Анна Сангулия

"Изыԥҵәоу аамҭа": алахьынҵа аԥсуаа ртрадициатә дунеидкылашьаҿы

243
(ирҿыцуп 19:40 20.03.2019)
"Ашацәа изыршаз ала дымҩасит", "изыԥҵәоу аамҭа", "игәахәтәы дахьымӡеит" - абас рҳәоит аԥсуаа ауаҩы илахьынҵазы. Аԥсуаҭҵааратә институт аетнологиеи антропологиеи рыҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ, ААУ адоцент Марина Барцыцԥҳа дазааҭгылоит аԥсуаа ртрадициатә дунеидкылашьаҿы ауахҭа ишазыҟоу.

Марина Барцыцԥҳа, Sputnik

Ауаҩы ибызшәала ауп шамахамзар ишиоуа ижәлар зқьышықәсалатәи рԥышәа, рдыррақәа, рҟазшьа, ркультура. Аԥсуагьы идунеидкылашьа амаӡақәа, раԥхьаӡа иргыланы, иԥшаатәуп ибызшәаҿы, ижәытәӡатәиу имифқәа, илакәқәа, иажәаԥҟакәа, иажәабжьқәа, идин аҟны. Убри аан уи иҭоурых мҩаҿы, егьа ҳҳәаргьы имацара адунеи данымызт, анырра ирҭон иааигәа иҟаз, ихьысуаз егьырҭ амилаҭқәа ркультурақәа, рбызшәақәа, рдинқәагьы.

Улахь иану

"Алахь-ы-нҵа" ажәа ахаҭа ишҳанаҳәо ала, ауаҩы изыԥшу, дызхысраны иҟоу илахь иануп, иҩуп, уимоу, аԥсуа лакәқәа рҿы ахыбаҩ алахь иануп ҳәа ирыԥхьаӡоит. (Убас ауп ишыҟоу Кавказ жәларқәа рӷьырак, насгьы атиурк бызшәақәа уб.иҵ. рҟны.). Ажәлар ишырҳәо ала: досу илахь иану дақәшәоит, идунеи аниԥсахуа аҽынгьы "илахь ианыз ала, Ашацәа изыршаз ала дымҩасит" рҳәоит. Зразҟы, зыԥсҭазаара цәгьаз изы ирҳәон: "алахьеиқәаҵәа", "алахьыцәгьа", "алахьышьашә" - илахь ианыхын, илахь ҷышәшәын ҳәа, мамзаргьы зынӡа акгьы анӡамызт ҳәа "алахьынҵада" рҳәон.

Ҳбызшәаҿы убасгьы алахьынҵа аазырԥшуа ажәақәоуп: аԥеиԥш, аразҟы, анасыԥ (араб.), аџьал (араб.), ауахҭа, ақәнага, ахәҭа, ақәашь. Ақәашьда, ахәаша(бга) рхы иадырхәоит ацәгьара, аразҟы амамзааразы.

Ажәакала, аԥсуаа рдин-мифологиатә дунеихәаԥшышьала, ауаҩы иразҟы мгәарҭа иҭигаӡом, данилак ашьҭахь ицыршоит. Ажәаԥҟа ишаҳәо ала, "ауаҩы даниуа акгьы зҭаӡам аҵәцаш даҩызоуп". Уи Ҳазшаз иразҟгьы илахьынҵагьы ицишоит даниз ауха, ма хаха, хымчыбжь, шықәсык ашьҭахь уб. иҵ. Амифологиа шьаҭа змоу алакәқәа рҿы Ашацәа-чапацәа иԥырны иааины, ахыб ма ахаԥра инықәтәан, аӡбара иалагоит ииз иԥеиԥш: дзыниараны дыҟоу, ихатәы насыԥ, иԥсышьа-иаџьал (иаҿшәырԥш хҩык аеҳәшьцәа Μοῖραι ажәытә бырзен мифологиаҿ).

Аразҟи, анасыԥи, аԥсреи роуп ихадараны, ицыршаны ауаҩы илахь иану. Дарбаанзаалакь ауаҩы Дызшаз (Ҳаиҳа зымчу, Анцәа) иҟынтә имоуп досу иара илахьынҵа, ихатәы насыԥ. Баша ԥҳәысаагараны/хаҵацараны акәымкәа, ихатәы "разҟы далалеит"(!), "иразҟы, инасыԥ имԥыхьашәеит", ҩыџьа "рразҟқәа еиларҵеит" ҳәа ауп ишырҳәо.

