Абыста

Шәыла-бысҭала: Амшаԥы ааира аҽазыҟаҵара иазку аишәаргылара

213
(ирҿыцуп 10:19 10.03.2019)
Амшаԥы ааира аҽазыҟаҵара иазку аишәаргыларақәа руак - шәыла-бысҭала амҩаԥгашьа атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аусзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Абар мчыбжьык аахыс амшаҧ ныҳәа аламҭалазтәи ақьабзқәа рымҩаҧгара иалагахьеит. Имҩаҧысит раҧхьатәи аишәаргылара – кәацла-бысҭала. Иааит аҩбатәи аишәаргылара – шәыла-бысҭала, уи аҧхьа асабшаҽны Ацқьашә иазкызгьы аныҳәара заа имҩаҧган. Ацқьашә уара агьама убаанӡа аишәа ақәҵара ҟалом ҳәа ҳарҳәахьан ҳинформантцәа. Иааит амш уи аишәахь анагарагьы.

"Шәыла-бысҭала ҳәа иҟоу аишәаргылараҿы ашә-лыхс иааузыҟаҵо зегьы аишәа иқәуҵоит: аилаџь, акәакәарқәа, ашәырҟәаҷ, ачашә, ашә ахаҭагьы ҧҟаны. Измоу, асабшаҽны ацқьашә агьама збахьаз, ашәцқьоуп иқәырҵо. Уи зны уара агьама убароуп аишәаргылара аҧхьа, нас абжа аанужьуеит аишәахь ақәҵаразы. Ҳара ацқьашә ҟаҳамҵаӡеит, ус ашә аахәан иқәаҳҵоит", - ҳәа еиҭалҳәоит дара рыҩнаҭаҟны ари аишәаргылара шымҩаҧырго атәы Фатима (Хатуна) Шьершьелиа.

Хатуна (Фатима) Шьершьелиа.
Фатима (Хатуна) Шьершьелиа

Аҧшәмаҧҳәыс лхаҭа лоуп аишәа иақәнагоу азырхианы, ақә-аҵас мҩаҧызго. Ацхыраара лыҭо длывагылоуп уи лҭаца, аҧхьаҟагьы ари атрадициа иацызҵаша.

Ашәлых инаваргыланы ари аишәазы идырхиеит лымкаала аишәаргылара иатәу ачысқәа: ақашь, ачаџьқәа, ачамчамыта, ахарҵәы-ӡҩа, ацха-ӡҩа. Нас егьырҭ ахышәҭ-мышәҭқәагьы, ахаа-мыхаа. Ацәашьы адыркуеит: иаҳа ииашан иуҳәозар, ацәашьы афҩы лаҳа-лаҳауала иҩналарц азы акәицқәа ирықәҵаны ацәа рбылуеит, акы инанҵаны аишәа аҧхьа иахьгылоу. Ихырҭәалоит.

"Арҭ аҵасқәа, нан, ҳара есқьынагь ҳаҟаӡам, шәара ижәбароуп, ишәҵароуп, нас шәа шәоуп иҟазҵало. Сара абас акы аныҟаҳҵо сҭацагьы бааи нан ҳәа днасывасыргылоит. Уи макьана илсыркӡом, сара соуп имҩаҧызго аха. Уигьы ақәра амоуп. Уқәра анааилак нас ахала иуццо иалагоит. Ҳаргьы ҳанхәыҷқәаз иҟаҳҵоз џьыбшьо, ҳанхәацәа ҳрывагылан ауп. Абри сара иҟасҵалома ҳәа сыгәгьы иаанагахьан сҭацан сҿаны санаанагаз, - лҳәеит лара аҿарацәа атрадициа ралааӡара зыбзоуроу аиҳабацәа шракәу азгәаҭаны.

Мгәыӡырхәа, Жьиаа рҭаацәараҿы Кәацла-бысҭала аишәа шдыргылаз
© Фото : Предоствлено Сабиной Лакоба

Ихадароу аныҳәарақәа аишәаргылара иатәу анымҩаҧырго быӷьпытыни быӷькаҧсани азоуп: ааҧыни ҭагалани анааиуа ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Фатима (Хатуна) Шьершьелиа. Лара диит Аацы, лыҩнаҭаҟны ари аишәа дыргыломызт ишҧсылманцәаз ала, дахьаанагаз аҩнаҭа қьырсианцәоуп, уаҟа ланхәа иллырбаз ауп иналыгӡо.

Ари аҩбатәи аишәаргылара адырҩаҽны инаркны амшаҧныҳәанӡа ачгара иҵалоит. Аха иара аныҳәа азгәарҭаанӡагьы имҩаҧыргоит даҽа еишәаргыларакгьы чачхадыл ҳәа изышьҭоу. Зынӡа аишәаргыларақәа хҧа ыҟоуп амшаҧы ааира аҽазыҟаҵара иазкқәоу.

"Џаџа – ҳуҭра рџаџа, ҳамхы рџаџа!"

Иазгәаҭатәуп ачгара раҧхьатәи амш злалаго хәажәкыра аныҳәара ала шакәу. Уаанӡа, ачгара иҵалаанӡа имҩаҧгатәуп даҽа ныҳәакгьы - Жәабран. Уи аҽазыҟаҵара иалагахьан раҧхьатәи аишәаргылара инаркны. Ари иазку анҵамҭа шәаҧхьарц ишәыдаҳгалоит анаҩстәи ҳматериал аҟны.

213
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

56
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

56

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

504
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

504

Ҟәбан даҽа 80 коронавирустә хҭыс ҿыц ашәҟәы иҭагалоуп

0
(ирҿыцуп 19:28 31.05.2020)
Иааидкыланы Краснодартәи атәылаҿацә аҟны COVID-19 ахҭысқәа 3824 ашәҟәы иҭагалоуп, урҭ рахьтә 225-ҩык ахәыҷқәа роуп.

АҞӘА, 31 - Sputnik. Краснодартәи атәылаҿацә аҟны даҽа 80 коронавирустә хҭыс ҿыц шьақәыргылоуп ҳәа адырра ҟанаҵоит Ҟәбан администрациа.

"Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла Краснодар ачымазара рыдбалоуп 41-ҩык, Армавир – 11-ҩык, Шәача – быжьҩык, хҩык-хҩык егьырҭ араионқәа хәба рҟны. Ичмазаҩхаз рахьтә 52-ҩык аҳәсақәа роуп, 28-ҩык хацәқәоуп. Зегьы иреиҳабу 94 шықәса ихыҵуеит", – аҳәоит адырраҿы.

Ари амш иалагӡаны арегион аҟны иԥсҭазаара далҵит 70 шықәса ирҭагылаз COVID-19 зцәа иалаз ачымазаҩ. Иааидкыланы Краснодартәи атәылаҿацә аҟны ачымазара иахҟьаны иԥсыз рхыԥхьаӡара 32-ҩык рҟынӡа инаӡоит.

Акоронавирус аҟазшьақәа иреиԥшу зхы иадызбалаз 9648-ҩык ауааԥсыра ахәышәтәырҭақәа ирыдҵаалеит, урҭ рахьтә 91-ҩык хәыҷқәоуп. Рыхәышәтәра иацыцоит 2137-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 214-ҩык зықәра намӡац роуп.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

0
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау