Амшаԥы аҽазыҟаҵара

"Акылԥшыҩцәа" Амшаԥныҳәа ишаԥырхагаз: Сталин иаамҭазтәи хҭысқәак

52
Асовет аамҭазы, ҷыдала иааугозар, Сталин ианихааныз, ақьырсиантә динхаҵара аҿагылара аман, ажәлар рҿы иазгәарҭоз аныҳәақәа рыбжеиҳаракгьы аԥыхын, Амшаԥы убрахь иналаҵаны. Уадаҩрақәас ирԥылози аԥсуаа ҭаацәарақәа усҟан? Ирылшама "акылԥшыҩцәа", адин аҿагылаҩцәа аԥсуаа рҟны ари аныҳәамш амҩаԥгара аанкылара? Абарҭқәа ирыдҳәалоу игәалашәарақәа ҳацеиҩишоит урҭ ашықәс хьанҭақәа ирхаану Владимир Жьиба.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Ақьырсиантә ныҳәа хадақәа иреиуоу Амшаԥы аҽны, аԥсуаа рҟны, жәытәла ишаԥыз еиԥш, иақәнагоу зегьы адгаланы, иаԥылон. Аха Асовет Еидгыла аамҭақәак рзы, еиҳараӡак Сталин данахагылаз, уи ӷәӷәала иақәымчуан. Аҭаацәарақәа ирышьклаԥшуан, иаҳҳәап, апартиа иалақәаз рахьтә аӡәыр маӡала аныҳәа азгәеиҭар, иалырцон, апартбилеҭқәа рымырхуан, аусурҭа ҭыԥқәа рзымԥшаауа аҟынӡа инарцон.

"Саныхәыҷыз аахижьҭеи ибзианы исгәалашәоит, аԥсуаа еиҳараӡак Ажьырныҳәеи Амшаԥи акы иаламҩашьо ишазгәарҭоз. Сталин ихаан дарбанызаалак иара ишиҭаху еиԥш аныҳәа даԥыломызт, азин имамызт. Зехьынџьара акылԥшыҩцәа рацәаҩын, аӡәы аныҳәа азгәеиҭеит ҳәа раҳар, иаразнак аиҳабыраҟны ацәгьа рҳәон. Аԥшәма дҭаркуамызт, аха ауадаҩрақәа иоуратәы иҟарҵон", - еиҭеиҳәоит Владимир Жьиба.

Усҟантәи аамҭазы, ҩнаҭацыԥхьаӡа агәаҭарақәа рымҩаԥгара мариамызт. Убри аҟнытә, Амшаԥы адырҩаҽны ашколқәа рҟны ашә аԥхьа аҷаԥшьаҩцәа дыргылон. Иааҩналоз ахәыҷқәа рнапқәа ирыхәаԥшуан. Ашәыга ашьҭа рбар, аҭаацәа аныҳәа азгәарҭеит, акәтаӷьқәа ршәит акәын иаанагоз. Аҵаҩы исахьа акарикатура алхны, абҩа иҿыҵакны, ашколтә ҭӡы газеҭ данырҵон, иҩызцәа ихдырччон.

"Ауаажәлар аиҳабыра шрықәымчуазгьы, Амшаԥы маӡала иазгәазҭоз рацәаҩӡан. Убри аҟнытә, аҭӡы газеҭ ианыз ашколхәыҷқәагьы маҷҩымызт. Аҷаԥшьаҩцәа ҳџьыбақәагьы гәарҭон. Акәтаӷьқәа шәны иаазгоз иҳамырхуан. Ҳаргьы, иаҳцәыргоз шкармыжьуаз ҳдыруан, изныкымкәа ҳрышьклаԥшхьан, акласс уада иҩнатәаны ишырфоз ҳбахьан", - игәалашәоит Владимир Жьиба.

Амшаԥы аҿагылара аназыруаз аамҭа далацәажәо, Владимир Жьиба даҽа хҭыск дазааҭгылеит.

"Сара Мгәыӡырхәатәи ашкол сҭан. 1950-тәи ашықәсқәа раан еиҳараӡак араҟа аус зуаз ақырҭцәан. Аколлектив аҟны аӡәык-ҩыџьак ракәын иаԥсыуааз. Исгәалашәоит зны, Амшаԥы адырҩаҽны, ашкол ашҭа ҳанааҭала, аҷаԥшьаҩцәа ҩаԥхьа ҳџьыбақәа ирҭаԥшуа, ҳнапқәа гәарҭо ианалага, абаҩрҵәыра ҳазҭоз Сандро Леиба, "шәызҿу закәи, ахәыҷқәа шәырҟәаҵ" ҳәа данырҿагыл, аисра аҟынӡа ишкылеибагаз. Ҳала зааԥшуаз ԥыҭҩык ақырҭуа рҵаҩцәа иԥҟеит. Нас ашкол адиректор аусура дамихит. Аха, ҳазшаз имчала, хара имгакәа ҳашкол адиректор дырԥсахын, Сандро иусураҟны дшьақәдыргылеит", - абас Амшаԥныҳәа иахылҿиааз атәы далацәажәоит Владимир Жьиба.