Аԥсҭазаараҿы ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу - аразҟы, анасыԥ ауаҩы далхәдаазаргьы ҟалоит, зынӡа илахь ианырымҵазар. Абри иԥшра-исахьа ак игымкәа, ишьҭра, иҟазшьа, иааӡашьа, ихшыҩ, иуаҩышьа, ихымҩаԥгашьа бзиаӡаны, арахь илахь акгьы шԥанымыз рҳәогьы иҟалалоит. Анасыԥ ауаҩы ибзиарала иҟам. Убри аганахьала ауаҩы илахьынҵа қәнамгарыла ианизныҟәо ыҟоуп. Насгьы алахьынҵа иузымԥсахуа усуп ҳәа иԥхьаӡоуп (фатализм). "Ианым уара иузанҵом!" - рҳәоит аԥсуаа. "Анасыԥ ухала, мчыла иузаагом", аха аҽышәара аҭахуп, угәы уҽанызароуп, ухиазароуп, иуаҩумыжьроуп "иануԥыхьашәо".

Ашацәа-чаԥацәа

Егьа ус иҟазаргьы, ажәакала иуҳәозар "Ашацәа иузыршаз ԥсахра амаӡам, узацәцом". (Иаҳгәалаҳаршәап, ажәлар рҿы есымша еиҭарҳәало, зынасыԥ рымшацкәа иҟаз аӷьыч Ашацәа изырыӡбаз дышзацәымцаз атәы). Ауаҩы иԥсҭаазаартә хәҭаагьы (жизненная доля) ицыршоит даниуа. Ашацәа-чаԥацәа ауаҩы даниуа, ихатәы разҟи иаџьали рыдагьы, изыршоит иара ихәҭаагьы. Ажәа "ачаԥара" акәым, иара "ашара"-гьы аҟаҵара, иҟамкәа ҿыц ииз аҵанакуа иҟоуп (создать, творить) - "адунеи зшаз", "сызшаз" , мамзаргьы "дихылҵт" ацымхәрас "дихшеит" анырҳәо. Аха уи адагьы, аԥхьагьы игыламзар, ашьҭахь игылам егьи аҵакы - ашара, аиҩшара (деление).

Урҭ Ашацәа идуу акы аҟынтә ахәҭақәа ауаа рыбжьара иршоит: "Абри анасыԥ-хәы, заҳҭо…", мамзаргьы, уимоу аԥсышьаҵәҟьагьы аџьал "аџьал-хәы" ҳәа ауп ишырҳәо. Ауаҩԥсы адунеи дықәнаҵы, ажәҩан аҿы иеҵәа кыдуп – уи "иеҵәа-хә" ауп (урысшәала иуҳәозар - "его доля звезды", д.и. судьбы). Ирацәаны абызшәақәа рҿы алахьынҵеи ахәҭеи (судьба и доля) еицуп, еихылҿиаауеит. Иаҳҳәап, убас аԥсуаа ҳҿы шәиира бааԥсын "умца-хә ыцәааит" рҳәар ("да погаснет твоя доля огня"), уи иаҵанакуаз ишьҭамҭа ыҟамкәа даныӡааит акәын. Изхаҳҳәаауа, убри амцагьы иара ихәҭаа алан. Уимоу, иаӡәку Анцәа изгьы сара сы-нцәа-хәы ("моя доля Бога"), уара у-нцәа-хәы рҳәон. Уи шәышықәса раԥхьа аԥсуаа рҿы иазгәарҭахьан аҵаруаа дуқәа Н. Марри Н. Џьанашьиеи, аԥсабара ма уи аҭыԥқәа роума, жәлала–ҭаацәала аума, хазы уаҩума, Ҳазшаз ихәҭаа рыманы ианырԥхьаӡоз.

