Амԥараа рныҳәара Аг-ныха ахыркәшаратә ритуал

Амҧараа рныҳәара Аг-ных ажәытәи аҿатәи реиҿырҧшра амҩала

413
(ирҿыцуп 16:25 04.11.2018)
Есышықәса Амԥараа аижәлантәқәа иазгәарҭо рныҳәа Аг-ных аҭоурыхи, иахьа ишазгәарҭо аҷыдарақәеи ҳзеиҭалҳәеит афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа, сынтәа аныҳәа ахьазыҟарҵоз аҩнаҭа хаҭала иаҭааз, уи актәи ахәҭагьы зыблала избаз.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

"Аамҭала Ариаҧшь ҳанхон. Уи заҟа шықәса ҵуа анцәа идырааит: ҩышәым, хышәым, ҧшьышәым. Есышықәса, аӡӷаб, Амҧараа рҟын иаҳа хәыҷык иааҧшӡан иҟоу, амшын аҟәарашҟа дцо, амшын лҽалҭо далагеит. (Уажә ҳахьцогьы аҟәараҟын оуп ҳахьныҳәо). Аамҭа ааиуа ианыҟалалак, аӡӷаб дахьцо уаҩҧсы изымдырӡо, дыҩны длеины аҟәараҟны длатәон. Дыштәоу, амшын цәқәырҧо ианалагалак, лара агәаҧхара лоуан, дагон. Аӡәым, ҩыџьам, хҩыкым… Убас ианыҟала, аишьцәа дҳахьчоит ҳәа рыӡбеит. Длеин длатәеит. Лашьагьы дыҟоуп, ларгьы. Лашьа изымчҳаит, иштәаз лшьамхы ихы нықәиҵан, дамхацәеит. Ани ацәқәырҧа ааиуа ианалага, лылаӷырӡ налҿыхәхәан лашьа иӡамҩа инақәҭәеит. Дааҧшит. Даимҭеит, лыҧсы нирхеит. Убри ашьҭахьгьы абри ныҳәарҭаны шәара ишәыдуп рҳәеит".

Абас еиҧш жәытәнатәаахыс инеимда-ааимдо абиҧарала иаарго Амҧараа рныҳәара абри ажәабжь ала ахы акуеит. Ҳара уи ҳзеиҭаиҳәеит Зосим Амҧар, аамҭала ари аныҳәара иахагылаз. Аха агәамбзиара иахҟьаны уи даҽа ныҳәаҩк иниымидеит. Избанзар, иара ишҳаиҳәаз ала, аныҳәаҩ дыцқьазароуп, гра имамкәа дыҟазароуп. Аныҳәаразгьы рхы злаҿырхуа ҳәа ирыдырҵаз ацә-ҟата, хәыц еиқәаҵәа злам акәын. Ажәытәан ҩынтәҟа роуп ас еиҧш иҟаз ахьырзыҧшаазгьы. Ашьҭахь шықәсык зхыҵуа ақыжә рықәырҵеит, ахьақәла-шьтәа ҳәа иҟоу. Убас есышықәса иааиҧмырҟьаӡакәа, ноиабр мза раҧхьатәи асабшеи-амҽышеи рзы Амҧараа рҽеидкыланы, ҭӡы-ҭӡыла зны аӡәы инидҵо, зны даҽаӡәы, рхы иақәныҳәоит. Зынӡа 57 ҭӡы рҟынӡа ыҟоуп иахьа. Сынтәа ҳара сасыс ҳазҭаз аныҳәара мҩаҧган Елызбар Амҧар иҩнаҭаҿы, Лӡаа ақыҭан.

Ари ажәлантә рныҳәара амҩаҧгашьа ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аӡӷаб амшын (агәылшьаҧ) лагарала ишыҟалаз ала, аныҳәарҭа аҭыҧ ахь – амшын агаҿа иаҧшьну Ариаҧшь ахь — аӡӷаб днеир ҟалаӡом, ахацәа роуп иныҳәо амҽышазы (шамахамзар аныҳәарақәа зегьы рҟны амҽыша аныҳәара иамшны иҟоуп). Иара Аг-ных ҳәагьы рныҳәарҭа иазырҳәо изыҟалазгьы ажәа "ага", "агаҿа" аҟынтәи ауп. Аха асабшатәи амш – аныҳәатә ҽазыҟаҵара — еиҳагьы азҿлымҳара ацуп. Араҟа ихадароу аҧҳәыс лоуп.

