137 шықәса зхыҵуа Хьфаф Лашәриаԥҳа аҿар ирымалдоит ҵҩа змам лыԥсҭазааратә ԥышәа

Аамҭа иагаз ақьабзқәа рызхьаара

195
(ирҿыцуп 13:39 27.04.2019)
Аԥсуаа жәытәнатә аахыс имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәарақәа, иныҟәыргон ақьабз бзиақәа. Иарбан ҵасқәоу иахьатәи аамҭаҟынӡа еиқәырханы иааҳгаз, зхашҭра ҳаҿу ыҟоума - абарҭ азҵаарақәа ирыдҳәалоу лгәалашәарақәеи лыгәҭахәыцрақәеи шәыдылгалоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа лматериал аҟны.

Иахьа уажәраанӡа иҟоуп еиқәырханы ҳауаажәлар имҩаԥырго ақьабзтә традициақәа, аха иҟоуп зымҩаԥгара иаҟәыҵхьоу, афольклористцәа русумҭақәа рҿы мацара иуԥыло. Ҳанхәыҷқәаз азҿлымҳара заҳҭоз акәны иҟан ацуныҳәа. Насыԥны, уи иахьагьы еиқәханы иҟоуп. Сара сызхаану аамҭазы ацуныҳәа иахьа иадыргало арыжәтәжәра ыҟамызт, аныҳәаҩ иааникылоз аҩеиқәаҵәа зҭаз аҵәца инаҷыданы.

Празднование одного из старейших праздников абхазов Ацуныҳәа в селе Дурипш
© Sputnik / Сария Кварацхелия

Ҳара ҳҳабла ацуныҳәа азгәарҭон Дӷамшь аӡиас аԥшаҳәа азааигәара ишьҭаз Лаҳаш ҳәа изышьҭаз адәеиужь аҿы. Уаҟа игылан ҵла дук, убри амҵан аиаҵәара шьҭарҵон, ацуныҳәа иачысхәыз афатәгьы убра идырхион. Ашьтәа ршьуан, нас, ижәны ианалгалак, аныҳәаҩ агәаҵәа аҵәы иахаҵаны дахныҳәон, абысҭагьы хиан уи аамҭазы.

Ацуныҳәа ачанах адыргаломызт, ишьҭаз аиаҵәара иқәын досу рхәы. Уи адагьы, ацуныҳәа аныҟарҵоз аҽырыҩра, ампыл асра уҳәа еиуеиԥшым ахәмаррақәа мҩаԥыргон. Усҟан ацуныҳәа ашьҭахь ижәны зыҩныҟа игьежьуаз дсымбацызт. Аилгара маҷк шагыз, аҵәы иахаҵаны ажьыхәҭақәа зегьы иаҳзыршон.

"Асар рымҩашәа шәыҿиааит": Џьабран – аԥсаса рныҳәара>>

Усҟантәи аамҭазы имҩаԥыргоз ақьабзтә ныҳәақәа рахьтә акыр агьама змаз акәын Жәабран ныҳәа. Исгәалашәоит, ауаџьаҟ ҽҳәыԥссаны, сани сандуи жәабранӡра рҽаназдырхиоз. Схәыҷын аҟнытә, исызгәнымкылақәазгьы ыҟоуп ари ачыс архиара иацу амарҭҳәқәа ртәы, аха маҿак иаҟараз ажәабран ахаара уажәгьы агьамақәа гәнызкыло сыԥсабара иалоуп.

Иаҳхысыз ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа ианырсакьаҳәымҭаз, иахьа ашәҟәаҿы мацара иаҳԥыло "Ӡиуауа" мҩаԥыргон. Санду Ҷаҷа Габлиаԥҳа джәытә ԥҳәысын, лара лакәын еиҳарак арҭ ақьабзқәа рымҩаԥгара напхгара азҭоз. Насгьы, нанду агәра лгон уи зегь хәарҭара шалаз, убри аҟнытә хымԥада иҟаҵалатәуп ҳәа дазхәыцуан.

Даараӡа илахҿыху қьабзтә усмҩаԥгатәны исгәалашәо иреиуоуп атеатртә елементқәа зцыз, аарҩара аныҟалоз аамҭазы "Ӡиуауа" аныҟаҳҵоз. Ҳара Бзана аӡиас ахықәан ҳанхон, саб игәараҭаҿоуп уи аӡыхь ахы ахьыҵнахуа, убри аҟынтә "Ӡиуауа" амҩаԥгаразы хара ицатәымызт. Ҳакәша-мыкәша ахәыҷқәа рацәаҩын, ари амҩаԥгатә гәахәарыла рҽаладырхәуан.

Лабак шьҭыхны, касыжәк, ма даҽа кьантыжәк нахарԥаны, ахәыҷқәа раԥхьа снагылон. "Ӡиуауа, ӡиуауа, ӡариқәақәа маркылдышь, аҳ иԥҳа дӡышоит, аҳ иԥҳа дӡышоит, ӡы хәыҷык, ӡы хәыҷык, хәыҷык азы даҳзыҭиуам, дук азыҳәа даҳҭиуеит" ҳәа  нанду ахәыҷқәа иаҳлырҵаз ашәа ҳәо, агәарабжьара ҳныбжьысны, Бзана аганахь ҳҿынаҳхон, нас "Ӡиуауа аӡы дналажьны", ҳазхара аӡы еиқәҭәаны, ҳгьежьуан. Ари анымҩаԥаагоз, адуцәа рҟынтәи нанду заҵәык лакәын иҳашьҭагыланы инеиуаз.

СССР иасакьаҳәымҭамзи, ажәытәра иагахьоу акакәны иԥхьаӡаны ӡыргара дук амамызт "Ӡиуауа", убри аҟнытә, нанду лхатә традициақәа дрықәныҟәо ҳара ахәыҷқәа хәмарра ҳасабла иаҳлырҟаҵон. Шықәсык аарҩара ҳақәнахуа ианалага, нанду "Ӡиуауа" ҳлырҟаҵеит аарҩара аԥырызхуа акакәны иԥхьаӡаны, уи иабзоуразу, иабзоурамзу здырхуада, аха ауха ақәаршҩы дәықәлеит. Ус ианыҟала, нанду имҩаԥылгоз саргьы агәра зго салагеит. Санду лдунеи лыԥсахит 80-тәи ашықәс азы, уи ашьҭахь, ари аҩыза ақьабзтә традициа ҳҳаблаҿы аӡәы имҩаԥигогьы сгәалашәом.

Санду лыбзоурала игәныскылаз аус аибашьра ашьҭахь схаҭа аԥсҭазаараҿы ахархәара асҭеит.

Аҟәа агәаны ҳахьынхо шықәса 20 раԥхьа ахәыҷқәа рацәаҩын. Убасҟан ԥхнык азы аарҩара ҵысит, ашоура бааԥсгьы ҟалеит. Гәылас дсыман Фируза Чамагәуаԥҳа. Ас адунеи ҿажәкуа ианалага, снеит сгәыла лҿы "Ӡиуауа" аиҿкаараҿы адгылара сылҭарц. Лара дақәшаҳаҭхеит. Ахәыҷқәа ааизызган, идсырҵеит санду ислырҵахьаз ашәа "Ӡиуауа, ӡиуауа, ӡариқәақәа маркылдышь…". Ашьҭахь, алаба амаҭәа нахарԥаны, ҳцәаҳа "Ӡиуауа" ҳаманы, Дбар имҩа инанарышәланы, амшын аганахь ҳҿынаҳхеит. Амҩан ҳазбоз ҳџьаршьон, аԥсшьаҩцәагьы аҭыԥантәиқәагьы азҵаауан имҩаԥаҳгоз закәу. "Ӡиуауа амшын данаҳҭа", ҳхәыҷқәагьы ҳаргьы амшын ӡы ҳаҽҭшьны, аӡеиқәҭәа ҟаҵаны, ҳаҩныҟа ҳааит. Ауха, ирацәамзаргьы, ақәа леит, ахәыҷқәагьы ари ахҭыс даара иџьаршьеит.

"Ӡиуауа" адагьы, сгәалашәараҿы ибзианы инхеит ҳакәтқәа анхымлалак, санду ислырҟаҵоз аусмҩаԥгатә. Ишысҳәахьоу еиԥш, Бзана аӡиас ҳаҩнашьҭахь ииасуеит, ҳгәылацәа Санӡаақәеи ҳареи аӡы ҳабжьысуан, уаҟа ихын ацҳа хәыҷы. Нанду акәытқәа анхымлалак цәгьа даргәамҵуан, нас сыргәыбзыӷны, ислырҟаҵон уи иахәоит ҳәа илыԥхьаӡоз ақьабз. Схы ахчы ықәҵаны, ацҳа снықәсны агәылара сцар акәын абас еиԥш иҟаз ашәа ҳәо: "Сыкәты хымлеит, сыхҵәароуп, сыкәты хымлеит, сыхҵәароуп". Сара ари даара исгәаԥхон атеатртә хәмарра иахьеиԥшызи, иара инаҿыҵганы, агәыларагьы хәмарра саахьаангылоз азгьы.

Санцоз нанду исышьҭалҳәон "ацҳа бырны агәылара баннеилак, быхчы уа иныжьны баа" ҳәа. Нанду лгәаанагарала, ихымлаз акәытқәа аԥшәма ихчы ихы иқәҵаны "сыкәты хымлеит, сыхҵәароуп" ҳәа дышцо рбар, рыԥшәма иаанижьыр ҳәа ишәаны ихылон.

"Ашә тазыла, ахарҵәы мчы": акамбашьқәа рныҳәара Мқамгариа ихьӡала>>

Уанхәыҷу усҟақәак урызхәыцуам, убри аҟынтә, сгәалашәараҿы инхаз инарҷыданы, акгьы анысҵомызт. Исгәалашәоит, нанду еиуеиԥшым аҭәҳәақәа шыҟалҵоз, иара убас, лара аблыхәшәгьы ҟалҵон.

Аблыхәшә ахәыҷқәа роуп издыржәуаз, еиҳарак аҷқәынцәа. Ирлас-ырлас ҳгәашә иаалагылон аблыхәшә зҭахыз, нас нанду Ҷаҷал абнахь сылгон уи злырхуаз аҵиаа аԥшааразы. Абнараҿы аиаҵәара рацәан, излалдыруаз сыздыруам, аха зқьы хкы ирыллыԥшаауан, адгьыл рацәак иқәмыҳәҳәоз, зыбӷьқәа думыз адәыкрын иаҟараз аҵиаа. Уи ыҵхны ианаалгалак, илыӡәӡәон, нас аиҵарԥхьа ҟалҵон, аӡәгьы имырбаӡакәа.

Аҿҳәара ирылҭоз инақәыршәаны, ахәшә иашьҭаланы иаауан иззыҟалҵаз, аха абраҟа иазгәаҭатәуп, сара сзы аинтерес ду шацыз нанду илырҭоз ахьаҷаҷ. Абнарахьы слыцны сахьцоз азы, хьаҷаҷс илырҭаз ԥаразар, сара исылҭон. Иҟан ахьаҷаҷ аҳасабала ус ҳамҭак анылзааргозгьы.

Ажьамкреи ашьапныҳәеи: ахәыҷы игәабзиара иазку ақьабзқәа>>

Иахьа еиуеиԥшым атехнологиақәа адунеи анрымҽханакуа, схәыҷра иадҳәалаз ақьабзқәа еиҳагьы ихарахоит, инхогьы акыр рҽырыԥсахуеит. Адунеи былгьа иаанаго зегь ҳара ҳзы ихәарҭоума, ақьабз бзиақәа рхаҿра еицамккәа реиқәырхара ҳара егьырҭ амилаҭқәа ҳазлареиԥшым акәгәышьоуп, ҳахшыҩ ишахәҭоу иазаҳашьҭыр.

195

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

59
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

59
Родители с детьми гуляют в парке

"Аҭаацәа ахшара рзы, ахшара рхазы": ани, аби, ахшареи реизыҟазаашьақәа

79
(ирҿыцуп 18:58 12.09.2021)
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит, нас иарбан ҟазшьақәоу ари "аҳәынҭқарра" ауасхыр зырӷәӷәо – абри азы лхатә гәаанагара ҳацеиҩылшеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Аҳәоуеиқәшәара

Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.

Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.

"Аҩны ишьҭухуа ауп агәашә иҭугогьы"

Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.

Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.

Ԥсыуаҵас ахәыҷы иааӡара

Ан леиԥш абгьы ихшара ргәыбылра имоуп, аха аб ахәыҷқәа рҿы иаҳа аҽынкылара ааирԥшуеит, аиҳаракгьы аӡәы иахьибо, асас даниҭоу. Ахәыҷы игәыдкылара, аҟәымшәышәра, ишьамхы дықәыртәаны ирхәмарра ахаҵа иаҭәам ҳәа иԥхьаӡан. Аб илакҭа анҭаԥшра ахәыҷы изхоит, ахәыҷы иахь амақарра, аӷьра, апҟара аб иузидкылом. Ус еиԥш азнеишьа "рыбз еинаршьцылоит" рҳәоит, аб иаҳаҭыр ахәыҷы иҿаԥхьа иланарҟәуеит. Ан лоуп шамахамзар аби ахәыҷи цҳас ирыбжьоу. Ан ахәыҷы даниабжьо "уаб думырԥхашьан" ҳәа лажәа иалоуп, уи алагьы аб иаҳаҭыр шьҭылхуеит. Аби ахшареи реизыҟазаашьаҿы ан лроль даараӡа акраҵанакуеит. Агәыбылра, аҳаҭырқәҵара рыбжьазҵо ан лоуп.

Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.

79

Гал араион ахада: Егры аҳәаа ахысра аԥҟарақәа рырӷәӷәара аҭахӡам