Ажәакала, аԥсуаа рыԥсҭазаара-философиатә дунеиқәыԥшылара ала - ауаҩы ихәҭаа ицыршоит. Ибзианы изцыршаз, уи ихазгьы иааигәа иҟоу рызгьы "дымшуп", дманшәалахоит, дбарақьаҭуп. Аха ус акәымкәа, изцырымшаз "дмыждоуп", иааԥсарагьы иԥылом. Уи азоуп "мыжда дырҳаҩуп, мыш дчаҩуп" зырҳәо". Гәыӷрас иҟоу усҟан - иҭаацәа рҿы мшык дрылашәар, уи ила дҭыҵуеит. Уи ауп аҭаца дахьаарго "дымшхааит!" зырҳәо, аҭацагаара ашәагьы "аҭацамшы", радеда "ма(о)фа" ажәақәа залоу. Мамзаргьы аҭаацәа реиҳабы идунеи аниԥсахуа, "имшра шәзынхааит" (имал зегьы нархыӡаа ицаргьы ҟалон), насгьы "дахьазнеизгьы дазымшхааит" зырҳәо. 

"Изыԥҵәоу аамҭа"

Ауаҩы ихәҭаа (доля жизненных благ), иара иԥсҭазаара аҿҳәара иадҳәалоуп – "изыԥҵәоу аамҭа". Ауаҩықәра ҳәа иԥхьаӡаз 100 шықәса иҵегь днарҭысны, нас неихыркәа имамкәа иажәны зыдунеи зыԥсахыз ауаҩы изы "иқәра ифахьан" ҳәа зизырҳәоз – уи данииуаз изыԥҵәаз иаамҭеи уи иалаз ихәҭеи ифахьан ҳәа акәын иаҵанакуаз. Убри ауп, ихлымӡаахны, ирыцҳара дуӡӡан зегьы изрыдыркылоз иаҳҳәап, иҷкәыназ – иҿаз (агәлымҵәах ҳәа зырҳәоз) иԥсра, иҭахара. Уи дықәрахьымӡан, џьалда дҭахазар ауан, изшаз иаамҭа аҟынӡа дзымнеит, уи аԥсҭазаара аамҭа иалазгьы даламҭхаџьит, игәахәтәгьы дахьымӡеит. Уи дшырџьабоз хазын, ус иҟаз изоуп изырҳәоз "макьана иижәша аӡыхь ахы ыҵнамхӡацызт" ҳәа.

Ажәа еимырдон: аԥсуаа рҿы аҭаацәара аԥҵара атрадициақәа

Абас ала, узшаз ухәҭагьы ишоит ҳәа ирыԥхьаӡон апсуаа. Зықәра дууз уи даҽаӡәы итәы хифааӡом, ихәгьы ус идуны ишоуп, зышықәс кьаҿу, иқәра шмаҷу еиԥш ихәгьы ус имаҷны изшоуп.

Убри азоуп, аԥсуаа изыҟарымҵоз аԥсаҭатәқәа зцыз аԥсхәра дуқәа ихәыҷыз, исабииз - хышықәса, хәышықәсанӡа, иҟалалон быжьбагьы зхымҵыз рзы. Иахьагьы, шықәсык ихыҵаанӡа иҿахрагьы хазы ианырҵаӡом. Ҳинформантцәа изларҳәо ала, "Ашацәа роуп дызшаз, урҭ дыргеит. Иара ихәҭа уа Ҳазшаз иҟны иҟоуп. Ихәыҷны, исабины ииуа рхәы уа иҟоуп, иушар ҟалаӡом, избанзар иара ихәы чанахк азна ауп иҟоу. Ашьтәақәа ушьыр ҟалаӡом, нас убарҭ илыхьԥшу абалго, асаби рыцҳа?! Лыжә ҟаауа азхаз игылоуп, луаса ҟаауа азхаз игылоуп, лчыс еидараха инаганы илырҭеит, лцәымза каххаа... Дшәаҟьаны ахәыҷы лҩызцәа днарылҵны днеины днагылоит. Ҳара ҳахьгәаҟуа амцхәқәа иҟаҳҵо зегьы ҳа иаҳзеицәоуп…"

Абас, иааидкылан иуҳәозар, аԥсуаа рдунеидкылашьаҿ ауаҩы ари иԥсҭазаара азы ихәҭаа даниуа ицыршоит, аха даныԥслак, идунеи аниԥсахуа иԥсхәы (иԥсы ахәы) арахьынтә иоуроуп, уи зуша, иқә-иҵас назыгӡаша, изуалу иҭынхаз роуп. Убри ашьҭахь ауп дара ргәы андырҭынчуаз: ихәҭа, иқәнага ҟаҳҵеит ҳәа.