  • Амԥараа рныҳәара
    Амԥараа рныҳәара
    © Фото : Есма Ҭодуа
  • Амԥараа рныҳәара
    Амԥараа рныҳәара
    © Фото : Есма Ҭодуа
  • Амԥараа рныҳәара. Амгьал иақәырҵо ала-бз абыӷьқәа
    Амԥараа рныҳәара. Амгьал иақәырҵо ала-бз абыӷьқәа
    © Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
  • Амгьал аӡра
    Амгьал аӡра
    © Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
1 / 4
© Фото : Есма Ҭодуа
Амԥараа рныҳәара

Амра ҭашәаанӡа Амҧараа рҭацацәа зегьы ааизаны, досу иҭӡы аҟынтәи аныҳәатә ча – амгьал иаларҵо рыхәҭаақәа рыманы иаауеит. Ихадароу аныҳәатә чыс абри амгьал ауп (хәыц еиқәаҵәа злам ақыжә агәи-агәаҵәеи инаваргыланы). Уи метрак аҭбаареи ҩ-метрак ауреи аманы ирӡуеит.

"Асабша иҟаҳҵо чгахьоуп. Аӡӷабцәа ҭахон азы абри чгахьала ишьҭырхит. Абра абысҭа, аҟәыд, арҵәы, ауаҭка ыҟоуп, ахаа – мап. Абарҭ рылоуп уаха ҳшеидтәало. Аҭацацәа зегьы иаауа рықьҭамхә (рыхәҭаа. — Е. Ҭ.) аларҵоит: аҟаб, аҟәыд, анкьа аҟәыд еилыршәшәа ҟаҵаны иааҳгон, уажәы ус аҟәыд ааргоит, ашә аӡа, ахш" — ҳәа даҳзалацәажәеит ажәытә ишыҟарҵози уажәы иҟарҵои атәы аҩнаҭа аҧшәмаҧҳәыс Роза Қаҩҧҳа.

Амԥараа рныҳәара. Амгьал аӡра
© Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
Амԥараа рныҳәара. Амгьал аӡра

Хазы дазааҭгылеит иара амгьал шыҟарҵоз атәы: "Ашырӡи ахәыӡи еилаҩҩы, ашә анхыухуа иаанхо ахаз, аџьыкхыш, нас ашә аӡа ҧыҟҟаны инақәҵаны – абарҭ рыла мацара акәын ишыҟарҵоз жәытәла. Уажәы ашырӡ ыҟаӡам, иӡхьеит. Нас амажәа ашьҭыхга ҳәа акгьы арҭомызт. Ахала ишьҭыҵаанӡа иазҧшуан. Уаха асааҭ жәаҩа рынахысгьы акәын аӡрахьы ианнаргоз…", – ҳәа иацылҵоит лара.

Иахьагьы аҭацацәа рызегь рыхәҭаақәа шыҟарҵац еиҧш иааргоит. Аҧҳәыс еиҳабы (аҧҳәыс цқьа ҳәа иҟоу) "ҧссымилаҳ" наҳәаны досу рыхәҭаақәа неилаҧсаны амажәа акәаҳара напы алыркуеит, егьырҭ аҳәсагьы нлывагылоит. Уи ахьынӡаҟарҵогьы имгәамҵкәа, изҿу ахьӡгьы мҳәаӡакәа, аҭацацәа еихлафаауа, иччо-ихәмаруа рнапы аус адыруеит. Иахьа иҟарҵо амгьал ашырӡ ацәыӡхьазаргь, ахәыӡ алоуп, лымкаала иаразы илаганы, ихәны иааргоит. Иара убас ашылеи ачашылеи аларҵоит, хышла мацара иркәаҳауеит (ахш аацәырҟәанданы), аџьыкхыш арҭоит, агьамазгьы ашьақар аларҳәҳәан иҟарҵоит. Аҵыхәтәан амажәа лассы игыларц азы арчыгақәа арҭоит. Нас иныхҩаны сааҭк аҟара иазыҧшуеит. Уи иазыҧшнаҵгьы чгахьала идырхиаз аишәа хәыҷи-дуи, ҳәсеи-хацәеи надтәалоит. Аныҳәаҿа иааныркылогьы хҧа иреиҳаӡам, ачгахьа аҵасла ишақәнагоу имҩаҧыргоит.

