Аҵарақәа

Анҷакәынҷа: аԥсаатәқәа рынцәахәи аҵыс бызшәеи

266
Дарбану аԥсаатә рынцәахәы ҳәа аԥсуаа ирԥхьаӡо, насгьы аҵар ирыдҳәаланы аԥсуаа разгәаҭарақәак ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Уажәтәи ахәыҷқәа аӡын азы ачалтқәа дыргылом, аҵарақәа иреишәарыцом, иара ачалт азхарагьы асы шьҭам аха, урҭ асоциалтә ҳақәа рҿы акаҭақәа "рыҟаҵароуп" иаҳа иззыманшәалоу.

Сызлацәажәо аныҳәара акәзаргьы, шьҭа лакәк иаҩызан иҟалахьеит. Дара ашәарыцаҩцәа рхаҭагьы иззымдыруа рацәаҩуп ашәарах рынцәахәы Ажәеиҧшьаа иеиҧш дшыҟоу аҧсаатәқәа рынцәахәгьы. Аҧсаатә иреишәарыцозгьы урҭ ирхылаҧшуа дирманшәаларц диҳәон. Дызусҭада ҳәа шәҵаауазар, уи Анҷакәынҷа иоуп. Ааи, ааи, Анҷакәынҷа – ахәыҷқәа бзиа ирбо алакә "Анҷакәынҷа" афырхаҵа. Дыззымдыруада аҷкәын, аҧхыӡ шана збаз, аха "ҧхыӡ бзиа убааит ҳәа сазҳәо ида аӡәы ишиасымҳәо" ҳәа ҧшаара ицаз. Ари алакә аҟны адагьы иара џьаргьы иӡбахә ҳәам. Аха афольклористцәа реизгамҭақәа рҟны, имаҷны акәзаргьы, иуҧылоит уи аҧсаатә иахылаҧшхәу иакәны дахьаарҧшу аҳәамҭақәа. Урҭ ралагамҭақәа абас еиҧш иҟоуп: "Анҷакәынҷа ҳәа дыҟан, аҧсаатә иреиҳабыз", мамзаргьы: "Аҧсаатәқәа зегьы рҳәынҭқар Анҷакәынҷа Зарлы ихьӡын".

Убас еицырдыруа алитератураҭҵааҩы, акритик Руслан Қапба еиҭеиҳәон: "Санхәыҷыз ардәынақәеи ахьажьқәеи скырц аӡын ҳаҩны ашьҭахьҟа инаскьаганы ацәҟьақәа сҳауан, амалакаҳақәа сыргылон. Хьажьык, ма ардәынак уи иаҿашәар, иҧырҧыруа ианызбалак, сгәырӷьаҵәа иаҿыхны аҩныҟа иаазгон, аха снапала ашьра, ахәда ахҵәара сзыгәаӷьуамызт. Саб иашьа Ӡаӡ уи анибалак, дҧышәырччо иаасымхны иаанкыланы, "Анҷакәынҷа абри иақәу ахәыц рыцыҧхьаӡа уиҭааит" ҳәа синыҳәон", аҵарақәа ирызку - ҳәа.

Руслан Капба
© Sputnik
алитератураҭҵааҩы, акритик Руслан Қапба

Аҧсаатә иреишәарыцоз рзы ныҳәаҧхьыӡк аҳасабала "Анҷакәынҷа илҧха, игәыҧха шәоуааит" рҳәон. Уи аныҳәара аҟынтәи ҳара ҳҟынӡа иааиз фрагментқәак заҵәык роуп. Иныҳәоз аиҳабы ихы иаирхәон абас еиҧш иҟоу ажәақәагьы ҳәа Ҭырқәтәылантәи иааз ҳџьынџьуаҩк иҟынтәи афольклорист Сергеи Зыхәба ианиҵеит, "Анҷакәынҷа-кәынҷалашә, уназхысыз, уаазхысыз рызегьы абри смаҭа Орҳан имазааит" ҳәа.