Аԥсуаа рмагиатә практикаҿ иуԥылоит "Аицира" ҳәа аныҳәагатә. Избанзар, изларыԥхьаӡоз ала, аӡҟы даниуаз даҽа сабик, уимоу ласбоума, цгәума, ҳәынаԥума, маҭума, ааигәа абас акы ицизар ҟалон, нас "дхәымҵәы-хәымзха", ачымазара дакны, дзаифны, иазҳара иаԥырхагахон. Ас аицира иаҵанакуаз убри акәын, уи арахь иԥсҭазаарахь ицыршаз ихәҭаа, имч абас ициз иацеиҩишар акәхон, нас дрыхьчаразы иара иазкыз асаби иныҳәарақәа мҩаԥыргон.

Ажьамкреи ашьапныҳәеи: ахәыҷы игәабзиара иазку ақьабзқәа

Ажәакала, ауаҩԥсы иира, иразҟы алалара, иԥсра - ихадоу ҳәаақәоуп иԥсҭазаарамҩаҿы. Уи хзыркәшоз аԥсра акәын. Ауаҩы иԥсышьа – иаџьал умбакәа илахьынҵа убарҭамызт, ахы-аҵыхәа узҳәомызт.

 

243

Жәлар рҳәамҭақәа бренд ҳасабла: аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы ацәыргара

110
(ирҿыцуп 16:15 12.07.2020)
Иарбан милаҭзаалакгьы ахы злаӡырнаго иара амилаҭтә колорит, атрадициақәа, акультура рыла ауп. Иабанӡацәыргоу урҭ ақалақь ахаҿраҟны, асасцәеи ҳтәылауааи ахьынаԥшы-ааԥшуа урҭ зегьы рбартә аҟаҵара ҵакыс иамоуи уҳәа афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭаҟны.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Идыруп, иарбан милаҭзаалакгьы ахы злаӡырнаго иара амилаҭтә колорит, атрадициақәа, акультура рыла шакәу. Уи иаднаԥхьалоит анҭыҵтәи асасцәагьы, иара амилаҭ ахаҿрагьы шьақәнаргылоит. Ақалақь абрендқәа рыӡбахә ануҳәо, аԥхьа ухаҿы иааиуа уи архитектура ауп, иара убас асимволтә ҭыԥқәа – еиуеиԥшым абаҟақәа ахьгылоу, аԥсшьарҭатә ҭыԥқәа. Урҭ иаадырԥшуеит ажәлар рнысымҩа, ртрадициа, ркультура, иара убри аангьы ақалақьтә уаҩы исубкультурагьы шьақәдыргылоит.

Есыҽнытәи ауаҩы иԥсҭазаараҿы илаԥш иҵашәо, лассы-лассы дызҭаауа аҭыԥқәа илаԥшҳәаа шьақәзыргыло ракәны иҟоуп, иузгәамҭо асимволқәа рыҵоуп, урҭ, иуҭахы-иуҭахым, маӡала иулаҵәоит, ухәыцра шьақәнаргылоит. Ҳаамҭазы аҿар атрадициа рылааӡара, абызшәа ашьҭыхра азҵаарақәа рыӡбахә ануҳәо, аҿар иаарыкәыршан ирбо ақалақь ахаҿра дара рсубкультурагьы арҿиоит.

© Sputnik / Марианна Кубрава
Жәлар рҳәамҭақәа бренд ҳасабла: аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы ацәыргара

Иаҳҳәап, ақалақь уахьналсуа улаԥш иҵашәо аӡыргарақәа рбызшәеи раарԥшышьеи, есыҽны ауаҩы дызҭаауа адәқьанқәа рыхьӡқәа, иара убас еиуеиԥшым ақьафурҭақәеи аԥацхақәеи рхаҿреи рыхьӡқәеи. Жәаҳәарада, атәым милаҭқәа рҟынтәи иаарго ахьыӡқәа раасҭа аԥсуа хьыӡқәа иаҳа улаԥш рыдхалоит, аԥсуара рныԥшуеит, убриала асасцәагьы азҿлымҳара рнаҭоит. Аха иҳамҳәар ҳиашахом, аԥсуа дҩылақәа убас имаҷуп, ак анаҳбалакгьы "ари аҩыза ахаан иаҳмаҳац" ҳәа иџьашьо ҳнықәлоит, убри аан иара улаԥш зышьцылоу, иудыруа акәны иаҟазар анакәу.