Аԥырӷы иқәҵаны амгьал рӡуеит
© Фото : Есма Ҭодуаԥҳа
Аԥырӷы иқәҵаны амгьал рӡуеит

Ус сааҭкгьы ниасит, амажәагьы ибзиан ишьҭыҵт. Шарҧазы инаркны еиқәыз амца арҧарцәа зхылаҧшуаз инаха-аахан, амҿқәа лыҽҳәыхны акәасҭӷақәа рымацара иаанрыжьуеит. Аҧҳәыс еиҳабы дныҳәа-ныҧхьаны амажәа аашьҭыхны аихатәы дырган еиҵҳәа ду ахь аиҵбацәа нлываргылан иналгоит. Уаҟа раҧхьа ианырҵоит уи азы заа иааргахьаз, иӡәӡәаны иҟоу ала-бз (ала абыз) ҳәа иҟоу абӷьы еизыхәхәақәа – абри абӷьы ақәҵараан аҭацацәа рызегь рнапы аларымкыр ауӡом, досу бӷьык-бӷьык наган инақәиҵоит. Анаҩс амажәа еиҵыхны инанҵаны ахыхь ашә аӡа (иҧыҟҟаны ҽыҭ-ҽыҭла идырхиахьаз) нақәырҵоит, уи ахыхь дырҩегьх амажәа ақәҵаны ала-бз абыӷьқәа рыла инхырҩоит (уи зыҟаҳҵо амгьал цәыббылны иҟамларц азоуп рҳәоит). Аҷкәынцәа аихатәы дырган аашьҭыхны аҧырӷқәа инарықәдыргылоит, уи ахыхьгьы инақәырҳәҳәаны еизеиҟаран иҟарҵоит. Уажәшьҭанахысгьы аҷкәынцәа ҿарацәа рнапы иазаанхоит иара, урҭ шарҧазынӡа ирҷаҧшьалароуп, акәицқәа мыцәарц агәаҭара адагьы, акы ацрамсырц, акы иамҟьашьырц азы ирыхьчоит – алаф неихҳәаало абас иаадыршоит.

Амгьал ӡны аныҳәарҭа ҭыԥахь иаагоуп
© Фото : Беслан Амԥар
Амгьал ӡны аныҳәарҭа ҭыԥахь иаагоуп

Амҽыша шарҧазӡа аныҳәаҩ Валикәа Амҧар дныҳәа-ныҧхьо агәар дааҭалоит. Аҷкәынцәа быцала ишышны иҟарҵахьаз уажәшьҭа иӡхьоу амгьал зқәырҵо ахь иниаргоит. Ажәытә абри амгьал убас ишьҭыхны шьапыла Ариаҧшьынӡа иргон, уажәыгьы уеизгьы-уеизгьы шьапыла ҧыҭк иҩаскьаргоит, ус иаҧуп, ус иахәҭоуп ҳәа, нас амашьынахь иниаргоит. Аныҳәарҭа аҭыҧ аҿы аныҳәаҩ агәи агәаҵәеи кны, аҩ ҿа аашьҭыхны дныҳәоит. Иазгәаҭатәуп: агәи агәаҵәеи ада егьи акәац уаҟа аҭыҧ аҿы ишырымжәуа, абысҭагьы уаҟа ируӡом, аҩнынтәи заа иҟарҵахьаз аҿахрақәа наргоит, аҟаб рӡуеит. Иара аныҳәаратә мгьалгьы уаҟа агьама рбаӡом. Уи ҭӡы цыҧхьаӡа хәҭаала инамхны, аныҳәаҩ досу "алыҧха шәымаз" ҳәа инадиркуеит. Аҩны ианнеилак, досу рыҩнқәа рҿы рыхәҭаа акәац жәны, абысҭа уны еибаныҳәан инеидтәалоит, изыхныҳәаз агьама рбоит.

