Народная артистка Абхазии Этери Когония

Аԥсуаа рытрадициа аҟнытә: аԥҳәыс лзинқәа ирызкны

172
(ирҿыцуп 11:50 09.06.2019)
Аԥсуаа рытрадициаҟны аԥҳәыс лзинқәа зеиԥшраз, лыхьӡи-лыхьымӡӷи здыз атәы инарҭбааны Аԥсуаҭҵааратә институт аетнологиеи антропологиеи рыҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ, ААУ адоцент Марина Барцыцԥҳа лматериал аҟны.

Марина Барцыцԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа, рашьцәа кавказтәи ажәларқәа рҟнеиԥш, итрадициатәу ркультура шьаҭас иаман: аиҳабы пату иқәҵара, асасдкылара, аԥҳәыс лаҳаҭыр абара. Аԥсуаа ражәа ишалаз еиԥш, "ԥҳәыс илхымшаз дыҟаӡам" ҳәа, ахаҵа аԥҳәыс лынамыс иара инамыс аҵкыс ихагаланы пату шлықәиҵаша идыруан. Ишақәнагаз етикетла ихы мҩаԥигар акәын уи лааигәара.

Ииашоуп, традициала аԥсуа-кавказтә культура ахаҵаратә (маскулиннаиа), еибашьратә культуроуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Ара аԥыжәара имоуп ахаҵа, аҵеи дизар, насыԥс иршьон, рыжәла, рышьҭра рынхара-рмазара уи ила ииасуан, еиҭаҵуан, иазҳауан. Аԥҳа дыжәларӡгоуп, "абнахь дыԥшуеит" ҳәа рҳәозаргьы, ажәҩахыр лырҳауан – лыла ауа ҿыцқәа дырҳауан. Аԥҳәыс лзинқәа хьчан, лыхьӡ-лыхьымӡӷ рыхьчара рыдын дызланагалаз; убри инаваргылан, лыԥсы ахьынӡаҭаз лабраа, лашьцәа рыбӷа, рыдгылара, рыцхыраара лыман; изыхҟьазаалак, данеиқәымшәалак (ианамулак), лаб иҩныҟа ахынҳәра азин лыман.

Аԥсуаа ршьауӷатә зин инақәыршәаны, ахаҵеи аԥҳәыси еиԥшны ршьа руан. Ажәлар рҿы ишырҳәало еиԥш, аимак-аиҿак, шамахамзар, ҩ-уск ирхылҿиаауан – адгьыли аԥҳәыси рҵыхәала. Убри азыҳәан ларгьы иахьынӡауа лхы раӡаны имҩаԥылгар акәын, лашьцәа ма лабхәараа, лыҷкәынцәа аланамгаларц. Даҽа ганкахьала, ада ԥсыхәа аныҟамла, азин лыман ларгьы ашьоура.

Женщина-долгожитель Хьфаф Ласурия, прожившая 137 лет, гуляет со своим сыном.
© Sputnik / Эдишерашвили
137 шықәса зхыҵуаз Хьфаф Лашәриаԥҳа лыҷкәыни лареи.

Уимоу, ажәлар рҿы еиҭарҳәоит ахәажәҵәы шцәырҵыз аԥҳәыс лымшала ауп ҳәа. Зхаҵа дыршьхьаз аԥҳәысеиба хҩык лԥацәа аныҩеидас, раб ишьа рур лҭаххеит. Егьа инықәҳәа-аақәҳәаны илҳәазаргьы, раб ишьа мукәа иԥсы шҭынчым, ирмаҳауашәа ҟарҵон. Уаҳа ианаму, ахәажәақәа рзыҟалҵеит, руакы аҵәы агәылаҵаны – изықәшәо ашьоура идуп ҳәа. Аха лара лхаҭа илықәшәеит. Иҟалҵахуази, лыԥшәма ихаҵамаҭәа аалышәҵаны, иабџьар аашьҭыхны, амҩа дықәлеит, ишьагьы луит.

Егьа ус иҟазаргьы, аԥҳәыс лакәзар, абырги ахәыҷи реиԥш, лыла (лымшала) ауаҩы дҭахахьазаргьы, лара лхаҭа ашьоура даҵанакуамызт.

Иаҳҳәап, убасгьы аԥсуажәлар рзинхьчаҩы 2004 шықәсазы Ҭамара Шьаҟрылԥҳа аполитикатә еиҿыхараҿы данрыбжьыԥсаа, ажәлар рхы иақәырҵеит "Ҳаи, абааԥс, иҟалазеи, аԥҳәыс аибашьраҿ дыршьуамызт!" ҳәа.

Тамара Платоновна Шакрыл.
Абызшәадырыҩ Ҭамара Шьаҟрылԥҳа. Афото: Марина Барцыцԥҳа.

Иналукааша усын, аԥсуа ԥҳәыс азин ахьлымаз аусӡбараҿ лхала лхы ахьчара ахьлылшоз (илҭахызар лыхьӡала аӡәы дықәлыргылон, илҭахызар - лара лхала).

Аҵарауаа азааҭгылеит абызшәадырыҩ Ҭамара Шьаҟрылԥҳа ллага аԥсуа бызшәа аҿиараҿы

Иҳаҩсхьоу аамҭақәа рзы уи шамахамзар адунеи аҿы ус иҟамызт, иара кавказжәларқәа рыбжьарагьы. Убасҵәҟагьы дыгәраган, лаҳаҭыр убасҟак иҳаракын лыԥшәма дыҟамкәа сасык дааиргьы длыдылкыло. Уи харантәи дсас дахьзар, хымԥада агәылацәагьы идеизылон, пату иқәырҵон, ишаԥу еиԥш.

Аԥсуа ԥҳәыс иахәҭаны илԥхьаӡозар, илылшон аныхаҿгьы ақәра, абӷара. Аха убри аан ахрыцқьара ақәра лыдырҵомызт, ус лара илҭахымкәа аныха дамҵадыргыломызт. Избанзар, аԥҳәыс аԥсҭазаара иацызҵоз лакәын, лыла аизҳара ҟалар акәын.

Ахаҵашьҭрала акәын ишиасуаз абхәҭаа - адгьыл, амал. Аԥҳәыс еиҳабы алацәажәараҿы далахәзаргьы, иақәиҭны арахә-амал аҭиира зылшоз ахаҵа иакәын. Аԥҳәыс илтәын лабраа илыцырҵаз (дызлеихрарҵаз, ачма, лӡатә иахылҵыз арахә). Ма еилыҵны иҟалозар - лааԥсара ҳәа лабхәараа илзыршон. Аилыҵрагьы ус имариамызт - уи ҩ-жәлантәык, жәларык ирусын. Ганкахьала лара сныҟәнамгеит ҳәа дилҵыр ҟалон. Аха ахаҵагьы ус иаармарианы дкаижьыр ҟаломызт. Ма ахшаара дылмоуит, ма акалҭ, анапхы мыцқьара ракәымзар, уи лашьцәа рхы иақәырҵон, ашьауӷа ус алҵыр ҟалон. Хыхь ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, ҳетнограф ду Шьалуа Иналиԥа иажәақәа рыла, лыԥсы ахьынӡаҭоу лабраа рыдгылара лыман. Убри азы хаҵа имцази, хшаара дызмамкәа забраа рахь ихынҳәыз аԥҳәысеибеи рбара рашьцәа ирыдын.

Еилыҵыз, ма еибахаз аԥҳәыс даҽазнык аҩнрахьы лхы лырхазар, лыхәҷқәа рабраа рҿы инлыжьыр акәын (исабиҵәҟоу аамҭала дылгаргьы, ижәла мԥсахкәа, нас дгьежьуан иабраа рахь). Ахшара рабраа, рыжәлантә, рыиашьара ирылааӡазар акәын, ианахәҭазгьы, дара рныҳәарақәа, рныхахәқәа ирымҵагылазар акәын. Ус акәымкәа, аԥҳәысеиба џьаргьы лхы лмырхар, лыхәҷқәеи лареи рныҟәгара лабхәындацәа ирыдын.

Аҵарауаа ишазгәарҭо ала, ахаҵеиба аҩбатәи иԥҳәысаагара еиҳа изымариан аԥҳәысеиба лхаҵацара аҵкыс. Амала, аԥсуаа рдунеидкылашьа ала, дара еибагар иашан ҳәа изырыԥхьаӡоз убри акәын – анарцә анаӡараҿы лара хаҵас илоуаз раԥхьа дзыццаз иакәын, иаргьы уа иоуаз раԥхьатәи иԥҳәыс лакәын. Убри азыҳәан, арԥыс ԥҳәыс даазымгацыз аԥҳәысеиба диаадыргомызт.

Аԥсуаа рҿы азеижәтәи ашәышықәсазы 100 шықәса ицоз аибашьрагьы, нас ахҵәара ишақәшәазгьы, 1897 шықәсазы имҩаԥгаз раԥхьатәи ашәҟәҭаҩра ала ахацәа еиҳан аҳәса раҵкыс – зықьҩык рҟынтә 568-ҩык ахацәеи 437-ҩык аҳәсеи ыҟан. 1926 шықәсазы ауп (усҟантәи ашәҟәҭаҩра иашаҳнарбо ала) ианеиҟараха аҳәсеи ахацәеи. Уаанӡа аҭыԥҳацәа аныҩеидасуаз еиҳа иԥсуан, рҳәоит.

Убраантәи ауп убасгьы иахьатәи стереотипқәак ахьынтәаауа: ахацәа атәым милаҭ дааргар ҟалоит (нас уи даԥсыуартәуеит ҳәа иԥхьаӡаны), аха рҭыԥҳа даҽа милаҭк диццар ҟалом ҳәа. Ус аныҟала, "уи лыбаҩ ҳцәыӡит", лыԥсы ҳцәыӡит ҳәа ирԥхьаӡон. Уи инаркны аҵыхәтәантәи ашәышықәса иахьанӡа, егьырҭ аҩбатәи адунеижәлартә еибашьра зхьысыз ажәларқәа зегьы рҟнеиԥш аԥсуажәлар рҟынгьы аҳәса еиҳан ахацәа раҵкыс. Аха традициала иааиуеит – арԥыс атәым милаҭ дааигар усҟак ибыргәымшәа. Аҭыԥҳа лакәзар – уи хьырхәрак илзаҩызан. Атәым милаҭ, ма абырг, ирҭоз уи хьҳәак змаз, вбак змаз лакәын.

Ишыҟазаалакгьы, уаанӡа абжеиҳан аԥсуаа аҭаацәара ианалалоз ахацәа 30-40 шықәса инахысны, аҳәса 26-28 инҭысны акәын. Ауаҩықәрагьы ҳәа усҟан ирԥхьаӡоз 100 шықәса акәын.

Иаҳҳәап, аԥсуааи аҟарачқәеи егьырҭ ргәылацәа раҵкыс ихьшәаны аҭаацәара иахьалалоз, кавказҭҵааҩцәақәак ражәақәа рыла, "причиной этому послужили более позднее половое созревание и стремление ограничить рождаемость в условиях осложненной природной среды".

Аныҟәаҩцәа ирыҩуан аԥсуа, ачеркес ҭыԥҳацәа рыԥшӡара атәы. Абжьаратәи ашәышықәсқәа рзы Мрагыларатәи ауаа рыҭирҭақәа рҿы ачеркес ҭыԥҳа ззырҳәоз лыхә акырӡа иҳаракын.

Дыԥшӡоуп ҳәа ирԥхьаӡоз: дкьаҿцәамкәа, лоура лыҭбаара бзианы – "дауны дгьаргьалашьымкәа", дҵаӷаны, лӡара паны, лыхцәы шьқьыруа" (лыхцәы дашьаҳауа), лыц-лышә ԥшӡаны, лцәатәхәы - "ашьеи ахши еилаҭәо". Аҭыԥҳа лааӡашьа, лхымҩаԥгашьа, лтәашьа-лгылашьа иацклаԥшуан. Аҭаацәара ианалалоз, иахәаԥшуан лыжәла (икьаҿымкәа, иҿиауа), лышьҭра - урҭ рыуаҩышьа (иҵҟьо-еисуа иҟамкәа), ашьҭрала ицо ачымазарақәа рымамкәа, убас иҵегь.

Арԥарцәа аԥҳәызба илеиҽырбо, лбаразы ианымҩахыҵуаз, раԥхьаӡа иргыланы лыхшыҩ аҵарра (аинтеллект) иашьклаԥшуан. Уи алафҳәарала еилыркаауан - дақәшәан алаф аҭак шыҟалҵоз ала.

Уи лыбаҩ дацәымаашьо, анхара аҟны аԥҳәысмусхә лдыруа, дчеиџьыкауаҩны, дласызар рҭахын, ҭаацәак еиламырсӡакәа илбо. Дышнеиуа, лан длеиԥшхоит ҳәа, лангьы илышьклаԥшуан. Зегь раԥхьа игылан - ааӡара бзиа, анамыс.

Ԥсуаҵасла аҭацара аныҟәгара: Емма Кәыҵниа-Ашәба лҭоурых

Шьалуа Иналиԥа иажәақәа рыла, лыԥшреи лсахьеи рыдагьы, аилҟьара, агәаӷьра лыманы, дзықәшәозаалакгьы, акгьы дацәымшәо дыҟазар акәын. Убри инаваргыланы, аԥсуа ҭыԥҳа дҟәышны, акры лдыруа, адипломатиа лылааӡаны дыҟазар акәын: аханшьалара, ахачҳара лыманы, ауаҩы дизааигәаны, дрыцҳалшьо, аиҳабы-аиҵбы дылдыруа, дыԥхашьаԥхаҵо, лых ҳаҭыр-пату ақәҵан. Аҩны ацҭәы маҷны, аилибакаара, аҳәоуеиқәшәара, аизыразра – абри зегьы зыбзоурахаша нас лара лакәын.

172

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы": аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа

115
(ирҿыцуп 08:41 11.04.2021)
Аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа ртәы дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Егьа аамҭа царгьы атрадициақәеи ақьабзқәеи роуп амилаҭ аколорит аазырԥшуа, мамзар зҿлымҳарас иаиуааз амилаҭқәа зегьы рхатә цәаҩа рхамкәа, инеибеиԥшны инхозҭгьы?! Ҳара ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи ҳара ҳмилаҭ иамалуп, ҳмилаҭтә культура, ҳҭоурых иадацԥашәуп.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Иахьатәи ҳаамҭазы иубоит аҽԥышәарақәа атрадициеи аамҭеи еинырнааланы аԥсуа қьабзқәак рцәыргара еиуеиԥшым агәырӷьа ныҳәақәа рҿы, ачарақәа рҿы. Аҵыхәтәантәи аамҭазы ицәырҵуа иалагеит атенденциа абзиа ҟаҳҵап ҳәа згәы иҭоу иччархәха ианаақәхо, "иагьҩымкәа, иагьӡымкәа" ҳәа шырҳәо еиԥш.

Аԥсуаа "ҵаара ԥхашьарам" рҳәоит, уск уҽаназукуа атәы здыруа аиҳабацәа уразҵаар хымԥада еиҳа еиӷьуп, уаргьы уарԥшӡоит, угәҭакгьы арманшәалоит. Убарҭқәа иреиуоуп уажәы ҳаззааҭгыло аҽықәтәара аԥҟарақәа, лымкаалагьы аҭаца данаарго.

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы аага!"

Абжьыуаа рҟны аҽы ианақәтәо иркуа аҟамчхәы алхразы ианцоз ажәархәмарраны ирҳәон абарҭ ажәақәа:

– Уабацо?

– Абнахь.

– Узцозеи?

– Ҟамчхәаагара.

– Уа узгьы акы аага.

– Са сызгьы акы аага!

Арҭ ажәақәа рҳәон ҟамчхәыс илырхыз алаба азхык рнапы акәыршаны, азҵаара аҭак ҟарҵацыԥхьаӡа рнапқәа еиҭныԥсахло еихаргыло ирку алабаҿы. Ари заҳҳәо, аҽымаҭәеи аҽыжәлага маҭәеи аԥхьа рыӡбахә умҳәакәа аҽықәтәарахь узиасуам. Насгьы идыруп, аԥсуаа рҟны ахаҵа иҽықәтәашьеи аԥҳәыс лҽықәтәашьеи, урҭ рҽымаҭәеи хаз-хазуп.

Аҽымаҭәа иаҵанакуеит: акәадыр, аӷәра, аҟамчы. Аԥсуа кәадыр чаԥа ҟарҵоит ҩ-хкыкны: абҩаш аласаны, ма араӡны ҳәынҵәрала еибыҭаны.

Аԥҳәыс кәадыр (аседла) чаԥашьала ахаҵа кәадыр зынӡагьы еиԥшым: уи аҩмахак аԥхьоуп иахьамоу, акьахьи абалышьи хаз-хазы иҟам, еимазыкны ицоит, иаҳа ирԥшӡангьы ихҟьоуп, ашькыл акәзар – армарахь ауп иахьамоу.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аԥҳәыс кәадыр иацырҵоит иара убас, аседласал – уи аҽы ашьҭахь хнаҩоит аҵыхәаҟынӡа. Иара убас аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы аӷәра амаақәа еиҳа ипоуп, аҟәынақәа маҷны иақәгылоуп. Аԥҳәыс ҟамчгьы хазуп, уи ахәгьы аҿгьы еиҳа иԥшӡоуп, ипоуп.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аҽы иақәтәоу аҽыжәлага маҭәалагьы деилаҳәазароуп хымԥада. Ахаҵа изы – акәымжәи акабеи, аԥҳәыс аҽыжәлараан илыкәлыршоит аԥхьа рҟьаны лӡараҿы еибалыркуа амизанҵкы. Абас еиԥш иҟоуп ари азҵаара иааркьаҿны, еиҳа ихадоу алкааны иазгәауҭозар.

Аҽықәтәара аԥҟарақәа

Аԥсуаа рҿы аԥҟарақәа амоуп аҽыжәлара, аҽыжәҵра, ҽыла аныҟәара. Аҽыжәлараан асаси қәрала еиҳабуи рыҽқәа рзыркәадыруеит, рышькыл кны иҽыжәырҵоит аиҵбацәа. Аиҳабацәа анҽыжәлалак ашьҭахь аҿар еибарԥшны иҽыжәибаҵоит. Ашькылкра патуқәҵаран иԥхьаӡоуп, еихаҵгылароуп.

Аҽыжәҵраан ашькыл зкуа аҽы арыӷьарахьала давагылоит, иарӷьа напала икуеит аӷәра амаақәа, иарма напала амгәырха, ма ашькыл абжьында длақәыӷәӷәаны иааникылоит. Аҽыуаҩ иарӷьа шьапы ашькыл инкылхны иармарахьала дылбаауеит. Аҽыжәҵраангьы аҽыуаҩ иԥыланы дҽыжәырхуеит.

Аԥҳәыс иаҳагьы пату лықәҵаны, илыцхрааны дҽыжәырҵоит – дҽыжәырхуеит. Уи аҟәардә дықәыргыланы патула, ҳаҭырла дҽыжәырҵоит, данҽыжәҵуагьы убасҵәҟьа.

Иманшәаланы аҽықәтәара пату амоуп, аҽы ианымаало изы "ахых-шәых еиԥш дақәтәоуп", "аҽы агәҭа дақәтәоуп" рҳәоит. Иқәнагамкәа иԥхьаӡоуп аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы иавасны аҩра. Аԥҳәыс ҽыла лыцныҟәараан лара аԥхьа ддыргылоит, амҩа ахьыбааԥсу, ма ашәарҭара ахьыҟоу ахаҵа аԥхьаҟа диасуеит. Аҽцәа рацәаҩны еицызар, аԥхьа идыргылоит аҳәсеи ахацәа еиҳабацәеи, урҭ рышьҭахь инеиуеит қәрала еиҵоу аҷкәынцәа. Аԥҳәыс дзықәдыртәо аҽы аҵыхәа ҿарҳәом. Аҽыуаҩи ашьаҟауаҩи анеицныҟәо акәзар, ашьаҟауаҩ аԥхьа ддыргылоит.

Аҭацаагага аҽы

Ҽыла аҭаца дахьаарго ибжьоу, аҽы бзиа, иԥшӡаны ҽымаҭәала (раӡынла) иҩычоу, аԥҳәыс кәадыр ақәҵаны илыздырхиоит. Аҭаца дахьынтәидәылырго инеиаанӡа абри аҽы аӡәгьы дақәмыртәакәа, ирывакны иргоит. Аҭаца абри аҭацаагага аҽы дақәдыртәоит, пату лықәҵаны дҽыжәҵаны. Пату ақәымкәа иԥхьаӡоуп ҽыуаҩ заҵәык ашьаҟауаа дрылагыланы днеиуа.

Аҭаца аҭацаагацәа дрыгәҭылакны дааргоит. Уи илывасны иҩны ицом. Аԥхьа аиҳабацәа гылоуп, аиҵбацәа ашьҭахь, амаҳәгьы ашьҭахь аҿар дрылагылоуп, мыцхәы ибжьы рдуны дцәажәаӡом, иҩызцәа акы нраиҳәозаргьы, ибжьы ныҵакны дцәажәоит. Аԥҳәыс кәадыр ашькылқәа арымарахьала ишыҟоу ала, аҭацаагацәа иреиуоу хаҵак, аҽыуаҩ-ҟаза, уи арӷьарахьала длывагылоит, лкәадыр акы агхар, иҟаиҵоит, длыцхраауеит.

Аҭаца ҽыла данааргоз аҽықәтәашьа бзианы издыруаз, аҽҟазацәа ракәын ирышьҭуаз. Агәырӷьара ахьыҟоу аҩны ианазааигәахо, ашҭа иҭалаанӡа аҭаца инлыцхрааны дҽыжәырхуеит, лҭацаҩызцәа налываргыланы ашҭа дынҭаргалоит. Амаҳә иакәзар, асасцәеи аиҳабацәеи дрымбаратәы "иҽиҵәахуеит". Аҭаца аҩны даныҩнаргалалак ашьҭахь, ачара-агәырӷьа ахьыҟоу, саси ԥшәымеи ахьеиқәгәырӷьо аҽыуаҩцәа руаӡәы аҭаца дахьыҩноу аҩны амардуан даҿаланы дхалон уи азы азин ылхны аԥхьа. Дышҽыжәу аҭаца лҿы днеиуеит. Аҩны ихалаз аҽы "аҿанҵа" арҭоит – аҽы аӷәра ампахьшьы адырҳәалоит. Аҽыуаҩ рацәак дыҩнамхаӡакәа дгьежьны амардуан дылбаауеит.

Аԥсуара – ҵароуп, уи ишаԥу ала аныҟәара мариам, атәы удыруазароуп. Аҿар акы анаԥшьыргогьы, атәы еиӷьны издыруа аиҳабацәа иразҵаалароуп, ажәытәи аҿатәи реимадара еснагь иаҭахуп, акы ада даҽакы зыҟалом.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

115

"Иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит": есхьари уи иацу азгәаҭарақәеи

47
(ирҿыцуп 09:46 04.04.2021)
Адгьыл ақәаарыхра аҧсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиҧшымыз азгәаҭарақәа, иарбақәан урҭ дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭаҿы.

Аӡын ааԥын амҩа анаҭеит, макьанагьы инагӡаны ишоунамышьҭуа, аԥша хьшәашәақәа шанарсуагьы. Ахьшәашәарақәа шыҟоугьы, анхацәа адгьыл нап адыркуеит, ажәаны ишырҳәо еиԥш: "Аԥаса ахәы ыӡӡом, иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит, рацәак аамҭа ақәымшәаргьы, ԥыҭк ацәыҟалоит".

Адгьыл ақәаарыхра аԥсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиԥшымыз азгәаҭарақәа адгьыл нап аркра аныманшәалоу иазкны, амш зеиԥшроу, аԥсабара ашьклаԥшрақәа рыла. Ааԥынтәи аусурақәа ауҭраҿы аума, амхаҿы аума ирылҵшәахоит аҽаҩра, убри аҟынтә уи ианаамҭоу нап аркра акраҵанакуеит. Аӡын анҵәамҭазы амшқәа макьанагьы ихьшәашәоуп, аха ааԥын алагамҭазтәи ақәа ашьацаагагоуп рҳәоит. "Ақәаԥсата ҳауаны иаауеит, убри амукәа, ацха зыҟалом" ҳәа рҳәоит анхацәа.

Амзақәа зегь раасҭа зхымҩаԥгашьа џьашьахәу хәажәкырамза иазкны идырҿиеит еиуеиԥшым аҳәамҭақәа. Иара аҵыхәтәантәи амшқәа есхьар ҳәа азырҳәоит. Есхьар амшқәа зыхҟьаз ҳәа еиҭарҳәоит абас:

"Ахьча ирахә иманы ашьха дцон. Март шьҭа ицоит, иқәҵраны иҟоуп. "Ааит, иубама, Март егьыузыҟамҵт, са суиааит. Шьҭа хымш роуп иҟоу!" - иҳәеит ахьча. Март аагәаан, апрель иаҳәоит хымш сыҭа ҳәа, апрель ианаҭеит, абри афымш, хымш март ақәҵра шагу, даҽа хымш апрель мшқәа. Фымш амшцәгьа ҟалеит: ақәа, аԥша, асы - зегь леит. Ахьча дықәхеит ирахәи иареи адәахьы дзымцо. Афатә рымаӡам, ирымам, ас иқәхеит, амш ҟамлеит. Даалаган, ацгәы наганы аҳаҭа иҭаиртәан, ирахә ахьааз инаган икнеиҳаит. Ацгәы хыхь иахҭакыз имбӷьаҭуаз, арахә рхы раҳан уи ишахәаԥшоз фымш рхыргеит. Абас ахьча даиааит гызмалрыла, ахьҭа даиааит", - аҳәоит аҳәамҭа.

Иазгәаҭатәуп ҳаамҭазы есхьар амшқәа ҳәа изышьҭоу ажәытә амзар ԥхьаӡарала мшаԥы жәиԥшь, жәохә, жәаф роуп изықәшәо. Абарҭ амшқәа рынахыс ахьҭақәа ықәҵны, аԥхарра ҟалоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп. Арҭ амшқәа ирызкны иҟоуп еиуеиԥшым азгәаҭарақәагьы аҽаҩрақәа зеиԥшрахо иазкны. Иааҳгап ҿырԥштәқәак:

  • "Ааԥын аԥсҭҳәа ахчылара хҭанакыр, ашәыр ҟалом, ишәҭыз абылуеит".
  • "Аҽаҩрадаӷьқәа анырацәоу – аарыхра ҟалоит, дара мшуп".
  • "Ашышкамс адгьылаҿ ианырацәоу, ашықәсан, насгьы иахьырацәоу аҭыԥ аҿ аарыхра ҟалоит".
  • "Арҵәыра хәаци ашышкамси рацәаны иахьамоу ҽаҩра дгьылуп".
  • "Ааԥын анаауа, заа иԥхарацәамхар – амаҵәха еиҿанакуеит, ашықәсан ашәыр ҟалоит. Иԥхарацәахар, иажьоит, заа ипытуеит, нас ахьҭа иԥхасҭанатәуеит".
  • "Дгьылс иҟоу жәҩануп. Адгьыл бзиеиԥшҵәҟьа, ианраамҭоу, ақәеи амреигьы аарыхра ҟарҵоит".
47

Ажьиԥҳа аҭыԥантәи адепутатцәа рзы: рҵарагьы ыҟазароуп, аԥсшәагьы рдыруазароуп

0
Тҟәарчал араион алхратә комиссиа алахәыла Рита Ажьиԥҳа арадио Sputnik арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭыԥантәи ахаланапхгараҭаратә усбарҭақәа рахь алхрақәа реихшьаала ҟалҵеит.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Ажьиԥҳа ахаланапхгараҭарақәа рахь алхрақәа ирызкны

Аԥсны аҭыԥантәи ахаланапхгараҭарахь алхрақәа мҩаԥысит мшаԥы 11 рзы.

"Адепутатрахь иқәгылаз акандидатцәа ҩажәаҩык рахьынтә 15-ҩык алхын. Иманшәаланы еилагарада имҩаԥысит алхрақәа. 5196- ҩык ашәҟәы иҭагалаз алхыҩцәа рҟынтәи 2052 -ҩык алхрақәа рхы рыладырхәит. Уи аԥхьа иҟаз ас еиԥш алхрақәеи дареи еиҿурԥшуазар, усҟан 2800-ҩык ыҟан алхыҩцәа. Актәи аилатәара мҩаԥысраны иҟоуп иааиуа ашәахьаҽны мшаԥы 19 рзы. 15-ҩык адепутатцәа рахьынтә ҩыџьа аҳәса ыҟоуп. Уи аԥхьа иҟаз адепутатцәа рахьынтә ҩыџьа ықәгылан, руаӡәк ҩаԥхьа далырхит, уи Тҟәарчалтәи араионтә хәышәтәырҭа аиҳабы Лали Гаргәылиа лоуп", - лҳәеит Ажьиԥҳа.

Ажьиԥҳа лгәаанагара лҳәеит аҭыԥантәи ахаланапхгараҭарақәа рахь инеиуа адепутатцәа зеиԥшразар акәу.

0