Гәдоуҭатәи аделегациа Романоваа рыҩны 300 шықәса ахыҵра азгәаҭараан

"Хьӡы алоугааит!": аԥсуаа рабџьар аныҟәгашьа

141
(ирҿыцуп 11:21 12.05.2019)
Ҳара ҳазнысхьоу ҳҭоурых мҩаду, ҳԥышәа иаҳнарҵахьеит - аԥсуа ҳәынҭқарра баагәарас иамоу – иара зыхьчо бџьарла еиқәныху ажәлар роуп. Аха уи абџьар аныҟәгашьеи ахархәашьеи ахатә ԥҟарақәа ирықәныҟәатәуп. Абри иазкуп Аԥсуаҭҵааратә институт аетнологиеи антропологиеи рыҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ, ААУ адоцент Марина Барцыцԥҳа иахьатәи лматериал.

Аԥсуажәлар реибашьратә культурахь иаҵанакуеит абџьар аныҟәгара, ахархәашьа аԥҟарақәа. Урҭ аԥҟарақәа аԥсуаа ишыхәыҷқәаз ирыларааӡон.

Абџьар адоуҳатә, амагиатә мчы аман ҳәа ирԥхьаӡон. Ауаҩы ианаршьон, ҳамҭас ирҭон, ма ус идыркуан, хьӡы алоугааит ҳәаны, ма хьымӡӷ умгааит ҳәа.

Уабацәа уабдуцәа ирҭынхаз абџьар џьынџьуп ҳәа иԥхьаӡоуп, уара иумазароуп. Уи рҭиуамызт, аб иҟынтә аԥа ишҟа ииасуан. Иутәны аӡәы ҳамҭак иуҭозар, хымԥада аҭак ацкы ҟаиҵароуп ("дар требует ответа"). Иахьатәи ҳаамҭазы ихианы иахьыркым, абџьар ахьрыҟәным азы, ианамух, ма ԥара ҿырпык ацымхәра ирҭоит, ҵасым, еихоуп имчуп, мышьҭабзиала ҳәа, уб.иҵ. Абас абџьар аимдара аиҩызара, аиашьара иадырган. Ауаҩы иабџьар данықәуан (клятва), убри иашьашәалан аҳазырҭра иҭыганы ахызаҵә аимдара. Аҵак ду аман аԥҳәысҳәараҿы ахкаршәра, уи агара аҿаҟәара иаҩызан, ашьҭахь аҭыԥҳа, мап лкыр, дицымцар ҟаломызт.

Еицырдыруа ҭыԥуп Бзыԥ ашьхақәа рҿы Наԥра аныха, аҵангәара аҩнуҵҟа ахҿақәа ахьықәу ҳәа изышьҭоу аҭыԥ ԥшьа. Уа имҩасуаз зегьы рҟәых ахҿа, ахы нрыжьыр акәын уаанӡа. Уалакьысыргьы ҟаломызт, нас 20-тәи ашәышықәсазы ирго иалагеит акәымзар, амузеи азы уб.егь. Уахь аныха аҭыԥ ахь анеирагьы цәгьан, егьа ибзианы иудыруазаргьы уавнагоит ҳәа ирԥхьаӡон.

Апсуа ҳәынҭқарратә музеи
© Foto / Марина Барциц
Ажәытә аԥсуа бџьар хкқәа. Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи аекспозициа

 

Аԥсуаа рҿы аӷа ӷәӷәа иабџьар узгар, имчра уара иугеит ҳәа иԥхьаӡан. Ишдыру еиԥш, атрофеи зыхьӡу, ҩни маҭәеи ракәымкәа, аибашьра адәаҿы аӷа имху, ихыху абџьар ауп.

Абџьар аныҟәгара иацу аҭакԥхықәра, зеилагара ҟамлоз ахатә ԥҟарақәа

Абџьар рарымарахь ала рмаҟаҿы икнаҳан, рарӷьа напала иҭыргаратәы. Ааигәанӡа аԥсуаа ахәыҷы дарымазаргьы, армакьача ҳәа, арӷьа ахь диаргон, уи ала идырҵон (переучивали).

Абжьааԥны, уахынла ианышьҭало ркьарахә, нас атапанчагьы рхы (рыхчы) иаҵан, ршәақь рханы икҿагылан. Уажәы ааигәа аҿар иҭырхуаз фильмк аҟны аиԥш ршьапаҿы, ашә ааигәара идыргыломыз; инапы ахьынаӡоз иҟазар акәын, инапы иацны (продолжение руки). Ахәыҷӡақәа ахьыҟоу аҩнаҟны хымԥада иахьзымнаӡо иҟазар акәын, азин рмоукәа алакьысра ҟамло ирааӡон.

Нас хәыҷы-хәыҷла арыцқьашьа, ахысшьа, аныҟәгашьа иаладыршьцылон. Ианыҩеидаслакь, шәарыцароума, қәылароума ирго ианалагалакь, усҟан дара рхатәы шәақь рдыркуан: "хьымӡӷ умгааит, хьӡы алоугааит!" ҳәаны. Уажәшьҭа еибашьцәа ҟазацәахахьан - профессионалцәан ҳәа иԥхьаӡан. Уи иаҵанакуаз - ахаҵаратә, еибашьратә етика рдыруа, ҳхымҩаԥгашьатә етикет рдыруа инаӡахьан ауп.

Абџьар ахархәара аԥҟарақәа

Мцы зымҳәо, еибаго бџьарзар акәын ахаҵа ишәақь аума, итапанча аума, урҭ есымша ирыцқьаны, ихианы иҟазар акәын. Амшцәгьазы ашәақь мжьақцаразы аҭаҳәҭеи иҭаҵаны ахаҵа изқәа ихшьын.

Отырба Зекериа
© Foto / из архива Руслана Гожба
Оҭырба Зақьариа

Абџьар зтәу изин умамкәа уи акьысшьа умаӡамызт, иҟәнума, иаԥхьа иқәума.

 

Цқьа уахәаԥшыр уҭаххар, уиҳәан иуиркыроуп - ухала уанакьыс, хьымӡӷын. Ус аныҟауҵа уи иабџьар, иҳәаҭҳа ихухит ҳәа иԥхьаӡан. Уи иаҵанакуаз датәоумбеит, длаурҟәит, уиааит, уимоу, зҳәаҭҳа зхухыз – уи дурҭаслымит, дуҭҟәеит акәын, ус анакәха, дуабашьыр акәхон, иҽудишьылон. Убри убрысҟак ихьымӡӷын азоуп шьоурак изаҩсуаз. Иҳамдыруеи, иаҳҳәап, аинраалара аформақәа руакы аҿгьы ахара здыз иаҳәа ихәда ихшьны, инапқәа иашьҭахь иҿаҳәаны, ихы ларҟәны агәара данҭаргало (ишәҭахызар дышәшьы, ԥсык диҩызоуп аҵанакуа). Усҟан аԥшәмацәа нарԥылан, ирҭахы-ирҭахым инапқәа ааԥыртны, доурышьҭуан, аишәачарагьы еиҿыркаауан, абас алагьы еинаалеит хәа иԥхьаӡан.

Абџьар аимдара аԥҟарақәа

Аҟама, аҳәызба, ачақы ашьхәала иуркыроуп аҵарра уара ухахьы ирханы.

Иҭҟьо абџьар акәзаргьы, ишәақьума, итапанчоума, ахы, агәыцә аҩадала ганха инарханы иуркыроуп. Ухәмарны акәзаргьы, егьа апатрон шҭам удыруазаргьы ауаҩы иқәкра иҟалаӡом акәым, иҵасым ҳәа иԥхьаӡоуп! ("ҵасым" - религиозное табу).

"Ашәақь ахы аҩсҭаа дҭатәоуп" ҳәа ражәа иалоуп аԥсуаа. Апатрон зыӷрам ҳәа ишуԥхьаӡогьы, иуцәҭҟьаны ауаҩы дашьыр ҟалоит. Ирацәаӡангьы иаҳдыруеит абас ала имаҷымкәа машәырла ауаа шҭахахьоу аҭынч аамҭазгьы, ус ҳахьлон аҵыхәтәантәи ҳаибашьраҿгьы.

Азин ҟалом убасгьы иҭҟьо абџьар агәыцә аҭаԥшра, еимыхны ианурыцқьо акәымзар.

Иҟалом ухысразы ушәақь ацәҟьара иақәукаанӡа,ухысга (!) нацәа аҵхарҭа иаҵакны акра.