Амԥараа рныҳәара
© Фото : Беслан Амԥар
Амԥараа рныҳәара

Иуникалтәу Амҧараа рныҳәара Ариаҧшь агаҿаҟны ианыхдыркәшогьы ҩыџьа аиҳабацәа рыда егьырҭ зегьы аҭыҧ иҭыҵны ианцалак ашьҭахь оуп. Зосими Валикәеи Амҧараа кәысҭӷак-кәысҭӷак нышьҭыхны амшын агаҿа иныҽҧынгылоит: "Ҳҭацацәа ҧырхага рмоуа, ҳамцахә цәашьа амамкәа, ҳаӡӷабцәа ахьнеиуа аҿиара рыманы иҟало" ҳәа хынтә ирку акәысҭӷақәа неиҿшьны амшын иарҭоит.

Аҟабгьы аԥырӷы иқәҵаны ирӡуеит
© Фото : Беслан Амԥар
Аҟабгьы аԥырӷы иқәҵаны ирӡуеит

Ажәанҧҳа илхылҵыз Амҧараа рыжәлантә абриала амшын гәылшьаҧ аҟынтәи рыӡӷабцәа ҿырхуеит ҳәа ирыҧхьаӡоит. Ихадароу, ари аныҳәара жәынгьы ҿангьы агәрагара, азхаҵара иацу ӷәӷәоуп, уи ҟаумҵар ҟалаӡом рҳәоит. Насгьы дара ажәлантәгьы еидызкыло аныҳәарақәа иреиуоуп.

413
Абхазский фестиваль Апсны

Аҭамадара амҩаԥгашьа ачараҿы: ҳаамҭазтәи аԥсахрақәеи уи ахҟьаԥҟьақәеи

41
(ирҿыцуп 15:43 28.11.2020)
Аԥсуа еишәачараҿы аҭамада инаигӡо ароль аҷыдарақәа дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Зегьы ирдыруеит иарбанзаалак еишәачарак зымҩаԥысуам аҭамада ида. Дызусҭада аҭамада? Ҳаамҭазтәи ахәыцрала уи "аныҳәатә аниматорк" диҩызоуп – "ахәмарра шьақәзыргыло", амҩаԥгаҩ иус назыгӡо. Аха аԥсуаа ртрадициатә культураҿы аҭамада инаигӡо ароли иара ихаҭа истатуси акырӡа иҳаракны иршьон амҩаԥгара мацара адагьы.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аҭамада иалырхуа ауаҩы ари даараӡа пату зқәу аӡә иакәзароуп ижәлантәи дызланхо агәыла-азлеи рыҩнуҵҟа. Ҟарачы-Балҟартәи абызшәақәа рҟынтәи еиҭаугозар, ажәа "ҭамада" – "аиҳабы", "ахада" аанагоит. Убри аан ҭамадас иалырхуа хымԥада зықәра ыҟоу иакәны дыҟазар акәӡам, уи дҿаӡаргь ауеит, ихадароу – иара дызланхо рҟны имоу апату анаҩсгьы иажәаҳәатә ҟазара ауп.

Ачараҿы аҭамада далырхуеит актәи аныҳәаҿа "Анцәа улԥха ҳаҭ!" анааныркылалак ашьҭахь. Убри нахысгьы аишәачара амҩаԥгара иара идуп. Иара ачара иацу ақьабзқәагьы иара изин алоуп ишымҩаԥысуа, иара иазылихуа аамҭа инақәыршәаны. Аҭамада имазҵаакәа ацәажәарагьы аишәа ахыҵрагьы ҟалом. Аҭамада аныҳәаҿа анааникыло иажәа аҿаԥҽра патудароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, зегьы ршьапы иқәгылан иӡырыҩуазароуп. (Иахьатәи ҳаамҭазы амикрофон дышҭацәажәогьы ибжьы аӡәгьы иаҳауам.) Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы уаанӡеиԥш ажәлар зегьы ырӡырҩны аныҳәаҿа аанкылара иаҟәыҵит.