Алакәқәа рҟны лассы-лассы иуҧылоит арбаӷь абызшәа здыруазгьы ауаа ыҟан ҳәа. Иҟоуп аихшара - зымшьҭа бзиоуи зымшьҭа цәгьоуи аҧсаатәқәа ҳәа. Иаҳҳәап, акәыкәу, мамзаргьы атыҩарҩар, акьыу аҩны ааигәара ҿнаҭыр, абзиа иазҳәам рҳәоит.

Арбаӷьқәа аиқәҿыҭра иалагар, "Абзиара уҳәозар, ҽазнык иҳәа, ацәгьа уҳәозар, аӡыршы уҿаҳҭәааит!" рҳәоит. Аҧсуаа ирҳәоит арбаӷь ацәажәара здыруаз ыҟан ҳәагьы. Иара убас, аҧсуаа ишырҳәо ала, акәыкәу раҧхьаӡа ианыҿнаҭлак алаҵара иалагон. Ашьыжь ачаӷьа умфакәа аҩны удәылҵыр ҟаломызт, аҧсаатә уаҟаҭәар ҟалоит ҳәа. Зылаҧш цәгьаз изы "аты дақәтәоуп" рҳәон.

Арҭ еиқәыҧхьаӡоу адыргақәа иахьагьы аҭыҧ рымоуп аҧсуа иҧсҭазаараҿы. Амала аҵыс бызшәа здыруа днымхеит умҳәозар. Иахьа "аҵыс бызшәа уҳәоит" ҳәа изырҳәоит зеилкаара уадаҩу ауаҩы изы, мамзаргьы лафны. Иааҳгап  аҵарауаҩ Валентин Коӷониа ианҵамҭақәа рҟынтәи ари имаӡоу абызшәа ала еицәажәарак ацыҧҵәаха:

"- Иахьа сахьыныҧхьачаз слашарбага шаҩак ааҵашәеит.

- Нас, уеизаҧыма?

- Мап, сызмеизаҧит, ихаран. Ус сыҧхьачо сышнеиуаз, хаҩбахбабалк збеит.

- Изҭааз?

- Бажә рггарак иҭан.

- Нас, адырга ауҭама?

- Исҿаҟәеит. Ус сыҧхьачо сышнеиуаз, ахагылахь саныҧшы, ҭхоу заманак сылаҧш иааҵашәеит.

- Нас уеизаҧыма?

- Сыҵаргәа нарсны, сызаҧ нықәкны исырмацәысит.

- Нас, иурмшыма?

- Иара уаҵәҟьа исырмшит.

- Ҳаи, уршә хиааит!

- Аҧашьышь, уҩагылан архәа аҭоуга махьшьи, ацәаҧшь наҵаҵан, ахырӡы амышә нҭаҧсаны, аҭархәала иааиларҟьаша. Уаҵәазы аҧажәырӡ асцыблы аҭан ирапа." (Платон Киласониа иҳәамҭоуп, ианҵоуп 1976 шықәсазы).

Ари аҵыс бызшәа иадукылар ауеит ахәыҷқәеи ақәыҧшцәеи реицәажәараан ихәыцу абызшәа - ажәақәа иаарҳәны рҳәара, мамзаргьы еицааиуа ашьҭыбжьқәа рыбжьаргылара. Ас еиҧш иҟоу абызшәа аман ҳара ҳхәыҷрагьы. Иахьагьы ана-ара иуԥылоит.

 

266

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

59
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

59
Родители с детьми гуляют в парке

"Аҭаацәа ахшара рзы, ахшара рхазы": ани, аби, ахшареи реизыҟазаашьақәа

79
(ирҿыцуп 18:58 12.09.2021)
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит, нас иарбан ҟазшьақәоу ари "аҳәынҭқарра" ауасхыр зырӷәӷәо – абри азы лхатә гәаанагара ҳацеиҩылшеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Аҳәоуеиқәшәара

Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.

Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.

"Аҩны ишьҭухуа ауп агәашә иҭугогьы"

Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.

Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.