Асасратә институт ду аҟны ахархәашьа

Асас иааиз ишәақь дахьыныҩналаз икҿаиргылар акәын, уажәшьҭарнахыс сыԥсҭазаара сыхьӡ-сыхьымӡӷ сызҭоу ишәыдуп ҳәа акәын иаҵанакуаз. Аӷацәа рҿы дааизшәа ивара, иҟәардә иадыргыланы дтәаӡомызт.

Ф.А.Рубо 1901 шықәсазтәи иҭыхымҭа Кавказтәи аԥшыхәцәа
© Foto / Ф.А.Рубо 1901 шықәсазтәи иҭыхымҭа "Кавказтәи аԥшыхәцәа"

Уимоу, абыржәы уск азы дуацәажәаразы ауаҩы дааины данааудтәыло, итапанча ааҭыганы уаԥхьа аишәа инықәҵан ацәажәара далагар ухы шԥоубои?! Ари сатәеимбеит, сыршәаны исирҟаҵап ҳәа даҿума умҳәои?!

Амақарра бџьарла

Уҟама уанамҵас, мамзаргьы абжаранӡа ианҭух шьҭахьла иҭоуҵар ҟалаӡомызт, нас уи ала укшар акәын. Узықәмақарзгьы азин иман иаразнак дуаԥыҩланы акшара. Убри ауп аҷкәын, аибашьҩы ахачҳара ду, аҽынкылара иманы дзырааӡоз, уажәы-уажәы дыҵҟьо, дыԥо, ихшыҩ дахыҵуа акәымкәа. Инамцхәынгьы ауааи ихи ҳаҭыр рықәҵаны ихымҩаԥгашьа раӡан.

Абжьааԥны, абџьар рылхра азҵаара анцәырҵуа Аԥсны аӡәы шәақьла данҭахалакь ауп. Анцәа иумҳәан, аха, аҽшьра згәаԥхаз абџьар имухыр ма шахак иԥшаауеит, даҽа цәгьара бааԥсык аӡәы изызуп ҳәа згәы иҭазкызгьы – убас. Иаҳҳәап, астатистика излаҳанаҳәо ала, Урыстәыла иҟало ашьрақәа 80% рҟынӡа ҳәызбала ауп (кухонные ножи).

Ус ҳҳәар, амашьынақәа аԥыхтәуп, еибашьрак, катастрофак иаҳзаҩызахеит аныҟәцара аԥҟарақәа реилагара, урҭ рхылаԥшра ахьаҳзамҭо амшала иҭахо ауаа рхыԥхьаӡара. Иахьа адунеитә ԥышәа ҳазхьаԥшыр, уи иаҳнарбоит: аҳәынҭқаррақәа абџьар аҩны аҵәахреи, аныҟәгареи азин ахьаанкылаз, ашьауӷатә цәгьоурақәа еиҵахоит ҳәа ишгәыӷәуаз акәымкәа, уимоу акырынтә ишеиҳахо. Ара аус злоу абџьар аныҟәгара итрадициатәу акультура угәаларшәаны, азакәанԥҟарақәа инарықәыршәаны ари азҵаара азнеира ауп.

Аибашьра анеилга ашьҭахь, маи 4 1994 шықәсазы Еиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ақәҵарала Владислав Арӡынба инапы зҵаиҩыз документуп абџьар иазкыз Аԥҟара (Положение "О порядке оборота огнестрельного оружия"). Ар раԥхьагыла, аҳәынҭқар В.Г.Арӡынба, иҳәон: "Аԥсны зыхьчаз аибашьҩы иабџьар изааныжьтәуп, убри абшьҭрала иҷкәын иахь аиасра азин ыҟазароуп", ҳәа. Уи зегьы аԥҟарақәа инарықәыршәаны.

Ауаҩы, ахаҵа дақәиҭны азин имазароуп, абџьар ныҟәимгозаргьы, аҩны амазаара, аҵәахра, уи ишақәнаго иҭаҩзароуп (арегистрациа ҟаҵаны). Адунеитә практика ишаҳнарбо ала, абџьар ирҭоит ауаҩы ацәгьаура ҟаимҵацзар, ипсихика, ихы-ихшыҩ дақәиҭны, аҵәахра, аныҟәгара аԥҟарақәа еилеимгацзар. Аԥҟара еилагарахь иаҵанакуеит убасгьы, иаҳҳәап, ауаҩы иқьаф ыҟаны абџьар ныҟәигозаргьы, мамзаргьы аполитикатә митингқәа рахь деиқәных даннеи.