Аҭамадеи уи иҩызцәеи рҿаԥхьаҵәҟьа асасцәа надыртәоит дара-дара пату еиқәҵаны аныҳәаҿақәа ныркыларц азы. Егьырҭ ауаа еидтәалоу дара-дара аныҳәаҿақәа еибырҳәоит. Џьоукы, аныҳәаҿақәа реишьҭагылара иашьҭам, аҭаца дахьгылоу инеины аҵәцақәа ныркылоит. Иаахҵәаны иуҳәозар, зегьы хаз-хазы ирҭаху ҟарҵоит. Иҟалап уи азы акәзаргьы аԥсуа чарақәа ргьама зырцәыӡызгьы. Аԥшәмацәеи асасцәеи раԥсшәеибыҳәашьа, рыпатуеиқәҵашьа аӡәгьы дашьҭамызар, аҭамада иныҳәаҿақәа рҳәашьа иазымӡырҩуазар, нас иарбан ԥшӡароу, иарбан ҵасу ачара иазынхо.

Аҭамада ицәажәарала иааирԥшуеит ҭаацәарак, жәлантәык рҭоурых. Иааникыло ныҳәаҿацыԥхьаӡа ҭоурых маҷуп азуҳәар ауеит. Убасҵәҟьа асасцәа рганахьалагьы ицәажәо аиҳабы. Урҭ рыпатуеиқәҵара еиндаҭларак иаҩызан. Араҟа ихадараз заҟа ҵәыца ржәыз акәӡамызт, заҟа иԥшӡаны иахцәажәаз ауп. Итәаз ауаагьы урҭ раҵәцеимдашьа зҿлымҳарыла иазыӡырҩуан, ражәақәа гәныркылон. Ачараҿы иалху аҭамада ифункциа хадақәа иреиуоуп асасцәа (амаҟарацәа) ишақәнагоу рԥылашьа, пату рықәҵашьа, рымҩаԥгашьа.

Иахьа аҭамадаратә ҟазара аӡра ишаҿу убоит, уи инаигӡоз функциақәак иԥсахит иааԥхьоу амҩаԥгаҩ. Аишәачара амҩаԥгара аҟазара алаҟәхара ачара зегьы амҩаԥысшьа ашьхыцқәа реилалара еиԥшнатәуа иҟалеит, хаоск еиԥшхеит, аҵәца арҭәреи аҭыркәкәареи ада акы азнымхакәа. Иҟалалоит ачараҿ имтәакәа аԥара ҭаҩны ианцогьы, мамзаргьы инеиуагьы изызнеиз аныҳәа иазҿлымҳаны акәымкәа, баша акрыфараз инеиуа дубап.

Иҟаҵатәузеи ачара ахаҿра аргьежьразы? Ари азҵаара аҭак аҟаҵаразы уи ахаҿра еилазго арбану еилкаатәуп. Аԥхьа игылазар ҟалап ачарахь иааԥхьоу ауаа рхыԥхьаӡара арацәара, армыцхәра.

Анаҩс, аҭамада ироль уаанӡа ишыҟаз еиԥш ашьҭыхра, иара убас асасцәеи аԥшәмацәеи ирыбжьоу аԥҟарақәа разгәаҭара. Акәымзар баша қьафурҭак иаҭаан крыфа-крыжә ицаз уакәны уаанхоит, уахьыҟаз чаразу, даҽа усмҩаԥгатәк акәзу узымдыруа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

41

Ажәҵыс ахьнеиуа амшра иатәуп: аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа

138
(ирҿыцуп 19:22 22.11.2020)
Ҳмилаҭ рҟәышра иадырганы иахьанӡа иааӡаз аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәа ртәы дазааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсаатә, аԥсатәааӡара уаназхәыцуа аԥсуа қыҭақәа уи аганахьала еснагь атрадициа бзиақәа рыман, ҭӡыцыԥхьаӡа акәты, ашәишәи, акәата, аҟыз иреиуоу аԥсаатә рзанын, ирзануп иахьагьы.

