Аԥсуа чара

Амреи Амзеи реиԥш еидажәлааит, ма ачара шчароу злаудыруа

283
(ирҿыцуп 14:41 19.05.2019)
Аԥсуа чара традициала амҩаԥгашьа зеиԥшразеи? Иахьатәи аамҭа уахәаԥшуазар, зҽеиҭазкыз арбану? Абарҭ азҵаарақәеи егьырҭ аԥсуа чара аҷыдарақәаки дрыхцәажәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

"Ачара анчароу, ишчароу ицароуп, ишгәырӷьароу рдыруазароуп", - рҳәоит аԥсуаа. Аха агәырӷьарақәагьы зегьы еиԥшым, еиԥшым урҭ рымҩаԥгашьақәа.

Иахьатәи аԥсуа чареи даҽа гәырӷьараки (иаҳҳәап: аиааира амш аныҳәа, абираҟ амш уҳәа) злеиҩудыраауа аҭаца ҵкы заҵәык ала ауп. Егьыс, ахысроума, кәашароума, цәамаҭәала аилаҳәашьалоума, ирҳәо (ма иадырҳәо) ашәақәа роума, аихатәы уардынқәа ықәырхысаа, иркьыкьуа рнеишьалоума – зехьынџьара акоуп уажә ҳала иабо. Аха ишԥаҟаз уаанӡа? Абри ауп аԥсуа чара ҳәа ззуҳәо арбану?

"Ахы рхьыгӡареи" "Радедабжьи"

Хымҧада, ажәытәра узыргьежьуам: аҭаца лдәылгашьоума, лаагашьоума (аҽқәа ирықәтәаны), уи леихраҵашьа (лқәаб, лырхышьна, лыбҩамаҭәа, лцәарҭамаҭәа, лҽы-лкәадыр). Иахьа урҭ зегьы аԥсахит ҳаԥсҭазаара иаланагалаз аҿыцрақәа рыла.

Сангәлиаԥҳа: аргама аҭацаагараан иахьа агхақәа аныҟарҵо ыҟоуп>>

Уи акгьы аурымызт, маҭәарқәак ҽа маҭәарқәак рыла рҽырыԥсахит ҳәа, амаҭәарқәа рыԥшӡара ушрышьҭоу, агәыцә хаҭа уханамыршҭуазар…

Абхазский фестиваль Апсны
© Sputnik / Илья Питалев
Аԥсуа ҭацаагара / Афестиваль "Аԥсны"

Ажәытә аҭаца дшааргоз злардыруаз ихадараз ҩ-қьабзк ыҟан: ахысреи аҭацаагарашәеи.

"Уаа-ҩажәаҩык рҟынӡа ҽыжәлон, инеимда-ааимдо "Аҭацаагарашәа" ҳәо, аҭаца дааргон. Сашьеиҳаб ԥҳәыс данааигоз, Ҷубырхьынџьынтәи дааигеит, уаҟагьы ачара ыҟан. Уаа-ҩажәаҩык ҳҽыжәын – хҩык аҳәса, жәибжьҩык аҷкәынцәа лыҧшаахқәа. Бедиантәи Ҷубырхьынџь ҳцеит ҽыла, Гал ҳалсны. Хҩы-хҩыла еидгылан ахацәа, аҳәса аԥхьа ҳнадыргылт. Гал ахаҟны ашәаҳәара иалагеит. Ашәа инеимда-ааимдо иҳәо ицон. Гал ҳахьалалаз ирылаҩит Џьынџьал Ахлоу иԥа Кәаҵиа Ҟалӷьы иԥҳа дигоит ҳәа. Абас еигәныҩит – абрахьгьы ихысит, арирахьҟагьы ихысит. Ахы рхьаҳагӡеит рҳәеит. Убас пату ақәын ари ажәытә. Абарҭ агәырӷьарахь ицоит ҳәа ирыххысаауан", - ҳәа еиҭалҳәон Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа 1996 шықәсазы (аҵарауаҩ Валентин Кәаӷәаниа ианҵамҭақәа рахьтә).

Абхазский фестиваль Апсны
© Sputnik / Илья Питалев
Аԥсуа чара / Афестиваль "Аԥсны"

Анҵамҭа ишунарбо ала, ахысрагьы иара аамҭа аман, аҭыԥгьы аман. Иахьеиԥш амҩан зегь аҟәҟәаҳәа ихысуа иқәмызт, иара ачара ахьымҩаԥысуа аҭыԥ аҩнуҵҟагьы, ҳәарада, уи аҩыза ҟарҵомызт. Актәи ахысра – аҭаца дахьдәылыргаз аҟынтәи ԥыҭк ианыласкьалак акәын (маӡала дыргозаргьы, аргама акәзаргьы – "агәырӷьара ргеит" аанарго. Ччархәс ишьҭухыртә иҟоуп иахьа аргама аҭаца данырго, дахьынтәирго ашҭа ианҭахысуа. Ус еиԥш рхаҿгьы ирзаагарымызт ҳабдуцәа, ҳандуцәа.).

Аԥсуа чара: атрадициақәеи иахьатәи аамҭеи реиҿыбаара>>

Аҩбатәи ахысра – ачара ахьыруа, аҭаца дызланагало аҭаацәа рыҩны ианазааигәахо ауп. Абри иахьӡын "Ахы рхьырыгӡеит". Иахьатәи ҳчарақәа ажәа "ирыххысааит" аасҭа "ирықәхысит" ауп ирнаало, раԥхьа игыланы ишхысуа ала. Хымԥада, амдырра акәхоит уи зыхҟьо, ақьабз аҵакы здыруа ауаҩы ус еиҧш ихы мҩаԥигарым.

Абхазский фестиваль Апсны
© Sputnik / Илья Питалев
Аԥсуа ҭацаагара / Афестиваль "Аԥсны"

Ахысра анеиҩс, ихадароу ачара ақьабзқәа иреиуоуп аҭацаагарашәа. Иахьа ҳчарақәа рҿы ашәас иумаҳауа иҟоузеи, "Радеда" ада. Убри аан аԥсуаа рҭацаагарашәа "Радеда" ауп. Аҭаца дшааргозгьы злардыруаз - "Радедабжь" го ираҳауан. (Егьырҭ ашәақәа ачараҿы мацароума егьаџьара игап.) "Радедабжьы геит, аҭацаагацәа аауеит, абысҭа анҵара шәалага" рҳәон. Абасала, ачара анчароу, ишчароу ицароуп.

Ачарақәа зырԥшӡо амузыкантцәа Вианор Аибеи Кадыр Барцыци>>

Еиднагалаз рныҳәара

Ачараҿы саси ҧшәымеи анынатәалак, аԥхьа иршьыз ацә агәаҵәа аҵәы иахаҵаны аиҳабы инаидыркуеит – уи ачара зуа рыжәлантә аҟынтәи еиҳабык иоуп издыркуагьы. Иазгәаҭатәуп, агәи агәаҵәеи зларкуа арасатәы лаба егьырҭ аныҳәарақәа раан ирку еиҧшӡам. Аныҳәарақәа рҿы ирку х-цык амазар, ачараҿы ирку – ҩ-цык змоу ауп. Рыцҳароуп, иара абри азҵаара аҟынгьы ҳаамҭазы аилагарақәа убо иахьалагаз. Амдырра аасҭагьы, "зегь акоуми" ҳәа ахәаԥшра акәзар ҟалап еиҳагьы уи зыхҟьо.

Абхазская свадьба
© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥсуа чара

Агәаҵәа кны абырг данынагылак, амҵ ԥыруазар иуаҳаратәы аӡырыҩра ҟарҵон. "Агәаҵәа зку шәизыӡырҩы" ҳәа аӡәы ҿиҭуан, нас зегь ааӡырыҩуан. Абырг агәаҵәа данахныҳәалак, ивагылоу агьама дирбар ауп. Иныҳәаз мпахьшь бзиакгьы ҳамҭас ирҭон. Иныҳәаз ак иумыркыр, "ҵасым" ҳәа иԥхьаӡоуп, аныҳәара аритуалқәа зегьы рҟнеиԥш ачараҟны ианныҳәогьы. Ҳаамҭазтәи ачарақәа рҿы имҩаԥырго агәаҵәа ахныҳәара ажәытә иамаз асакралтә ҟазшьа аҵаны иубом (уи унарбоит аныҳәаҩ аҳамҭа ахьирымҭо ахьуԥылогьы), ԥҟарак аҳасабала ишьақәгылаз ак акәны иаауеит.

Аҿыхтыга, ма "арҳәацәара": аҭацаагара иацу акәамаҵама>>

Иалкааны иҳәатәуп иара убас, ашәаҳәареи акәашареи рыдагьы, ажәалагьы ачараҿы агәырӷьара шаадырԥшуаз. Ражәа гәамҵхамҵрак аламҵакәа, акы иалацәажәозаргьы, излацәажәоз гәырӷьа жәабжьын, лафын, ҵәыцала иныҳәогьы иныҳәашьа дацклаԥшны иаҳа еиӷьны зажәаҳәатә ҟазара аазырҧшуа далагәарҭон. Ажәагьы зегьы ирҿам ҳәа, ачара мҩаԥызго ҳәа зажәаҳәа бзиоу ауаҩы иоуп иалырхуа, иахьа иаҳа изыцклаҧшуа реиҳа зжәуа ҳәа ауп, аха ажәра аасҭа амҩаԥгаҩ изы ихадароу ажәа ииҳәо ауп.

Абхазский фестиваль Апсны
© Sputnik / Илья Питалев
Аԥсуа чараҟны аныҳәара / Афестиваль "Аԥсны"

"Амреи Амзеи реиԥш шәеидажәлааит"

Агәаҵәа зку данныҳәо абас еиҧш ажәақәа иҳәоит:

"Иахьа гәырӷьароуп, аԥсыуа гәырӷьароуп. Еизазгьы ари агәырӷьара иацныҟәо уаауп. Аҭаца иаанагаз дымшны, дыҵхны, лхылҵ-ԥылҵ рацәаны, Амреи Амзеи реиҧш еидажәло, абзиара рықәны, рхазыҳәан заҟа иаԥсоу аҟара ҩба ажәлар шәзыҳәан иаԥсаны Анцәа иҟаиҵаразы, Анцәа суҳәоит!..." (Валентин Кәаӷәаниа ианҵамҭақәа рахьтә.)

Логәуа: ажәытәан избахьаз аҭацаагара иадҳәалоу ақьабзқәа уамакала иԥшӡан>>

Досу иара иимпровизациатә ҟазара ацҵаны дныҳәоит, аха формулак аҳасабала ишьақәгылаз ачараҿы аныҳәара иатәу ажәақәа ыҟоуп. Урҭ иреиуоуп аԥсуаа рмифологиатә дунеихәаԥшышьаҟынтәи иаауа аформула "Амреи Амзеи реиԥш шәеидажәлааит". Уи амифтә шьаҭа ззымдыруа ихы аҟынгьы ицәырҵуеит ари ацәаҳәа еиднагалаз ирызку ныҳәаратә формуланы.

283
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

55
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

55
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

114
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

114

Аминистрцәа Реилазаара агуманитартә цхырааразы акомиссиа аусура еиҭахацнаркит

3
Аминистрцәа Реилазаараҟны агуманитартә цхыраара азҵаарақәа рзы акомиссиа аусура иалагеит 2003 шықәса рзы.

АҞӘА, ԥхынгәы 10 - Sputnik. Аминистрцәа Реилазаараҟны агуманитартә цхыраара азҵаарақәа рзы акомиссиа аусура еиҭалагеит аилазаара еиҭакны ҳәа аанацҳауеит Аиҳабыра рсаит.

Акомиссиа аилазаара ҿыц иалагалоуп уаанӡа Асоциалтә еиқәыршәареи адемографиатә политикеи Рминистрраҟны иаԥҵаз Ауаажәларратә хеилак алахәылацәа, Аԥсны икоммерциатәым аиҿкаарақәа Рассоциациа анагӡаратә директор Азамаҭ Багаҭелиа, "Москватәи аԥсуа диаспора" анапхгара алахәыла Инна Барчанԥҳа, Аҟәатәи ақәыԥшцәа рыҩны адиректор лхаҭыԥуаҩ Аида Ладариаԥҳа.

Акомиссиа напхгара аиҭоит аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩ, Афинансқәа рминистр Владимир Делба.

Ԥхынгәы 9 рзы имҩаԥысыз акомиссиа раԥхьатәи аизараҟны ирыхәаԥшын ахатәхаҿқәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи Аԥсныҟа иаарышьҭуа аидарақәа агуманитартә цхыраара астатус рыҭара азҵаарақәа. Акомиссиа Аԥсныҟа иаауа агуманитартә цхыраара аиуреи аихшареи мҩаԥызго аусбарҭақәа, аиҿкаарақәа, ахаҿқәа ркоординациа мҩаԥнагоит аҳәынҭқарратә ҩаӡарала.

Акомиссиа иара убасгьы аидара агуманитартә цхыраара астатус анаҭоит уи азы иахәҭоу ашәҟәқәа ацҵаны. Аршаҳаҭга змоу роуп азин зауа "Аҳазалхратә тариф" азакәан инақәыршәаны аҳазалхратә льготақәа зауа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

3