Сталин иԥсҭазаара даналҵ, азакәанқәа кәадахеит. Ԥшьаала ақьырсиантә дин амч аиуа иалагеит.

Владимир Жьиба иаҳзеиҭеиҳәеит, аӡәык-ҩыџьак рыда, аԥсуаа Амшаԥы азгәарымҭакәа ишыҟамлацыз. Уимоу, аныҳәа иадҳәалаз, "гәылахәыла" захьӡыз аиҭанаиаарагьы шрымаз.

"Иарбан ныҳәазаалакгьы, Амшаԥы налаҵаны, ҭаацәацыԥхьаӡа, агәыла ихәгьы дырмазеиуан. Аҽны, мамзаргьы адырҩаҽны, ааигәа-сигәа инхоз еиҿцаауан "гәылахәыла" ҳәа. Доусы хкы-хкыла афатә асаара инҵаны, агәыла диҭаауан. Зыҟны дыҟаз иакәзаргьы, ичыс инапы иқәыргыланы иара иахь днеир акәын", - ҳәа ажәытә ҵас далацәажәеит абырг.

Иҟан аԥсылман дин ауп иныҟәаҳго ҳәа Амшаԥы азгәазымҭозгьы, аха агәылацәа рҟны ианнеилак, ражәақәа анырхашҭуаз.

"Зны ҳаԥсылманцәоуп ҳәа зҳәоз ҳгәылацәақәак, Амшаԥы аҽны аныҳәа азгәазҭоз аӡәы иҿы ианнеи, агылашьа иақәымшәакәа, хәлаанӡа аҩыжәра иаҿын. Аԥшәма, "шәара шәыҩны акәзаап шәахьԥсылманцәоу, агәылара шәаннеиуа шәқьырсианцәахозаап" ҳәа аҽԥныҳәа риҭеит. Уи нахыс даргьы Амшаԥы азгәарҭо иалагеит", - ҳәа алаф ахиҳәаауеит Владимир Жьиба.

Иахьа, Анцәа ду имчала, аԥсуаа зегьы ҳгәы ишаҭаху еиԥш аныҳәа азгәаҳҭаратәы алшареи аҭагылазаашьеи ҳамоуп. Хәыҷи-дуи ҳазшаз илԥха шәымазааит, илаԥш хаа шәхызааит!

52

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

481
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

481

Зегь раасҭа ицқьоу, иԥшьоу, ишкәакәоу: "ахш зыбжьоу", мамзаргьы "акыкацҳара"

206
(ирҿыцуп 20:14 24.05.2020)
Аԥсуаа рҟны ирацәоуп аҵас ԥшӡақәа. Урҭ иреиуоуп хшла аиуара абжьаҵара, ма акыкацҳара захьӡу аҵас. Уи зрыбжьарҵози ишымҩаԥыргози атәы еилылкаарц афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуа длыҿцәажәеит Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита.

Есма Ҭодуа, Sputnik

"Акыкацҳара"

Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.

Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.

Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:

"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.

Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.

Еициз

Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.

"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.

Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.

Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

206

Аԥсны азакәанԥҵара анагӡашьа ахылаԥшразы аусбарҭа аиҳабы дарҭеит

0
(ирҿыцуп 09:32 30.05.2020)
Алексеи Аҩардан Арратә прокурор ихаҭыԥуаҩыс дахьыҟаз аҟынтәи ихы дақәиҭтәны аҽа усурак ахь диагоуп.

АҞӘА, лаҵара 30 - Sputnik. Аԥсны азакәанԥҵара анагӡашьа ахылаԥшразы аусбарҭа аиҳабыс дарҭеит Алексеи Аҩардан ҳәа аанацҳауеит Апрокуратура хада асаит.

Абри азы аусдҵа инапы аҵаиҩит Апрокурор хада Адгәыр Агрба лаҵара 28 рзы.

Алексеи Аҩардан диит жьҭаара 29, 1977 шықәса рзы Аҟәа. Ашколи аинститути дрылгеит Макеевка, Украина.

Апрокуратура аусбарҭақәа рҟны аус иуеит 2001 шықәса раахыс. Аԥхьа аусҭҵаара еиҳабыс, нас – аҵак ҷыдатә усҭҵааҩыс.

2007 шықәса рзы Аԥсны Арратә прокурор ицхырааҩ хадас дҟаҵан, 2019 шықәса рзы – арратә прокурор ихаҭыԥуаҩыс.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0