Ари иаҿурԥшыр ауеит ҳаамҭа даҽа рыцҳаракгьы: жәаҩык ахьеилагыло аӡәы ԥсышәала дцәажәо даҳбар, "ҳаи, Анцәа иџьшьоуп" ҳәа дахьџьаҳшьо. Убри аҩыза арыцҳара еиҵаҳтәырц азы иааҳакәыршан иҟоу зегьы аԥсуа цәа рхызароуп.

© Sputnik / Марианна Кубрава
Жәлар рҳәамҭақәа бренд ҳасабла: аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы ацәыргара. Ақьафурҭа "Аӡыхь"

Иахьазы ус иҟоу иреиуоуп ақалақь аҟәараҿы игылоу аԥацха "Нарҭаа", ақьафурҭа "Ӡызлан", ашәарыцагатә маҭәахәқәа ахьырҭиуа адәқьан "Ажәеиԥшьаа". Акыр иблахкыгоуп, аԥсуа цәалагьы иҩычоуп аԥацха "Аӡыхь".

© Sputnik / Марианна Кубрава
Жәлар рҳәамҭақәа бренд ҳасабла: аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы ацәыргара. Ақьафурҭа "Аӡыхь"

Уи асасцәа ирбар рылшоит адәахьалагьы аҩнуҵҟагьы иқәыргылоу еиуеиԥшым амифологиатә персонажцәа. Уи аҽыуаҩ ала-шәарыцақәа зцу инаиркны еиуеиԥшым аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхаҿсахьа, ахьча исахьа уҳәа.

© Sputnik / Марианна Кубрава
Жәлар рҳәамҭақәа бренд ҳасабла: аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы ацәыргара. Ақьафурҭа "Нарҭаа"

Убас, Аҟәа ақалақь аҿы иргылоу жәлар рҳәамҭақәа ирылху аперсонажцәа рсахьақәа иреиуоуп, уажәшьҭа ақалақьуаагьы аԥсшьацәагьы бзиа ирбо хаҿсахьаны иҟалаз, маанала адау ииааиз аԥсуа лакә афырхаҵа Ҭаҷкәым искульптура. Иара убас Ӡызлан лфонтан. Ари аганахьала аусурақәа шцо убарҭоуп, аха иҵегь еиҳандаз ҳәа угәы азыҳәо иҟоуп.

© Sputnik / Марианна Кубрава
Аԥсуа лакә афырхаҵа Ҭаҷкәым

Иаҳҳәап, Аԥсны злеицырдыруа аԥсуа нарҭтә епос афырхацәа брендк аҳасабала ақалақьтә субкультураҿы аҭыԥ ҷыда ааннакылар алшон. Зегьы ирдыруеит ақәранҵырақәа рансамбль "Нарҭаа" иарбан хьӡу иарҳаз Аԥсни уи анҭыҵи. "Нарҭаа" рыӡбахә анырҳәоз иаразнак Аԥсни аԥсуааи рхаҿсахьа уаԥхьа иаацәырҵуан. Уи Аԥсны аӡбахә ӡырызгоз брендк аҳасабала иҟан. Иахьа ус еиԥш ала узлаҽхәаша маҷуп.

  • Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Нарҭаа". Аԥсуа ԥацха
    © Sputnik / Марианна Кубрава
  • Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Нарҭаа". Амҵәышә
    © Sputnik / Марианна Кубрава
  • Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Аӡыхь"
    © Sputnik / Марианна Кубрава
  • Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Аӡыхь"
    © Sputnik / Марианна Кубрава
  • Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Аӡыхь"
    © Sputnik / Марианна Кубрава
  • Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Аӡыхь"
    © Sputnik / Марианна Кубрава
  • Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Аӡыхь"
    © Sputnik / Марианна Кубрава
1 / 7
© Sputnik / Марианна Кубрава
Аԥсуа колорит ақалақьтә субкультураҿы. Ақьафурҭа "Нарҭаа". Аԥсуа ԥацха

Аԥацха "Нарҭаа" акәзар, иара ахьӡ ада аԥсуа нарҭҭә епос иатәу ҳәа акгьы убом (уаҟа ицәырҵыз Таҷкәыми иԥҳәыси рхаҿсахьа улаԥш аигәырӷьо ишыҟоугьы). Ари иаҿурԥшыр ҟалоит ҳашьцәа аҟабардақәа рҿы Нальчик ақалақь аҟны (Ҟабарда-Балкариатәи ареспублика) иҟоу Нарҭаа рынхарҭеиԥш абааш ҵәца асахьа змоу, иара афырхаҵа ихаҿалагьы иҩычоу ақьафурҭа "Сосруко".

Иазгәаҭатәуп асувенирқәа рганахьалагьы аԥсуа мифологиатә персонажцәа рсахьақәа рхархәара шазулатәу: уи ахәышҭаара ахылаԥшҩы Ҷап иоума, амышьҭа, алаԥш аҽацәыхьчаратә маҭәарқәа, Ӡызлан лыхҳәа, мамзаргьы дызныԥшыло асаркьа уҳәа. Гәында-ԥшӡа лхаҿсахьа акәзар, аԥшӡара аазырԥшуа символны иҟалар ауан есышықәсатәи аԥшӡацәа реиндаҭлараҿы.

Уажәы нап здыркыз ақалақь арԥшӡараҿгьы аԥсуа культура аазырԥшуа асахьақәа алагалахап ҳәа ҳгәыӷуеит. Убас "Алакә" ҳәа ахьӡ змоу ақалақь апарк аҟны аԥсуа лакәқәа рфырхацәа рбара ахәыҷқәеи адуцәеи акыр еигәырӷьарын: уи Анҷакәынҷа, Кәтаӷьцәахылԥа, адау, мамзаргьы аԥсуа лакәқәа иргәылоу аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи – аӡыси, аҭсыси, асыси, абгахәыҷи аҵысӷреи уҳәа, иара убас дара ахьынхо рыҩны хәыҷы.

"Атәым рбаӷь ааины аҩнатә рбаӷь дәылнацон" ҳәа, изыҟаҳҵарызи ҳара ҳхатәы иӡыраҳгаша анҳамоу. Асасцәагьы ирбалар ирҭаху дара зышьцылахьоу акәӡам, ирзымдыруа, ирымбац ауп. Асас изы даҽа милаҭк акультура аҵара еснагь азҿлымҳара ацуп, убри аан уаргьы уҩны ушыҟоу, ушаԥшәымоу убо уҟалоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

110

Иҵасым ҳәа ззырҳәо: амифи аҵабырги рҳәаақәа ахьеиларсу

87
(ирҿыцуп 00:45 11.07.2020)
Амиф ауаҩы иԥсҭазаараҿы иааннакыло аҭыԥи аҵабыргреи аџьашьахәреи рҳәаақәа реиларсра азҵаарақәа дырзааҭгылоит афольклорист, Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ауаҩы иԥсҭазаара зегь аҿы еснагь ҩ-ҳәаак, ҩ-дунеик дрыбжьагылоуп – иара иитәуи иитәыми, даҽакала иаҳҳәозар, нарцәи аарцәи дрыбжьоуп. Зны-зынла ауаҩы убас еиԥш иџьахәу ахҭысқәа дрыниоит, иуадаҩуп аҳәара уи ԥхыӡу, лабҿабоу. Абжьааԥны иҵабыргыхаҭоу ахҭысқәа ауаҩы игәалашәараҿы краамҭа иаанхаӡом, ихәыцу, ихыҭҳәаау ракәзар, абиԥарала еимдо иааргоит. Убри алагьы "ихыҭҳәаау" еиҳагьы азҿлымҳара ацуп, ауаҩы уи аԥшаара, аилкаара дашьҭоуп.

Иҳанаҭои ҳара амиф? Акымзаракы? Ма зегьы? Егьаҩы аҵарауаа дуқәа еимаркларгьы, еиҿаркларгьы, аӡәгьы изҳәаӡом амиф аҿиара ианалагаз, уи шьаҭас иамоу. Аха ауаҩы адунеи данықәнагалаз аахыижьҭеи урҭ рҿио даауеит. Ауаҩы иааикәыршан иҟоу зегьы аԥсы ахаиҵоит.

Убас еиҭарҳәоит иара ауаҩы адунеи дшықәнагалаз, адгьыли ажәҩани рыҟалара зыхҟьаз, ауаҩы дызлацәажәо абызшәақәа шыҟалаз, амилаҭқәа шыҟалаз уҳәа ирацәаны. Аха арҭ аҳәамҭақәа рҿы еснагь аҵабырги аџьашьахәреи рҳәаақәа еиларсуп. Иара адунеи аиҿкаарагьы "аҳәаақәа" амоуп: нырцә / аарцә, иааигәоу / ихароу, илашоу / илашьцоу, иаарту / иарку, аҩнуҵҟатәи / адәахьтәи, иутәу / иутәым.

Аԥсуа миф-ҵабыргқәа рҟны нарцәи аарцәи еимаздо ҳәаақәаны иԥхьаӡоуп аӡы (арахь иаҵанакуеит аӡы иадҳәалоу аҭыԥқәа зегьы: аӡиасқәа, аӡыхьқәа, акәараҷҷақәа, аӡмахқәа, аӡлагара), абна (ицәыҵлашьцароу, уаҩ дахьнымхо аҭыԥқәа, абнаршәырақәа, амҩахәасҭақәа, аихҵәарҭақәа, ааҵрақәа, анышәынҭрақәа), ашьха (аҳаԥқәа, ахаҳә дуқәа). Арҭ аҭыԥқәа хаз-хазы аҿаԥыцтә мифологиатә жәабжьқәа рперсонажцәа ирыдҳәалоуп. Иаҳҳәап: Ӡызлан / Ӡызлан-Ӡаҳкәажә дынхоит аӡаҿы, аҩсҭаа (аџьныш, ақаҷаа), аԥсы, абга (ақәыџьма, ацгәы) иақәтәоу – абнаҿы, ашәарахи ашәарыцареи рынцәахәы Ажәеиԥшьаа нхарҭа ҭыԥс имоу ашьхара ауп. 

Адәахьтәи аҳәаақәа рнаҩс иҟоуп аҩнуҵҟатәи аҳәаақәагьы. Урҭ рахь иаҵанакуеит: ахәышҭаара, ашәхымс, акәакьҭақәа, аԥенџьыр, аҭуан. Аҭыԥтә ҳәаақәа ауаҩы "ианаамҭам" ианеилеигалак ауп иџьашьахәу ахҭысқәа данрыниогьы. Ҳинформантцәа ишазгәарҭо ала, иҟоуп хаз игоу аҭыԥ ҟьашьқәагьы:

"Абнахьхьи акәара анаҩс аҩсҭаа дыҵоуп рҳәон. Аҩсҭаа дырбахьеит рҳәеит убра ҭыԥк аҟны, аха уажәшьҭа ибгеит-егьит акәымзар, ахықәан инеины аҷкәынцәа тәаӡомызт, "аҩсҭаа дыҵоуп, аҩсҭаа уикуеит" рҳәон", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Мгәыӡырхәа инхо Лара Тәанԥҳа.

© Foto / Эсмы Тодуа
Мгәыӡырхәа инхо Лара Тәанԥҳа

 

"Аҳәаақәа" рахь иаҵаукыр ауеит аԥсуаа разхаҵарақәа рҿы иуԥыло амшшьарақәа – жәлантәыцыԥхьаӡа дара зықәныҟәо амшқәа алхны ирымоуп. Арҭ амшқәа рзы иҵасым, иаамҭам ҳәа иԥхьаӡоуп акы аҟаҵара: аусура, адгьылқәаарыхра, аӡахра, акы аимдара. Амшшьара еилазго ауаҩы ԥырхага инаҭоит ҳәа иԥхьаӡоуп.