Иахьагьы аԥҳәыс лбеиара, лбарақьаҭра, лымаашьара иадыргоуп лашҭа иҭоу аԥсаатә. Насгьы акыр узцәыԥхашьо сасык дануҭаалак, аԥшәмаԥҳәыс кәтык ахәда ахҵәара анылзымгәаӷь хьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аҭаацәарақәа рҿы аԥсаатә шьны иахьырфо адагьы ирҵо акәҭагь, еиҳараӡак ахьара анрыцәмаҷу ижәны, мамзаргьы иџьны ирфоит цыфак аҳасабала.

Иара убас, ичаразааит, иԥсхәразааит иҟаҵоу аишәа зхарҭәаахом аԥсаатә ажьы анықәым, еиҳараӡак -акәтыжь. Нас ҳәара аҭахымкәа ас еиԥш хәарҭара зланы иҟоу аԥсаатә ранҵара, рааӡара, рырмарымажара апроцесс иахылымҿиаар залшомызт еиуеиԥшым ажәлар разгәаҭарақәа. Ҳрызхьаԥшып урҭ:

Аԥсаатә ирызку жәлар разгәаҭарақәа.

  • Арбаӷь ахы уқәкны ҿнаҭыр, ажәабжь уаҳауеит. Иануқәҿнаҭлак арыӷьарахь игьежьыр, ажәабжь бзиахоит. Арымарахь – ибааԥсхоит.
  • Арбаӷь ахы уқәкны ҿнаҭыр хәарҭам, "абзиа уҳәозар еиҭа иҳәа, ацәгьа уҳәозар, ашьа уҿашәааит" рҳәоит.
  • Акәтаӷь ацәа акәты иафар хәарҭам, аҵара иаҟәыҵуеит.
  • Акәтырцына арбаӷь еиԥш ҿнаҭыр ҵасым, ҵәгьарак иазҳәоуп.
  • Акәытқәа апырпыл жәла рфар, аҵара иалагоит рҳәоит.
  • Акәытҵараҿ ахырҵлаӷь аанумыжьыр акәытқәа аҵара иаҟәыҵуеит.
  • Акәты анхырҵо, акәтаӷьқәа ахылԥа иҭаҵаны иргон.
  • Акәты ушьырц угәы ианҭоу заа аӡы уршыр, акәты узкӡом.
  • Адырганҵыхәа ашҭаҿ иааины иқәтәар, ауалҳәаҩ дузаауеит рҳәоит.
  • Адырганҵыхәа аҩны ахыб ма ашҭа иқәтәар, асас дузаауеит рҳәоит.

Ажәлар разгәаҭарақәа ирнубаалоит аҩнатә ԥсаатәқәа реиԥш егьырҭ аԥсаатәқәа рхаҿсахьагьы, иаагозар:

  • Абаӷырқәа аԥхын аӡаҿы рҽыркәабозар, ақәа иатәуп.
  • Абаӷырқәа аӡын адгьыл аҿы гәыԥ-гәыԥ иҷырҷыруа итәазар асы иатәуп.
  • Ажәҵыс ахьнеиуа бзиоуп, амшра иатәуп рҳәоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиуа аҩнаҭаҿы ашықәсан аԥсра ҟалоит ҳәа азгәарҭоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиуа аҩнаҭаҿы, ааигәа амаҭ ыҟоуп рҳәоит.
  • Ажәҵарақәа лаҟәны иԥыруазар амшцәгьа иазҳәоуп.

Арахә, аҩнытә ԥсҭтәқәа аҭыԥ ду ааныркылон аԥсуа ихныҟәгараҿы. Ԥсуаҵасла аԥсуаа арахә рҭиуан, иаархәон, урҭ раалыҵ – ахш, ахарҵәы, ашә, акәац аҭаацәа ргәы ҟазҵоз фатәын. Ҳрылацәажәап аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәа:

Аԥстәқәа ирызку жәлар разгәаҭарақәа.

  • Абнаҿы ихьаз ажә иахшо ԥшӡахоит, ашьамхгьы ҵархоит рҳәоит.
  • Ала аҽуқәнарххар, аӡә дузаауеит.
  • Ала ахьуцҳаз аҟәыд еиҩырԥаны иақәуҵар имжьыжькӡом, ирласны иӷьоит ҳәа азгәарҭон.
  • Ала зыцҳаз, иуцҳаз ахәы ыҵхны ибылны иахьацҳаз иақәуҵар бзиоуп, ирласны иӷьоит рҳәоит.
  • Афатә еилызхуа ажә аҿыҵа аԥсыӡ ыҵушьыр, афатә еилыхра иаҟәыҵуеит.
  • Ала аҽуқәнарххар, уаашьо уалагоит рҳәоит.
  • Арахә рыҭра ианҭырца ашьҭахь аҩны акыраамҭа иадымҵуазар, амш цәгьахоит.
  • Ажә ҩ-ҳәыск ахшар, "абзиара иатәхааит, акы иамааноуп", ашықәсан иџьоушьаша ак ҟалоит рҳәоит.
  • Ажә еиқәаҵәа иамҵуа ахш иаҳа ауаҩы ихаҳауеит.
  • Ала аҵыхәеи алымҳаи хуҵәар, иџьбарахоит рҳәоит.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Аӡын ала абжьы ргәаҩаны ишуазар, асы ауеит.
  • Аӡыс ақьышә уагәӡыр ҵасым "угәы сықәкәашааит" аҳәоит.
  • Акамбашьқәа аҳәра иаҟәыҵны шьыбжьон итәазар, амш цәгьахоит.
  • Аӡын акамбашь зқәыршәшәозар, асы ауеит "асы абоит" рҳәоит.
  • Арахә уанавалалак ихәаар, ахәы алухыроуп, "аҩысҭа дабоит" рҳәоит.
  • Арахә ырҟааны иушьыр, акәац агьама ҽеихом.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.

Убасгьы рыӡбахә умҳәарц залшом абнатә ԥстәқәа (агыгшәыгқәа), урҭ шеишықәса раахижьҭеи иреишәарыцон, ркәац, рцәа рхы иадырхәон. Аԥстәқәа ирызку азгәаҭарақәагьы акык-ҩбак аазгоит:

  • Ажьа умҩа еихнаҵәар уманшәалахом рҳәоит.
  • Ақәыџьма умҩа еихнаҵәазар, уманшәалахоит, аманшәалара иатәуп.
  • Ақәыџьма иақәтәоу ауаҩы ҳәа ззырҳәо дшақәтәо шамахамзар дубаӡом, дубаргьы ҽеи уақәшәом ҳәа иԥхьаӡан.
138

Аԥсны даҽа 85-ҩык акоронавирус рыдырбалеит, ҩыџьа рыԥсҭазаара иалҵит

4
(ирҿыцуп 20:36 28.11.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 238-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 85-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.

АҞӘА, абҵара 28 - Sputnik. Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы аԥсҭбарақәа ҩба ҟалеит, ҳәа аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абҵара 18 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1946 шықәсазы ииз апациент. Иара акоронавирустә инфекциеи ҩганктәи аполисегментартә гәыҵәкреи иманы ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 19 рзы. Иақәнагаз атерапиа шызмҩаԥыргозгьы, идунеи иԥсахит игәеисра аԥсыҽхара иахҟьаны абҵара 28 рзы, ашьыжь.

Иԥсҭазаара далҵит 74 шықәса ирҭагылаз даҽа пациентк. Иара ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаара 26 рзы акоронавирус ицәа иаланы. Изымҩаԥыргоз атерапиа иахьмырԥшкәа, апациент иԥсҭазаара далҵит абҵара 27 рзы.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 67-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 56-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 7-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 34-ҩык апациентцәа, аӡәы иҭагылазаашьа уадаҩуп.

Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 45-ҩык апациентцәа. 43-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ҩыџьа рҭагылазаашьа бааԥсуп.

Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5883-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3678-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 81-ҩык.

Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау