароуп амышәхәы анамырхуа аан — ахәыҷгьы иамызхуа ауаҩгьы мрагыларахь рхы рханы рыргылара. Амышәхәы амызхуа уи аҽны нахыс аҭаацәа дрыуахоит. Ахәыҷы џьара ҳамҭак изыҟаиҵоит, ачыс хаа изирхиоит. Џьоукы ишырҳәо ала, аҧара аҵакныгьы ихырҵәоит ахцәы – "шьҭа дҿыхуп", "иҧсы ҿыхуп" ҳәа.

Шықәсык ихыҵаанӡа ахәыҷы макьана дуаҩуп ҳәа дрыҧхьаӡомызт, еиуеиҧшым амч лашьцақәагьы дгәарымҭарц, ишьҭамларц азы шықәсыкнӡа иааҟарҵоз зегьы ихьчаратә қьабзқәан. Ахәыҷы имзақәагь рыҧхьаӡара ҵасым рҳәон мызкы, ҩымз ҳәа – шықәсык, ҩышықәса ҳәоуп ишырҳәо. Иамырхуа амышәхәы акы иахьамгаша џьаракы инылаҳәан ирҵәахуеит, мамзаргьы хаҳә дук иаҵарҵоит "иҧсынҵры духааит" ҳәа.

Гәыхыҭхыҭрала иҭәу раҧхьатәи ахәыҷ ишықәсааӡара, инымҵәаӡо абзиабареи аҭакҧхықәреи уынныруеит. Аҧсҭазаара ҿыц зуҭаз ҧсҭазаара ҟәырҷахак угәы ианаду еиҳау цәаныррак ыҟамзар ҟамлап. Ан лыбзиабара ҽакы иаҧсахуа ишыҟам еиҧш, даҽа ҷыда цәаныррак аҵоуп рҳәоит андуи лмоҭеи реизыҟазаашьа. Ааӡараҿы аҧышәа зырҳахьоу анду лыцхыраара, аиҳаракгьы ахәыҷы раҧхьатәи ишықәс азы иқәыҧшу ан лзы зегьы ирыцкуп.

374

"Ан агара лырҵысуан": ахәыҷы игараҵара акәамаҵамақәак

28
(ирҿыцуп 13:41 26.09.2021)
Ахәыҷы игараҵара акәамаҵамақәак ҳрызхьалырԥшуеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

"Ан агара лырҵысуан…

Лыбжьы наҩуан уи хара,

Аԥшқа дыцәон, нас дааԥшуан –

Дыччон, дҵәыуон изхара" - абас иҩуан аԥсуа поет Қьаазым Агәмаа ан илзикыз иажәеинраала аҟны.

Ан – заҟа иҵаулоузеи, заҟа иҟәымшәышәузеи ари ажәа. Ан - ахшара рзы иԥшьоу, аԥсҭазаара узҭо, еихазҳауа, ԥшшәы рацәала изырбеио. Ҳиаанӡагьы, ҳани нахысгьы иҳахӡыӡаауа, ҳгара рҵысуа ихааӡа агарашәа ҳзызҳәо, гәыблыла ҳзааӡо. Абарҭ зегьы лара лоуп – ан.

Закәытә цәанырра ԥхоузеи ирхылҵуа абарҭ ажәақәа илыхшаз ианралҳәо: "Ишәыхьша сыхьааит!", "Шәан шәара дшәыкәыхшааит!", "Анцәа дышәхылаԥшааит!", "Машәыр Анцәа ишәықәимҵааит!"

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ани агареи ртема санахьыс, иазгәасҭарц сҭахуп, ҳазну аамҭазы асабицәа зынӡа ахақәиҭра шрымоу. Ишааизҵәҟьа иааилаҳәаны ркаруат хәыҷы инагәыладыршәуеит. Аха есымша ус иҟамызт аамҭа, уаанӡа аԥшқа иааӡаразы зда ихәарҭамыз маҭәарын агара.

Аԥшқа данилак ишаԥу еиԥш шықәсыки бжаки ҩышықәса рҟынӡа агара дгарарҵон. Ҳазну аамҭазы ахәыҷқәа ргараҵара зынӡа ҳацәхҟьалеит умҳәозар.

Шәымҭак акәзаргьы ҳхьаԥшып шьҭахьҟа.

Ажәытәан, асаби ԥхьаҟатәи иԥсҭазаараҿы ауадаҩрақәа маҷхарц агара злырхуаз имҿы маҭәахә лыԥшаахыз аҭәаҵлеи ахьаҵлеи ракәын. Иара амаҭәахә аагаразы амш аныцәгьоу ицар, агара ззыҟарҵо илеишәа цәгьахоит, убри амш еиԥш есымша дҵәыуалоит ҳәа рыԥхьаӡон. Убри аҟнытә мыш бзиак аалхны рус рнапы аларкуан. 

Ан лыхшараиура анааигәахалак ахәыҷы имаҭәа, игара иақәнагоу агәабан хәыҷы, ахыза хәыҷы, ашьамхыртәага хчы, ашьапкәырша, агаракәырша, агарақәыршә, акалам уҳәа аиқәыршәара лҽазылкуан, амала ахәыҷы диаанӡа урҭ зыхьӡ ҳәоу акгьы аҩны иҩнаргаломызт, џьара ирҵәахуан.

Асаби иааӡараҿы зеиӷьаҟам акәын "зымшьҭа бзиоу", ахшара рацәа зааӡахьоу агара рхы иадырхәозҭгьы. Уи аҩыза агара абиԥарақәа инеимда-ааимдо иааргон.

Агара еснагь иахӡыӡаауан, пату ақәырҵон. Акажьра, абылра рзыгәаӷьуамызт, ҵасым азырҳәон. Хәыҷы рацәа еиҵазааӡахьоу агара ахархәара анамаиулак аамҭазы, аҩны кәакьҭак азырыԥшаауан, ақәыршә наҭаны убра инадыргылон.

Аҩнаҭаҿы ан, анду уҳәа жәларык аҳәса ахьыҟоу, ахаҵа агара арҵысрахьы ус имамызт. Агара арҵысра ԥҳәыс усхәуп ҳәа иԥхьаӡан.

Агара игароу асаби алаԥш дацәыхьчазарц азын ихьӡ лассы-лассы ирҳәаӡомызт, ахьӡ ҷыда ирҭон. Асаби иааигәа инеиуа рылаԥш дамкырц азы иҟарҵақәоз иреиуан:

  • Асаби ицәарҭа ашыц ҭарыԥсон, аҩымсаг хәыҷы иҵарҵон, игараҿы ацаха ҟаԥшь арҭон.
  • Алаԥш икӡом ҳәа игара амыдаӷьцәа (ракушка) хыршьуан, мамзаргьы икылҵәаны иҟаз ахаҳә шкәакәа.
  • Ахәыҷы агара дахьгароу данҵәыуа еиҳагьы еиӷьуп, "ихы ихьчоит".
  • Ахәыҷы дахьгароу изакәызаалак акы ихыганы аӡәы иуҭар, ҵасым ҳәа азгәарҭон аԥсуаа.
  • Агара ахәыҷы дгарамкәа амацара иангылоу идырҵысӡомыз, ҵасым ҳәа иԥхьаӡаны.
  • Ахәыҷы дышгароу агара наҟ-ааҟ икны ҩыџьа еиҭаргар ҵасмызт. Агара аиҭагара зыхәҭоу аӡәызаҵәык иоуп.
  • Ахәыҷы ҩба-хԥа шықәса дырҭысаанӡа дымшәарц азы имацара ддыриаӡомызт. 
  • Ахәыҷы агара дахьгароу аџыш хыушьыр, алаԥш икӡом.

Алаԥш атәы анаҳҳәа, ауаҩы ихаҭа, иҩны-игәара, ихшара алаԥш цәгьа иацәызыхьчо ракәны аԥсуаа ирыԥхьаӡоит аҵәамахә, арасамахә, аҽеимаа (агәашә азааигәара аандаҿы иахыршьуан), ашыц ашәчбӷьы (агәашә аҭаларҭаҿы, амаҵурҭа акәакьҭақәа, мамзаргь аҩны уахьагәыдыԥшыло икнарҳауан).

Иаагозар, аҿыцынхацәа алаԥш иацәыхьчахазарц рыҩны акәакьҭақәа рҿы иржуан аҵәымыӷқәеи арацәа ҽыҭқәеи. Агәра ргон, арҭ амаҭәарқәа алаԥш рымԥан иаанашьҭуамызт ҳәа.

Амала уи зынӡа даҽа темоуп…

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

28

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

68
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

68

Афырхацәа рымҩала: Саџьаҭиԥа, Минаиаԥҳа, Инаԥшьԥҳа Аҟәа ахақәиҭтәра иазкны

0
(ирҿыцуп 18:02 27.09.2021)
Цәыббра 27 Аҟәа ахақәиҭтәра иамшуп. Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра аветеранцәа Борис Саџьаҭиԥа, Нанули Минаиаԥҳа, Емма Инаԥшьԥҳа иргәаладыршәеит аибашьра иадҳәалоу ахтысқәа, Аҟәа ахақәиҭтәразы ажәылара.
Афырхацәа рымҩала: Саџьаҭиԥа, Минаиаԥҳа, Инаԥшьԥҳа Аҟәа ахақәиҭтәра иазкны

Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан еиҿкааз ажәыларақәа ирхадаз иалҵшәахеит 1993 шықәса,цәыббра 27 рзы Аҟәа ахақәиҭтәра. Уи аҽны аԥсуаа рыр Аҟәа агәы иалалеит ,Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ Аминистрцәа реилазаара ахыбра иахашәыршәырит, аҳҭнықалақь ахы иақәиҭтәхеит.

Аибашьра зхызгаз амедеҳәшьцәа Аҟәа аҳақәиҭтәра иалахәыз Агәымшәараз амедал занашьоу Нанули Саманџьиаԥҳаи , Леон иорден занашьоу Емма Инаԥшьԥҳаи Аџьџнџьтәылатә еибашьра аветеран , Агәымшәараз амедал занашьоу Борис Саџьаҭиԥеи ргәалашәарақәа ртәы еиҭарҳәеит арадио Sputnik аефир аҟны.

 

0