"Иҳамоуп ҳара абыржә амшшьара - асабша схы ҵсырффаӡом, агәыр скыр ҟалаӡом. Закәанлаҵәҟьа башьҭазар, аиха кны абна уламлароп, ҳара уи ҳазшьаӡом акәымзар. Убри аҽны зыԥсы ҭоу акы уакьымсуазароуп. Имышшьароуп ҳа ирыԥхьаӡеит, Анцәа иҟынтәи иҟоуп. Уи аӡәы аԥшьаша иқәуп, аӡәы - амҽыша, аӡәы - ашәахьа, Ҳазшаз дара ишрыдиҵаз еиԥш. Уи акгьы иазкӡам, аха ишьҭыхны иҟоуп убас, ҵасым ҳәа", - азгәалҭеит Лара Тәанԥҳа.

Арахь иаҵаукыр ауеит, иара убас, ажәлар рҟны иазгәарҭо аныҳәақәа. Аԥсуаа рзы нарцәытәи адунеи акыр шаҵанакуа гәаумҭар залшом урҭ иазгәарҭо аныҳәарақәа уанрызхьаԥшлак: Мшаԥы, Нанҳәа, Қьырса уҳәа. Ауаҩы ицәыԥсхьоу аиҳабацәа, аҩнаҭа иатәу иҭынхацәа рхәы ҟаиҵоит, рыхәҭаа риҭоит ныҳәацыԥхьаӡа иара иақәнагоу аритуал мҩаԥганы. Уи ҟаиҵоит урҭ ԥырхага ирымҭаразы адагьы, иара убас иҩнаҭа абарақьаҭра иоуразы.

Ицқьоу, иԥшьоу ҭыԥны иԥхьаӡоуп ашьха, иара иааидкыланы аҳарыкара иадҳәалоу аҭыԥқәа. Аҳаракырақәа рҟноуп аԥсуаа рныхақәа ахьыҟоу. Ажәа "иҵасым" акәзар, аԥсуа дызхымсыр ауа ак акәны ишьақәгылоуп. Иаҳҳәап: иҵасым иԥшьоу аҭыԥқәа рҟны абжьы ардура, ацәҳара, иҵасым ашьха иҟоу ицәа хитыр, иҵасым уахынла аԥшқа адәахьы идәылгара уҳәа.

Ажәакала, акгьы аанагаӡом ҳәа узхәаԥшуа уԥсҭазаара шьақәзыргыло акәны иҟоуп. Амифологиатә жәабжьқәа абиԥарала еимырдонаҵы ауп дара абиԥарақәа рхаҭақәа реимадара аԥсы ахьынӡаҭоугьы. Амифи ақьабзи, амифи аҭоурыхи, амифи абызшәеи ашьхақәа ирыбжьакнаҳау ауаҩы дызқәысуа ацҳа па иаҩызоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

87

Латипов Егры аҳәаа аамҭала аартразы: ҳтәылауаа ринтересқәа рыхьчара иазырхоуп

0
(ирҿыцуп 18:52 13.07.2020)
Аԥсны ашәарҭадаратә маҵзура ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩ, аҳәаахьчаратә маҵзура аиҳабы Рустам Латипов арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит Аԥсни Қырҭҭәылеи рҳәааҿы аамҭалатәи акоридор аус шауа атәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Латипов Аԥсныи-Қырҭтәылеи рҳәаа аамҭала аартра иазкны

"300-ҩык инареиҳаны иахьа еиуеиԥшыма амзызқәа ирыхҟьаны Қырҭтәыла иҟоуп. Асааҭ 9 инаркны асааҭ 15:00 рҟынӡа иахьатәи аамҭа иалагӡаны аҳәаа иахысхьеит 70-ҩык инареиҳаны. Урҭ рахьынтә иҟоуп згәамбзиара иахҟьаны ицазгьы, аха ус еиԥш иҟаз хәҩык роуп, аиҳараҩык уахьынтә иаауа Гал иқәынхо, еиуеиԥшым азҵааракәа рыла Қырҭтәыла инанагаз роуп. Уа дыҟан аҵара зҵо, аԥсра иақәшәаз, зҭаацәа збоит ҳәа ицаз уҳәа. Хынтә иаартыз акоридор иабзоураны 1500-ҩык инареиҳаны рыҩнқәа рахь ихынҳәит. Ари аҭагылазаашьа ауааԥсыра гәахәарыла ирыдыркылоит, ҳтәылауаа ринтересқәа рыхьчаразы Аԥсны атәыла анапхгара ари аус анагӡара хымԥадатәны иахәаԥшуеит", – ҳәа азгәеиҭеит Латипов.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

 

 

0