Ԥсыуаҵас ахәыҷы иааӡара

Ан леиԥш абгьы ихшара ргәыбылра имоуп, аха аб ахәыҷқәа рҿы иаҳа аҽынкылара ааирԥшуеит, аиҳаракгьы аӡәы иахьибо, асас даниҭоу. Ахәыҷы игәыдкылара, аҟәымшәышәра, ишьамхы дықәыртәаны ирхәмарра ахаҵа иаҭәам ҳәа иԥхьаӡан. Аб илакҭа анҭаԥшра ахәыҷы изхоит, ахәыҷы иахь амақарра, аӷьра, апҟара аб иузидкылом. Ус еиԥш азнеишьа "рыбз еинаршьцылоит" рҳәоит, аб иаҳаҭыр ахәыҷы иҿаԥхьа иланарҟәуеит. Ан лоуп шамахамзар аби ахәыҷи цҳас ирыбжьоу. Ан ахәыҷы даниабжьо "уаб думырԥхашьан" ҳәа лажәа иалоуп, уи алагьы аб иаҳаҭыр шьҭылхуеит. Аби ахшареи реизыҟазаашьаҿы ан лроль даараӡа акраҵанакуеит. Агәыбылра, аҳаҭырқәҵара рыбжьазҵо ан лоуп.

Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.

79

Гал араион ахада: Егры аҳәаа ахысра аԥҟарақәа рырӷәӷәара аҭахӡам

1
(ирҿыцуп 09:47 25.09.2021)
Уаанӡа Гал араион асанитартә ҳақьым хада инапынҵақәа назыгӡо Георги Қобалиа Sputnik аинтервиу анеиҭоз иҳәеит Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рӷәӷәатәуп ҳәа.

АҞӘА, цәыббра 25 – Sputnik. Қырҭтәылеи Аԥсни рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рырӷәӷәара аҭахӡам ҳәа иҳәеит арадио Sputnik аинтервиу азҭаз Гал араион ахада Константин Ԥлиа.

"Қырҭтәылеи ҳареи ҳҳәааҟны игылоуп ҳмедицинатә пункт, есҽны уа ашьыжь асааҭ быжьба инаркны ахәылбыҽха асааҭ быжьбанӡа, аҳәаа ахьынӡаарту, амедицинатә усзуҩцәа ҷаԥшьоит. Аҳәаа иахысуа ирымырхуеит алаҵа шыҟарҵахьоу азы аилыркаага, мамзаргьы 72 сааҭ еиҳаны изхымлахьоу ПЦР-тест азы ашәҟәы, ма ацәеижьҿагылақәа шрылоу зҳәо ашәҟәы", – ҳәа инаҵишьит иара.

Акоронавирустә инфекциа ҿыц азы аҭагылазаашьа цәгьоуп ҳәа ахимҳәааит Ԥлиа. Гал араион аҿы иахьазы 34-ҩык рҽырхәышәтәуеит ахәышәтәырҭа иҭамлаӡакәа, школк аамҭала иаркын, аха уигьы уажәшьҭа аусура иалагахьеит иҳәеит иара.

"Ҳсанитартә ҳақьым ишиҳәо еиԥшҵәҟьа аҭагылазашьа бааԥсым. Сара еилыскаауеит, асанитартә ҳақьымцәа аԥҟарақәа рӷәӷәазар еиҳа еиӷьаршьоит, ачымазарагьы усҟак иҿиаӡом, аха аԥсҭазаара ԥсҭазаароуп, ауаа аус нхароуп, аус руроуп, иҿиароуп. Ашәарҭара уеизгьы есымша иҟазаауеит", - ҳәа азгәеиҭеит Ԥлиа.

Уаанӡа Гал араион асанитартә ҳақьым хада инапынҵақәа назыгӡо Георги Қобалиа Sputnik аинтервиу анеиҭоз иҳәиҳәеит Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа ахысра аԥҟарақәа рӷәӷәатәуп ҳәа. Иара иажәақәа рыла, Гал араион иқәынхо ауааԥсыра лассы-лассы аҳәаа иаԥну Жәыргьыҭ араион иаҭаауеит, уа мышкала 200-300-ҩык акоронавирус рыдырбалоит, ПЦР-тестқәа ракәзар, актәи ма аҩбатәи амш азы авирус рзаарԥшӡом.

1