аҩымсаг иадҳәалоу аԥсуаа рыгәрагарақәа

Аҩсҭаацәеи алаԥши умԥан иқәнажьлом: аҩымсаг иадҳәалоу аԥсуаа рыгәрагарақәа

296
(ирҿыцуп 10:12 17.11.2018)
Аԥсуаа ражәаҳәа иалоуп "аҩнаҭа зырԥшӡо аԥҳәыс лоуп, уи лхаҿра анубаалоит", – ҳәа. Уи агәаанагара уақәшаҳаҭымхар залшом.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Хадаратәла, аҩны, ашҭа, агәара реилыргара, ррыцқьараҿы (ацқьара аҟаҵаразы) аџьа збоз аԥҳәыс ахьлакәу аҟнытә, уи ԥсыхәа лымамызт аҩымсаг (аҳәымсаг) ада.

Аԥсуаа аҩымсаг ажәла ркижьҭеи акырӡа ҵуеит. Алаҵара аамҭа анааилак аџьықәреи аҩымсаги рыжәлақәа ааилаԥсаны амхаҿы иларҵон, ма аџьықәреи аԥхьа иларҵон, нас аҩымсаг алаҵаразы иазылхыз адгьыл ҽыҭ аҿы ажәла карыԥсон. Аҩбатәи авариант ҳара ҳҭаацәараҿы ахархәара аман.

Исгәалашәоит саныхәыҷыз саб амхы лаҵаны даналгалак, аҩымсаг алаҵаразы хазы иалкааны иҳамаз аҭыԥ аҿы ацәқәа нықәыргыланы ацәаӷәара далагон, сандугьы аҩымсаг жәла ҭаԥсо дишьҭалон. Аџьықәреи ҭагалара аамҭа анааилак, ишшәыр – шшәырӡа амхы иҭагылаз аҩымсаг шьапқәагьы ацҭаргалон. Анаҩс, санду урҭ еидкыланы, рахәыц жәпала еидҿаҳәаланы узлаԥссашаз аҩымсагқәа рылылхуан.

Афольклорист Цира Габниа Аҭара акыҭан ианылҵаз аҩымсаг иазку аҳәамҭа излаҳәо ала, ҽнак зны ҿыц еибагаз хаҵаки ԥҳәыски, ԥхны мшык азы, аҭакар анкацеиуаз еицны џьара ицон. Ианааԥса, шәшьырак иныҵатәеит. Ус ԥшак хааӡа иаасит. Даргьы рыԥсы ааивыргеит. Аԥҳәыс ҿа лгәы иаахәан: "Оҳ шьыр, шьыр, ушԥабзиоу, ушԥахаау," – лҳәеит (аԥшазы). Ахаҵа иаҳаз игәы иныҵаххын, "сара исеиӷьабшьо дарбан?" – иҳәан, дналхыбаан иԥҳәыс дишьит.

Ицеит акыраамҭа, ахаҵа иҟаиҵаз дахьхәит, иԥаҵа аужьны дџьабон, лнышәынҭра дҭаианы дыцәон. Ҽнак ԥҳәыс быргк диасны дышцоз, абри ахаҵа дгәалҭеит. Иҟалаз анеилылкаа, аҩымсаг ажәла илҭан абас иалҳәеит: "уԥҳәыс дахьжу абри ажәла лгәы иқәыԥсаны илаҵа, ианаауа иалҵуа ала уара угәнаҳа ухухуеит уԥҳәыс лҿаԥхьагьы, аҳәса зегьы рҿаԥхьагьы" ҳәа. Иаргьы убас иагьыҟаиҵеит.

Аҩымсаг иадҳәалоу ажәлар рыгәрагарақәа хыԥхьаӡарала имаҷым, иаагозар: аԥсуаа аҩымсаг ахьышьҭоу иахысуам, иаӷрагылом. Иахысыз дхәыҷызар изҳауам, изҳарц азы дааҳәны хынтә наҟ – ааҟ дахыԥароуп. Иаӷрагылом, избанзар "уашәиуеит" ҳәа рыԥхьаӡоит; аҩымсаг ахы ларханы икыддыргылом, икыдзыргылаз ахыхь изнарҵысуеит; амра анҭашәалак аҩны адәылԥссаара ҵасым, аԥара аҩны иҩналом, рҳәоит; дазусҭазаалак аҩнынтә џьара сцоит ҳәа амҩа дшынанылаз еиԥш "ишьклаԥссара ҵасым, дманшәалахом" рҳәоит; арахә аҩымсаг ала уасыр, ишарылоит; аишәа иқәушьыр, аҩны иамоу абарақьаҭра цоит; аҩны шуԥссо аӡәы ишьапы уахькьысыр, уааҳәны ашырҳәа хынтә уаӷрагылароуп, акәымзар "ҵасым, аҩнаҭаҿы алыԥсаа дҟалоит", - ҳәа лҳәо саҳахьан санду.

Аҩымсаг аҩны, агәара аԥссара адагьы, аҩнаҭа ацәгьа – мыцәгьа аҟәызыблаауа, алаԥш уацәызыхьчо, аԥсра хьазмырԥшуа, амагиатә мчы змоу маҭәаруп ҳәа аԥсуаа ахәаԥшуан.

Ан данындәылҵуаз ԥшқа дахьгараз агара аҩымсаг аҵалҵон, шьҭа "ихала дыҟам" аԥсхьыԥшык ыҟазар дахьчоит, аҩсҭаацәа иааигәа иаанашьҭуам, насгьы агара аҩымсаг ыҵазар, аԥшқа алаԥш икуам ҳәа иԥхьаӡоуп.

Убасгьы аԥсуаа ҳҟны аԥсы аҵыхәтәантәи имҩахь данынаскьаргоу иҟарҵо аритуал аҿы аҩымсаг рхы иадырхәоит. Аԥсы дандәықәыргалалак, аԥҳәыс цқьа, ма зхаҵа дыԥсхьоу аԥҳәысеиба, мамзаргьы згара иахыԥахьоу аҭыԥҳа аԥсы дахьдәылыргаз ауада дәыллыԥсаауеит, ианылыԥссо "аԥсра цеит, аҩны цқьоуп, иаанхаз бзазароуп" ҳәа хынтә илҳәароуп. Нас уи дызлаԥссаз аҩымсаг иԥсыз инышәынҭраҿы иганы иаанрыжьуеит, уаҳа аҩны иҩнаргалаӡом.

Ирласы – рласны аԥхыӡ бааԥсқәа збо, зыцәа ҭынчым, аԥсцәа иреиԥхыӡуа иалагаз рзы рыцәа арҭынчразы аҩымсаг хәыҷ ацәарҭа иаҵарҵон. Убри нахыс аԥхыӡ цәгьақәа ауаҩ имԥан иқәлом, уахьчоит ҳәа ирыԥхьаӡон. Абас иҟоуп аҩымсаг иадҳәалоу ҳажәлар рыгәрагарақәа.

Ҳаҭыр зқәу аԥхьаҩцәа! Иахьатәи ҳаамҭазы аҩымсаг лазҵо дыҟоума?, – ҳәа азҵаара шәызцәырҵуазар, уи аӡбахә ала анхацәа рҟны сахьынаҵааз, "Аџьықәреи иалаԥсаны ианыҟауҵо иаԥырхагахоит, иахаԥоит азы ҳаҟәыҵит. Хазы алаҵара ҳҭахым, аџьармыкьаҿы ахә цәгьам, иҟаҵаны ирҭиуеит, уаантә иаахәаны иаагоит. "Амариа ҳашьҭами!", – рҳәеит ҭакс иааԥышәыррчан.

Ҳаамҭазы уазусҭзаалакгьы зымхаҿы аҩымсаг лазҵо уҟазар, абарақьаҭреи абзиареи удкылазааит.

296

"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

28
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

28

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

55
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

0
(ирҿыцуп 19:29 18.06.2021)
Гәдоуҭа араион ахада ихаҭыԥуаҩ Валери Аҩӡба арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит араионтә џьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра азҵаатәы аҭыԥ ишықәырҵо.
Раионк аԥсҭазарааҟынтә: Аҩӡба Гәдоуҭатәи аџьармыкьа акәша-мыкәша ахәҳаахәҭра иазкны

"Араион ахада иҟаиҵаз адҵа инақәыршәаны аџьармыкьа акәша-мыкәша еиҿкааз ахәҳаахәҭра аанкылатәын. Араион ахадара, амилициа аузуҩцәа, асанитартә маҵзура аусзуҩцәа зегьы ҳаицны знык-ҩынтә ҳнеит. Ақыҭаҟнытә иаарго рыҭитә зегьы адәахьы ирҭиуан, аџьармыкьа аҩныҵаҟа аӡәгьы днеиӡомызт, абри уадаҩраны иҟан. Зегьы еиқәҷаб иҟоуп ҳәа сызҳәом, аха аҭагылаазаашьа уажәы хар амам. Ауаа идеилыркаан, адәыхьы афатә ргыланы аҭира шиашам. Адәқьанқәа змаз уахь иҩналеит, егьырҭ аџьармыкьа аҩныҵҟахь инаган", - еиҭеиҳәеит Аҩӡба.

Аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.

0