Амԥараа рныҳәара Аг-ныха ахыркәшаратә ритуал

Амҧараа рныҳәара Аг-ных ажәытәи аҿатәи реиҿырҧшра амҩала

422
(ирҿыцуп 16:25 04.11.2018)
Есышықәса Амԥараа аижәлантәқәа иазгәарҭо рныҳәа Аг-ных аҭоурыхи, иахьа ишазгәарҭо аҷыдарақәеи ҳзеиҭалҳәеит афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа, сынтәа аныҳәа ахьазыҟарҵоз аҩнаҭа хаҭала иаҭааз, уи актәи ахәҭагьы зыблала избаз.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

"Аамҭала Ариаҧшь ҳанхон. Уи заҟа шықәса ҵуа анцәа идырааит: ҩышәым, хышәым, ҧшьышәым. Есышықәса, аӡӷаб, Амҧараа рҟын иаҳа хәыҷык иааҧшӡан иҟоу, амшын аҟәарашҟа дцо, амшын лҽалҭо далагеит. (Уажә ҳахьцогьы аҟәараҟын оуп ҳахьныҳәо). Аамҭа ааиуа ианыҟалалак, аӡӷаб дахьцо уаҩҧсы изымдырӡо, дыҩны длеины аҟәараҟны длатәон. Дыштәоу, амшын цәқәырҧо ианалагалак, лара агәаҧхара лоуан, дагон. Аӡәым, ҩыџьам, хҩыкым… Убас ианыҟала, аишьцәа дҳахьчоит ҳәа рыӡбеит. Длеин длатәеит. Лашьагьы дыҟоуп, ларгьы. Лашьа изымчҳаит, иштәаз лшьамхы ихы нықәиҵан, дамхацәеит. Ани ацәқәырҧа ааиуа ианалага, лылаӷырӡ налҿыхәхәан лашьа иӡамҩа инақәҭәеит. Дааҧшит. Даимҭеит, лыҧсы нирхеит. Убри ашьҭахьгьы абри ныҳәарҭаны шәара ишәыдуп рҳәеит".

Абас еиҧш жәытәнатәаахыс инеимда-ааимдо абиҧарала иаарго Амҧараа рныҳәара абри ажәабжь ала ахы акуеит. Ҳара уи ҳзеиҭаиҳәеит Зосим Амҧар, аамҭала ари аныҳәара иахагылаз. Аха агәамбзиара иахҟьаны уи даҽа ныҳәаҩк иниымидеит. Избанзар, иара ишҳаиҳәаз ала, аныҳәаҩ дыцқьазароуп, гра имамкәа дыҟазароуп. Аныҳәаразгьы рхы злаҿырхуа ҳәа ирыдырҵаз ацә-ҟата, хәыц еиқәаҵәа злам акәын. Ажәытәан ҩынтәҟа роуп ас еиҧш иҟаз ахьырзыҧшаазгьы. Ашьҭахь шықәсык зхыҵуа ақыжә рықәырҵеит, ахьақәла-шьтәа ҳәа иҟоу. Убас есышықәса иааиҧмырҟьаӡакәа, ноиабр мза раҧхьатәи асабшеи-амҽышеи рзы Амҧараа рҽеидкыланы, ҭӡы-ҭӡыла зны аӡәы инидҵо, зны даҽаӡәы, рхы иақәныҳәоит. Зынӡа 57 ҭӡы рҟынӡа ыҟоуп иахьа. Сынтәа ҳара сасыс ҳазҭаз аныҳәара мҩаҧган Елызбар Амҧар иҩнаҭаҿы, Лӡаа ақыҭан.

Ари ажәлантә рныҳәара амҩаҧгашьа ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аӡӷаб амшын (агәылшьаҧ) лагарала ишыҟалаз ала, аныҳәарҭа аҭыҧ ахь – амшын агаҿа иаҧшьну Ариаҧшь ахь — аӡӷаб днеир ҟалаӡом, ахацәа роуп иныҳәо амҽышазы (шамахамзар аныҳәарақәа зегьы рҟны амҽыша аныҳәара иамшны иҟоуп). Иара Аг-ных ҳәагьы рныҳәарҭа иазырҳәо изыҟалазгьы ажәа "ага", "агаҿа" аҟынтәи ауп. Аха асабшатәи амш – аныҳәатә ҽазыҟаҵара — еиҳагьы азҿлымҳара ацуп. Араҟа ихадароу аҧҳәыс лоуп.

  • Амԥараа рныҳәара
    Амԥараа рныҳәара
    © Фото : Есма Ҭодуа
  • Амԥараа рныҳәара
    Амԥараа рныҳәара
    © Фото : Есма Ҭодуа
  • Амԥараа рныҳәара. Амгьал иақәырҵо ала-бз абыӷьқәа
    Амԥараа рныҳәара. Амгьал иақәырҵо ала-бз абыӷьқәа
    © Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
  • Амгьал аӡра
    Амгьал аӡра
    © Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
1 / 4
© Фото : Есма Ҭодуа
Амԥараа рныҳәара

Амра ҭашәаанӡа Амҧараа рҭацацәа зегьы ааизаны, досу иҭӡы аҟынтәи аныҳәатә ча – амгьал иаларҵо рыхәҭаақәа рыманы иаауеит. Ихадароу аныҳәатә чыс абри амгьал ауп (хәыц еиқәаҵәа злам ақыжә агәи-агәаҵәеи инаваргыланы). Уи метрак аҭбаареи ҩ-метрак ауреи аманы ирӡуеит.

"Асабша иҟаҳҵо чгахьоуп. Аӡӷабцәа ҭахон азы абри чгахьала ишьҭырхит. Абра абысҭа, аҟәыд, арҵәы, ауаҭка ыҟоуп, ахаа – мап. Абарҭ рылоуп уаха ҳшеидтәало. Аҭацацәа зегьы иаауа рықьҭамхә (рыхәҭаа. — Е. Ҭ.) аларҵоит: аҟаб, аҟәыд, анкьа аҟәыд еилыршәшәа ҟаҵаны иааҳгон, уажәы ус аҟәыд ааргоит, ашә аӡа, ахш" — ҳәа даҳзалацәажәеит ажәытә ишыҟарҵози уажәы иҟарҵои атәы аҩнаҭа аҧшәмаҧҳәыс Роза Қаҩҧҳа.

Амԥараа рныҳәара. Амгьал аӡра
© Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
Амԥараа рныҳәара. Амгьал аӡра

Хазы дазааҭгылеит иара амгьал шыҟарҵоз атәы: "Ашырӡи ахәыӡи еилаҩҩы, ашә анхыухуа иаанхо ахаз, аџьыкхыш, нас ашә аӡа ҧыҟҟаны инақәҵаны – абарҭ рыла мацара акәын ишыҟарҵоз жәытәла. Уажәы ашырӡ ыҟаӡам, иӡхьеит. Нас амажәа ашьҭыхга ҳәа акгьы арҭомызт. Ахала ишьҭыҵаанӡа иазҧшуан. Уаха асааҭ жәаҩа рынахысгьы акәын аӡрахьы ианнаргоз…", – ҳәа иацылҵоит лара.

Иахьагьы аҭацацәа рызегь рыхәҭаақәа шыҟарҵац еиҧш иааргоит. Аҧҳәыс еиҳабы (аҧҳәыс цқьа ҳәа иҟоу) "ҧссымилаҳ" наҳәаны досу рыхәҭаақәа неилаҧсаны амажәа акәаҳара напы алыркуеит, егьырҭ аҳәсагьы нлывагылоит. Уи ахьынӡаҟарҵогьы имгәамҵкәа, изҿу ахьӡгьы мҳәаӡакәа, аҭацацәа еихлафаауа, иччо-ихәмаруа рнапы аус адыруеит. Иахьа иҟарҵо амгьал ашырӡ ацәыӡхьазаргь, ахәыӡ алоуп, лымкаала иаразы илаганы, ихәны иааргоит. Иара убас ашылеи ачашылеи аларҵоит, хышла мацара иркәаҳауеит (ахш аацәырҟәанданы), аџьыкхыш арҭоит, агьамазгьы ашьақар аларҳәҳәан иҟарҵоит. Аҵыхәтәан амажәа лассы игыларц азы арчыгақәа арҭоит. Нас иныхҩаны сааҭк аҟара иазыҧшуеит. Уи иазыҧшнаҵгьы чгахьала идырхиаз аишәа хәыҷи-дуи, ҳәсеи-хацәеи надтәалоит. Аныҳәаҿа иааныркылогьы хҧа иреиҳаӡам, ачгахьа аҵасла ишақәнагоу имҩаҧыргоит.

Аԥырӷы иқәҵаны амгьал рӡуеит
© Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
Аԥырӷы иқәҵаны амгьал рӡуеит

Ус сааҭкгьы ниасит, амажәагьы ибзиан ишьҭыҵт. Шарҧазы инаркны еиқәыз амца арҧарцәа зхылаҧшуаз инаха-аахан, амҿқәа лыҽҳәыхны акәасҭӷақәа рымацара иаанрыжьуеит. Аҧҳәыс еиҳабы дныҳәа-ныҧхьаны амажәа аашьҭыхны аихатәы дырган еиҵҳәа ду ахь аиҵбацәа нлываргылан иналгоит. Уаҟа раҧхьа ианырҵоит уи азы заа иааргахьаз, иӡәӡәаны иҟоу ала-бз (ала абыз) ҳәа иҟоу абӷьы еизыхәхәақәа – абри абӷьы ақәҵараан аҭацацәа рызегь рнапы аларымкыр ауӡом, досу бӷьык-бӷьык наган инақәиҵоит. Анаҩс амажәа еиҵыхны инанҵаны ахыхь ашә аӡа (иҧыҟҟаны ҽыҭ-ҽыҭла идырхиахьаз) нақәырҵоит, уи ахыхь дырҩегьх амажәа ақәҵаны ала-бз абыӷьқәа рыла инхырҩоит (уи зыҟаҳҵо амгьал цәыббылны иҟамларц азоуп рҳәоит). Аҷкәынцәа аихатәы дырган аашьҭыхны аҧырӷқәа инарықәдыргылоит, уи ахыхьгьы инақәырҳәҳәаны еизеиҟаран иҟарҵоит. Уажәшьҭанахысгьы аҷкәынцәа ҿарацәа рнапы иазаанхоит иара, урҭ шарҧазынӡа ирҷаҧшьалароуп, акәицқәа мыцәарц агәаҭара адагьы, акы ацрамсырц, акы иамҟьашьырц азы ирыхьчоит – алаф неихҳәаало абас иаадыршоит.

Амгьал ӡны аныҳәарҭа ҭыԥахь иаагоуп
© Фото : Беслан Амԥар
Амгьал ӡны аныҳәарҭа ҭыԥахь иаагоуп

Амҽыша шарҧазӡа аныҳәаҩ Валикәа Амҧар дныҳәа-ныҧхьо агәар дааҭалоит. Аҷкәынцәа быцала ишышны иҟарҵахьаз уажәшьҭа иӡхьоу амгьал зқәырҵо ахь иниаргоит. Ажәытә абри амгьал убас ишьҭыхны шьапыла Ариаҧшьынӡа иргон, уажәыгьы уеизгьы-уеизгьы шьапыла ҧыҭк иҩаскьаргоит, ус иаҧуп, ус иахәҭоуп ҳәа, нас амашьынахь иниаргоит. Аныҳәарҭа аҭыҧ аҿы аныҳәаҩ агәи агәаҵәеи кны, аҩ ҿа аашьҭыхны дныҳәоит. Иазгәаҭатәуп: агәи агәаҵәеи ада егьи акәац уаҟа аҭыҧ аҿы ишырымжәуа, абысҭагьы уаҟа ируӡом, аҩнынтәи заа иҟарҵахьаз аҿахрақәа наргоит, аҟаб рӡуеит. Иара аныҳәаратә мгьалгьы уаҟа агьама рбаӡом. Уи ҭӡы цыҧхьаӡа хәҭаала инамхны, аныҳәаҩ досу "алыҧха шәымаз" ҳәа инадиркуеит. Аҩны ианнеилак, досу рыҩнқәа рҿы рыхәҭаа акәац жәны, абысҭа уны еибаныҳәан инеидтәалоит, изыхныҳәаз агьама рбоит.

Амԥараа рныҳәара
© Фото : Беслан Амԥар
Амԥараа рныҳәара

Иуникалтәу Амҧараа рныҳәара Ариаҧшь агаҿаҟны ианыхдыркәшогьы ҩыџьа аиҳабацәа рыда егьырҭ зегьы аҭыҧ иҭыҵны ианцалак ашьҭахь оуп. Зосими Валикәеи Амҧараа кәысҭӷак-кәысҭӷак нышьҭыхны амшын агаҿа иныҽҧынгылоит: "Ҳҭацацәа ҧырхага рмоуа, ҳамцахә цәашьа амамкәа, ҳаӡӷабцәа ахьнеиуа аҿиара рыманы иҟало" ҳәа хынтә ирку акәысҭӷақәа неиҿшьны амшын иарҭоит.

Аҟабгьы аԥырӷы иқәҵаны ирӡуеит
© Фото : Беслан Амԥар
Аҟабгьы аԥырӷы иқәҵаны ирӡуеит

Ажәанҧҳа илхылҵыз Амҧараа рыжәлантә абриала амшын гәылшьаҧ аҟынтәи рыӡӷабцәа ҿырхуеит ҳәа ирыҧхьаӡоит. Ихадароу, ари аныҳәара жәынгьы ҿангьы агәрагара, азхаҵара иацу ӷәӷәоуп, уи ҟаумҵар ҟалаӡом рҳәоит. Насгьы дара ажәлантәгьы еидызкыло аныҳәарақәа иреиуоуп.

422

"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

28
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

28

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

55
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

0
(ирҿыцуп 19:29 18.06.2021)
Гәдоуҭа араион ахада ихаҭыԥуаҩ Валери Аҩӡба арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит араионтә џьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра азҵаатәы аҭыԥ ишықәырҵо.
Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

"Араион ахада иҟаиҵаз адҵа инақәыршәаны аџьармыкьа акәша-мыкәша еиҿкааз ахәҳаахәҭра аанкылатәын. Араион ахадара, амилициа аузуҩцәа, асанитартә маҵзура аусзуҩцәа зегьы ҳаицны знык-ҩынтә ҳнеит. Ақыҭаҟнытә иаарго рыҭитә зегьы адәахьы ирҭиуан, аџьармыкьа аҩныҵаҟа аӡәгьы днеиӡомызт, абри уадаҩраны иҟан. Зегьы еиқәҷаб иҟоуп ҳәа сызҳәом, аха аҭагылаазаашьа уажәы хар амам. Ауаа идеилыркаан, адәыхьы афатә ргыланы аҭира шиашам. Адәқьанқәа змаз уахь иҩналеит, егьырҭ аџьармыкьа аҩныҵҟахь инаган", - еиҭеиҳәеит Аҩӡба.

Аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

0