Знык цәгьарак аныҟаиҵа, ма аҵәахышьа, ахархәашьа иашаны данақәымшәа, уи имххоит хымԥада. 2017 шықәасазы Жәлар Реизара актәи аԥхьарала ирыдыркылеит абџьар иазкыз азакәан апроект. Ишаҳҳәахьоу еиԥш, уи иааидкылан ҳарратә доктрина иақәшәо иҟазароуп. Азакәан аҿы убасгьы иазхәыцтәуп аграждантә адагьы, аибашьыга бџьар аҩны иҵәахны амазаара азҵаара. Ашәарыцацәа рыдагьы, ахьшьцәа азин рымазароуп абџьар аныҟәгара, убас иҵегьы.

Зқьы шықәсала ҳазхылҵыз ҳабацәа, ҳабдуцәа, урҭ рабдуцәа ихьчаны иааргаз ҳадгьыл ԥшӡа арахь имҩахыҵуа асасцәа, аныҟәацәа, аԥсшьаҩцәа зегьы рыԥсы алахоит, рхазы еилаҳауеит. Ҳган аҿы дҳамоуп есыҽны иаҳақәмақәаруа аӷа.

Ҳаныҟоу акәым, ҳаныҟамгьы Ҳаԥсы Адгьыл злахьчоу ҳаибашьратә, ҳдипломатиатә традициақәа, ҳабџьартә культура рыла ауп. Ҳазнысыз ҳҭоурыхымҩа жәытәнатә аахыс иаҳнарҵаз акоуп – ҳара зегьы бџьарла еиқәныху еибашьцәа ҟазацәазароуп. Даҽакала, зегьы зеилаҳауа ҳадгьыл ҳақәиҭны, ҳаԥшәмара ҳаԥымхо, иҳазныҟәгаӡом.

Уи азыҳәан иаҳгәалаҳаршәароуп аԥсуаа ражәа иалаз: "Арра имцо аҷкәын Анцәа дҳаумҭан". Аҵеира азыҟаҵара бзиа рымазароуп, арра ашьҭахьгьы, арезервистцәа ирхыԥхьаӡаланы аҽазыҟаҵарақәа ирхысуа (сборы).

Уажәтәи апрактика – Урыстәыла аҵара ҵаны, нас, ишақәнагоу еиԥш, шықәсык иадамхаргьы, руалԥшьа намгӡаӡакәа, иааины иминистрцәаны иааҳхагыло, урҭ ҳахьынӡаныҟәырго, иахьынӡаԥызацәоу зҵаароуп. Арезервист ҳәа иԥхьаӡоу иакәзар, аиҭаҽазыҟаҵарақәа, арратә еизгарақәа ҳәа изышьҭоу аамҭа-аамҭала данрылахәымха, уи иеибашьыга бџьар шизнымхо идыруазар, хымԥада урҭ бжьаижьӡом.

Аԥсуаа ианакәызаалакгьы ихысцәа ҟазацәан, ахыци ахәампали ала аума (абхазские лучники), ашәақь ала аума. Иахьа иҟазароуп имаҷымкәа ахысырҭақәа - аполигонқәа ҳәа изышьҭоу, мамзаргьы ахәыҷы инаиркны иахьхысша атирқәа. Игәыгәҭажьтәым ашкол инаркны ауниверситет аҟнынӡа, абџьар аныҟәгашьа атрадициақәа аҿар рылааӡара; абџьар ахархәашьа, актәи ацхыраара уб.иҵ. ишахәҭоу аҿар дырҵара.

Голанӡиа: арра иаҳгаша аҷкәынцәа есымшагьы иҟан, иҟоуп уажәгьы>>

Убри азы ихәарҭа дууп аԥхынтәи арратә-спорт лагерқәа ихымԥадатәины рымҩаԥгара, ибжьамыжькәа реиҿкаара. Уи, ҳәарада, раԥхьаӡа иргыланы, аҳәынҭқарра иауалзароуп, уаантәи адгылара амазароуп.

141
Алабашьа.

Аԥсуаа ратрибут хадақәа: алабашьеи "алабашьа абызшәеи"

83
(ирҿыцуп 18:25 09.08.2020)
Аԥсуа лабашьа аҵаки ахархәашьеи ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Алабашьа

Аханатә ажәытәӡатәи аԥсуаа рабџьарқәа иреиуан иҵарыз анҵәамҭа змаз алаба. Ашьҭахь, аиха анцәырҵ инаркны аихатә ҵаргәа аҭаны аҟаҵара иалагеит – алабашьа ҳәа ззаҳҳәо.

Алабашьа ашьха ихалоз хархәагас ирыман, уи ашәарыцацәеи ахьчацәеи рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхоз мҩанызан. Ашьха ианаҿысуаз ицхыраагӡан иахьрымаз адагьы абџьарсгьы рхы иадырхәон. Уи инаҷыдангьы, алабашьа ахаҿы ашәақь нықәҵаны ахысразы рхы иадырхәон, ҵаргәас ирыман. Ҳәамҭак ишаҳәо ала, ашьха абнаршәырақәа рҿы иҟьалаз илабашьа иаԥхьа инарсны даназҵаа имҩа абаирхара ҳәа, илабашьа абна дызлалҵыша аганахь инкашәеит, убри алагьы абна дылнагеит.

Алабашьа абызшәа

Алабашьа абыргцәа, ахатәрақәа ҳәа ззырҳәо, зажәа ԥхылнадо ратрибут хадақәа иреиуоуп. Еиуеиԥшым аусқәа реилыргараан, аӡбарақәа раан, аизарақәа рҿы илабашьа адгьыл иныҵарсны иаарылагылаз зегьы ҿымҭкәа изыӡырҩуан иажәа далгаанӡа. Ари аганахьала акыр иҟазшьарбагоуп Миха Лакрба иновеллақәа руак: аизараҿы аҭаҳмада илабашьа нарсны ацәажәараз дахьыҩагылаз, илабашьа аҵарыра иган аҿы игылаз арԥыск ишьапы иалалазаап, аха "ҟыт" имыргакәа иажәа далгаанӡа дагьымҵысит, ишьапы ашьа алыжж ацара ишаҿызгьы.

Алабашьа.
© Sputnik / Томас Тхайцук
Алабашьа.

Аԥсуаа ирҳәоит алабашьа "абызшәа" амоуп ҳәа. Уи знапы иаку ишыҵаирсуа, иахьынаирҳәуа-иахьааирҳәуа ала иара аԥшәма иҟазшьеи игәҭаки аанарԥшуеит. Ииашахәҵәаӡа адгьыл иҵарсны иргылоу алабашьа асемантикатә ҵакыла адунеи аиҿкаара алагамҭа аанарԥшуеит. Ҩ-жәлантәык реинраалараан аиҳабы илабашьа ажәада ицәажәон: иаҳҳәап, уи ашьшьыҳәа, дмыццакыкәа адгьыл иныҵаирсзар, "аццакра аҭахӡам, иазхәыцтәуп" ҳәа ҵакыс иаман. Ус акәымкәа, алабашьа аҵарыра, инарнааны аганахь ирхазар, "ари хыда цәажәароуп шәызҿу, баша сшәырааԥсоит" ҳәа аҳәон. Иара убас алабашьа ахаҿы имашьхәылҵ нықәҵаны днагылар, иҵаргәаны иҟаиҵар – аригьы "аамҭа агара шәаҿуп, аус ырццактәуп шьҭа" ҳәа игәы иҭаз ааирԥшуан, убри алагьы аицәажәара иалахәыз дырныӡбон, рус ацашьа шигәамԥхоз ааирԥшуан. Алабашьа аҿы адәылҵырҭа аганахь ахы ирхар, "ҳус ҟаҵоуп, шьҭа ҳдәықәышәҵа" ҳәа аҳәон алабашьа абызшәа.

Ҳаамҭазгьы имаҷым алабашьа ныҟәызго, забацәа ирҭынханы измоу, аха иахьа уи иаҳа аԥсуа еибыҭашьа иацу аелементқәа ируакуп, рԥшӡагас иҟоуп, иара аҵакы ацәымӡыцкәа, зегьы еилыркаауа ишыҟоугьы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

83
Застолье

Аҩыжәра, аашьара, акаҷбеира: ашьцылара бааԥсқәа ирызку згәаҭарақәак

127
Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц зылшо шьцыларақәак, грақәак ирызкны лгәаанагара ҳацеиҩылшоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Игәашәҭахьазар, аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы инарҭбаан ахархәара раҳҭоит ажәеицааирақәа "уи зегь шьцылароуп", "узышьцылаз узаҟәыҵуам", иара убас иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы ахархәара азыруеит ажәаԥҟақәа "Ашьцылара бааԥс идыршо ашаха иаҩызоуп, есымша иацлоит", "Ашьцыларақәа раԥхьа иласуп, ианулаҽ – ихьанҭахоит".

Аиашаз, ауадаҩрақәа зцу ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц алшоит ԥыла-ԥгала имоуа дымҩахызҟьарц зылшо ашьцыларақәа, аграқәа.

Грак, шьцыларак зыцрамсыц ауаҩы иԥшаара уадаҩуп, аха зегь реиҳа ихадароу аԥырхага узҭо ашьцылара шҵоурам дырны аҿагылароуп.

Наџьнатә аахыс аԥсҭазаара иацыз шьцылара бааԥсқәоуп уҳәар алшоит: инамыцхәу арыжәтә, аашьара, аҭаҭын ахара, акаҷбеира уҳәа.

Зыхьӡ ҳҳәаз ашьцыларақәа рықәыӡбара, рҵәылхра зныԥшуа аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа уԥымлар залшомызт. Ԥҳьаҟа урҭ ҳрызхьаԥшып.

Аашьацәа ахьынтәааз

Аашьара зегь реиҳа ижәытәу шьцылара бааԥсуп. Аашьароуп егьырҭ иацааиуа ашьцыларақәагьы зырҿио. Аашьаҩ дахьугалакгьы, аус ихы злахигаша дашьҭоуп, иара изы зны мышныҳәоуп, зны мышӷьарсуп. Арахь аҽхәарагьы илоуп, цқьа изыҟамҵо, иҟаимҵарц ииҭаху акы иахароушәа уирбоит, даҽазных даҽа ҿыҵгак иԥшаауеит. Аашьара иазку ажәаԥҟақәас иалукаарц алшоит: "Аашьаҩ иныҳәақәа рацәоуп", "Аашьареи ахәышҭаареи еишьцәоуп", "Аашьаҩ иҿырҳасрала дудыруеит", "Аашьаҩ ақалмышь аниба - дадтәалт, ачашә аниба - дадиалт", "Аашьаҩ нхан дымҵызар иҭахуп, крыфан – ддаузар", "Аашьаҩ иҿаҵа зегьы иреиҳауп".

Иҟоуп аԥсуа жәлар рҳәамҭа цҳафырк ари ашьцылара бааԥс ҟалашьас иаиуз ҳзеиҭазҳәо. Ҳазааҭгылап уи:

Иҟан хҩык аишьцәа. Даара иаашьон, иахьтәоугьы изгыломызт. Иагьарааны иубаргьы аҳа ашьапы иҵаианы ицәан.

Ус ишыҟаз, ҽнак зны руаӡәк дахьышьҭаз ииулак илақәа аахитын аҳа дҩаҵаԥшит:

– Шьири, цәгьала иҳа бзиазаап! – иҳәеит.

– Шьири, иааганы иҳамандаз! – иҳәеит аҩбатәи.

– Ҳаи, аҳәара злашәылшозеи! – иҳәахт ахԥатәи.

Ус ишааиуаз, аашьара икны иагоз аишьцәа рыҩны амца акит. Ҩыџьа уа илалаблы ицеит. Аӡәы даанхеит. Убри ихылҵыз роуп иахьатәи аашьацәа зегьы рҳәоит.

Арыжәтә шыҟалаз

Ажь ааӡареи аҩыҟаҵареи аԥсуа иԥсҭазаара иахәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Уимоу, ачеиџьыка иузаҟәыҭхом арыжәтә. Аныҳәарақәа, ачара, аԥсра-абзара ухаҿы иузаагом зегьы ирыцку арыжәтә ада.

Аԥсуаа ҳкультуратә ҭынха иагәылҷчаауа Нарҭаа ирызку аепос уаназхьаԥшуа, аҳәамҭақәа рҟнытә еилыхха иубоит Нарҭаа даара аӡахәа иахӡыӡаауа ишырааӡоз, рбаҳча шырацәаз, аҩгьы меигӡарахда ишҭарҭәоз. Нарҭаа рахьтә аҩыҟаҵара дазҟазан Нарҭ Хнышь. Ҩымаҭәас Нарҭаа иныҟәыргоз ҳаԥшьан. Нарҭаа рҳаԥшьақәа рацәан, аҩгьы рҭабзиахон. Урҭ аҳаԥшьақәа ирыман рхатәы хьыӡқәа: Ҩаӡамакьаҭ, Аҩаӡакьаҭ, Агӡакьаҭ, Хьамхәа уҳәа убас егьырҭгьы. Арҭ аҳаԥшьақәа зегьы иреиҳан Ҩаӡамакьаҭ. Иара Нарҭаа рӡаагага ԥҳалқәа фышә акуан. Ҩаӡамакьаҭ инахагыланы иқәыз ииҳәаз наигӡар акәын.

Аха ишааиуаз акәымкәа, аишьцәа утәы-стәы нарыбжьалан, аҳаԥшьа рзеимакырахеит. Аимак-аиҿак згәы кыднахыз Нарҭ Сасрыҟәа "ҳаимак зхароу уара уоуп, уҟамзар, еимактәы ҳауамызт" иҳәан, Ҩаӡамакьаҭ анышә иҩыҵхны ианиршә, ашьхақәа ирхыууаан Аԥсны агәаны икаҳаит. Ҩаӡамакьат ахьынкаҳаз иԥыххаа ицеит. Аҳаԥшьа агәаӷьқәа ҭан. Аҳаԥшьа анԥҽы, ажьгәаӷьқәа бӷьыжәаан, Аԥсны иахьабалак иқәԥсеит. Агәаӷьқәа ахькаԥсаз аӡахәа рхылҵт. Урҭ ирҿалаз ажь Нарҭ рыжь ҳәа иашьҭалт, аха нас, Нарҭаа репос аҿы ишаҳәо ала, уи ажәла ыӡт, ианыӡааит.

Аԥсуа изы аҩы ус баша ақьафҟаҵара иатәымызт, уи, жәаҳәарада, иҷыдоу культуран. Аԥсуаа реилкаараҿы "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалоз ауаҩы еснагь пату иқәмызт. Арыжәтә аҟазшьа аазырԥшуа ажәаԥҟақәоуп: "Арыжәтә ахьыҩналаз амаӡа дәылҵуеит", "Арыжәтә гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз ибз мыцхәы аҳәоит", "Арыжәтә ркәашагоуп, амцхә – блаҟьагоуп".

Акаҷбеира иахҟьаз

Ауаҩы илоу аҟазшьақәа зегьы реиҳа иҿаасҭоуп акаҷбеира. Акаҷбеира зцәа иалалаз, кажьшьа имаӡам – шьцылара бааԥсык иаҩызоуп. "Акаҷбеи агәыр ахьалеиҵо аиха алихуеит", "Акаҷбеи игәыла ичарагь дахыбаауеит", "Акаҷбеи ухы аҟара урбаны, ула аҟара уиҭоит", "Акаҷбеира ауаҩы иԥсы арцәгьоит" - акаҷбеи адунеи зегьы иара ихифауашәа, дзырҭәыша шыҟамло ауп иҳарҳәогьы арҭ ажәаԥҟақәа.

Акаҷбеира иахҟьаз ахҭыс аанарԥшуеит Очамчыра араион, Гәыԥ ақыҭан, Аџьамҽыӷра аҳаблан иҟоу аӡиа Папанҵҟәыр иахҳәаау алегенда. Папанҵҟәыр ҳәа изышьҭоу аӡиа ахьыҟоу ажәытәан нхарҭа ҭыԥны иҟан. Уа амал рацәаны измаз апап ԥсыцәгьак иҭаацәеи иареи нхон.

Ҽнак амхырашәаразы ауааҳә иун, ицхыраацәа рацәаҩны еизигеит. Ашьыбжьон акрырҿаҵара аамҭа анааи, аҳәа ырҟааны ала рзишьит.

Ауааҳәцәа апап имаҳәгьы дрылазаарын (вариантқәак рҟны иуԥылоит иԥҳа бзиа илбоз, мамзаргьы дҳәаны дзызтәаз арԥыс дрылан ҳәа). Шьыбжьон аишәа инадтәаланы акрыфара рнапы надыркуан еиԥш, апап иӡӷаб ачамгәыр ианҵаны ашәаҳәара далагеит "аҳәа ырҟааны, ала зшьыз" ҳәа. Ари змааназ еилызкааз амаҳәи ауааҳәцәеи аишәа иахыҵны идәықәлеит. Ауааҳәцәа ашҭагь инҭыҵит, адгьыл ааимыҩрын, апап инхарҭа, иҩны, иашҭа-игәара зегьы ҩҭабга ицеит.

Апап иԥҳа лхаҵа дишьҭалан, дыҩны ддәықәлазаап сихьӡоит ҳәа, данихьӡа аамҭазы лхаҵеи лареи рыбжьара адгьыл еиҩԥан, ларгьы дагеит, иара дынхеит. Аха иҟоуп амаҳә иԥҳәысгьы далигеит ҳәа ҳазҳәо алегенда авариантқәа.

Абас акаҷбеира иахҟьаны апап дшынҭаацәаныз, инхарҭагьы иаргьы нҭабга ицеит.

Арҭ аҳәамҭақәа шаҳаҭра руеит ауаҩытәыҩса адунеи дықәнаҵы цәаҩас илоу ашьцылара бааԥсқәа иԥсҭазаара ԥырхага арҭар шрылшо, урҭ аҽрыдцалара мап шацәктәу, риааира шаҭаху.

127

Ажьиԥҳа еиҭалҳәеит Гагра араион аҿы зҭагылазаашьа уадаҩу ашколқәа ртәы

0
(ирҿыцуп 20:25 13.08.2020)
Гагра араион аҵара аҟәша аиҳабы Мадина Ажьиԥҳа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭалҳәеит Аԥсны аҵареи абызшәатә политикеи рминистр Инал Габлиа араион аҟны иныҟәараан излацәажәаз азҵаарақәа ртәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Ажьиԥҳа Гагра араион ашколқәеи ахәыҷбаҳчақәеи рҭагылазаашьа атәы

"Ҿыц иргылоу Гагратәи актәи ашкол ҳаҭаан игәаҳҭеит, уи ашәқәа раартразы иагу ыҟоуп, аха ари аамҭа иалагӡаны аусқәа хыркәшахоит. Иара убас иаҭаан ахәыҷбаҳча, иара акапиталтә ремонт азун, аха ашҭаҿы иагу ыҟоуп, уи анагӡаразы адгылара шауа атәы ҳәан. Иааиуа амчыбжь азы ахәыҷқәа рыдкылара ҳалагоит, иахьа уажәраанӡа араион аҿы ахәыҷбаҳчақәа еиуеиԥышм амзызқәа ирхырҟьаны аус руӡом. Арыцхә 20 рзы ахәыҷбаҳчақәа раартразы аҭагылазаашьа ҳауп ҳәа ҳгәыӷуеит. Хшыҩзышьҭра ааҭан иаԥсыуам ашколқәа рҿы аԥсуа бызшәа дырҵаразы аметодика", - ҳәа еиҭалҳәеит Ажьиԥҳа.

Гагра араион аҵара аҟәша аиҳабы еиҭалҳәеит араион аҿы зҭагылазаашьа уадаҩу ашколқәагьы шыҟоу.

"Урҭ руак - Цандрыԥшьтәи аҩбатәи абжьаратә школ ауп, уаҟа 350 инареиҳаны аҵаҩцәа аҵара рҵоит. Аӡымҩангагақәа зынӡагьы инагаӡам, уажәы аҿкы аан ишьақәыргылоу аԥҟарақәа рықәныҟәара даара иуадаҩуп, араион ахадара ҳақәдыргәыӷит ари азҵаара аӡбара адгылара шаиуа ҳәа. Ашкол аартразы иахьӡом, аха мызкы-ҩымз иалагӡаны аусурақәа нагӡахап ҳәа агәыӷра ҳамоуп. Иара убас аҭагылазаашьа уадаҩуп Пицундатәи аурыс школ аҿы, уаҟа аҵара рҵоит 400-ҩык, ашкол ҩ-сменак рыла аус ауан. Аҿкы аҽацәахьчаразы аԥҟарақәа инарықәыршәаны ҩ-сменак зынӡа иаҟәыхтәуп, ари азҵаарагьы ӡбашьак аиуп ҳәа ҳгәы иаанагоит", - ҳәа еиҭалҳәеит Ажьиԥҳа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0