Ацәаҟәа

Дгьыли жәҩани еимаздо: ацәаҟәа аԥсуаа рдунеихәаԥшраҿы

228
Аӡы астихиа иузаҟәымҭхо иадҳәалоу ацәаҟәа аԥсуаа шазыҟоу атәы лматериал аҿы иҳамалдоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ақәоура ашьҭахь иблахкыгаха, ԥшшәы рацәала еиларсны ажәҩан аҿы икыдло аԥсабаратә цәырҵра ацәаҟәа наџьнатә аԥсуаа рыхдырраҿы зыԥсы ҭоу ак акәны ирыԥхьаӡон. Уи инаваргыланы дгьыли жәҩани еимаздоз цҳак аҳасабала иахәаԥшуан. Ацәаҟәа анхарҭа азааигәа икыдны ирбар, "Ацәаҟәа ҳҭааит" ҳәа иазырҳәон. 

Аԥсуаа ишазгәарҭо ала, ацәаҟәа ауаҩԥсы иԥшра амоуп, алымҳақәа дууп, иамоуп алақәа, аҿы, ианаҭаху жәҩанахьтә адгьыл ашҟа илбааны ахаҿы аӡы иӡаакыланы иажәуеит, убри азоуп изырҳәо "Ацәаҟәа аӡы ажәуеит" ҳәа. 

Ажәытәӡан аԥсуаа рҿы Ацәаҟәа анцәахәқәа дырхыԥхьаӡалан. Уи даара илеишәа цәгьан, дыџьбаран. Ацәаҟәа нцәахәык иаҳасабала дизааҭгыло аҵарауаҩ Н. С. Џьанашьиа иазгәаиҭоит, ацәаҟәа анцәахәы аԥсҭҳәақәа дрылоуп, игәамԥхо ҟазҵо димеигӡакәа дахьирхәуеит, дирчмазаҩуеит. Ари анцәахәы дыдмыргәаарцаз аԥсуаа ацәаҟәа хны ианырбалак нахыс, ихыҵаанӡа рҿы рыӡәӡәомызт, аҵеџьқәеи аӡыхьқәеи рҿы аӡы ртомызт, аӡиасқәа рааигәа инеиӡомызт – еиҳараӡак иара ахы ахьҭакыз. Ажәакала, иахьынӡазалшоз аӡы рҽацәырыхьчон. 

Ацәаҟәа зызгәааз, ма иашәииз ауаҩы акырӡа иҽеицеикуеит, дҩеижьхоит, дҵыкәкәо далагоит. Ас еиԥш иҟалаз ауаҩы дыбзиахарц, арыӷьарахь дгьажьырц азы дырныҳәон. 

Аныҳәара шон ҩ-хәҭакны, ианымҩаԥырго ԥшьашан. Аныҳәара актәи ахәҭа: ԥшьашак аҽны аҳәса цқьақәа хҩык ачымазаҩ дрыгәҭылакны рааигәа ииасуа аӡиас, ма акәарахь илбаауеит. Зыԥшшәы еилаԥсаз ачыҭ ихы иакәрыхшон, абас ҳәауа: "О, Анцәа ду! Игха еилкааны ачымазаҩ дузааит, иахьазы иҟнытә абри ачыҭ ԥшӡа удкыл". 

Абас наҳәаны, ихы иакәрыхшаз ачыҭ аӡы иарҭон. Аҿаҭахьа иқәиҵон дук хара имгакәа аныҳәара ҟаҵаны ихы шҿихуа ҳәа.  

Шьҭа анеҩстәи аԥшьашазы ԥыхьа ишыҟарҵаз еиԥш аныҳәаҩцәа рыхҩыки рчымазаҩи маҭәа шкәакәала деибыҭаны аҿаҭахьа ахьрықәырҵаз аҭыԥ ахь илбаауан. Ачымазаҩ ихаҭа ида ари аныҳәараҿы ахацәа алахәызар ҟалаӡом. 

Аныҳәара иаҭаху аусмҩаԥгатәқәа зегьы аҳәса ракәын иҟазҵоз. Арбаӷьки арцынаки уа аӡаҿы илбааганы иршьуан. Ашәымкьаҭ дыргылон, абысҭа руан, акәакәарқәеи акәытқәеи ржәуан, ашыламгьалқәа рӡуан. Аԥхьа акәакәарқәеи ашыламгьалқәеи рдуны быжьба-быжьба цыра ҟарҵон, нас даҽа быжьба-быжьба - иҵегь инеиҵаны. Амарҭхәқәа анымазеихалак, инаганы ашәымкьаҭ иқәырҵон, иара уаҵәҟьа быжь-цәашьык адыркуан.

Дныҳәон еицыз қәрала зегьы иреиҳабыз аԥҳәыс цқьа. Аныҳәара цонаҵы ачымазаҩ дшьамхнышгылазар акәын. Данахныҳәалак, акәакәар ссақәа быжьбеи, ашыламгьалқәа быжьбеи, быжь-ҿахрак абысҭеи наганы аӡы иарҭон, ацәаҟәа анцәахәы иаҳҭныҳәсақәа рхәы ҳәа. Аныҳәагатә чыс уа инатәаны ирфон, ирцәынхаз ганы аӡы ихырыԥсалон – аҩныҟа акгьы угар ҟаломызт. Шьҭахьҟа ихьамԥшыкәа ихынҳәыр акәын.

Ацәаҟәа иадҳәаланы ҳажәлар рҟны ахархәара змаз шәиира бааԥсқәоуп "Угәараҭа ацәаҟәа ықәлааит", "Угәараҭа цәаҟәасырҭахааит".

Ацәаҟәа иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәа рхыԥхьаӡара маҷым, урҭ рӷьырак иахьа уажәраанӡа ахархәара рымоуп, иаагозар:

• Ацәаҟәа лассы-лассы ажәҩан аҿы ицәырҵуа иалагазар, уи абзиара иазҳәоуп.

• Ацәаҟәа ашьхара аганахь ихны иубар, аарҩара иазҳәоуп, амшын аганахь икыдзар - ӡысаамҭахоит.

• Амрагыларахь икыдлар, ашоура бааԥс иазҳәоуп, амраҭашәарахь – ақәаршаҩы леиуеит. 

• Ацәаҟәа амш аныбзиоу ихылар, лассы ақәа леиуеит.

• Ақәа анауа ацәаҟәа хылар, лассы амш еилгоит.

• Ацәаҟәа анху унацәа, ма унапы ақәукыр ҵасым, ихҩаауеит, мамзаргьы иҩеижьхоит рҳәоит. 

• Ацәаҟәа ухаԥыцқәа аурбар, иҩеижьхоит, ма зынӡа иҵышәшәоит рҳәоит.

• Аҽыхәа иақәымтәац арԥыс ихаԥыцқәа ацәаҟәа иабар, ихаԥыцқәа еиқәаҵәахоит.

228
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

98
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

98

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

534
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

534

Робесҭан Габлиа депутатс дықәзыргыло агәыԥ Аԥсны АКХ аҿы ашәҟәы иҭарҩит

6
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит рашәара 12 рзы алхратә ҭыԥ хадақәа ԥшьба рҿы: Кындыӷтәи, Гәдоуҭатәи, Бзыԥтәи, Оҭҳаратәи.

АҞӘА, рашәара 5 – Sputnik. Аԥсны Алхратә комиссиа хадаҟны ашәҟәы иҭарҩит Оҭҳаратәи алхратә ҭыԥ хада №14 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь Габлиа Робесҭан Иван-иԥа кандидатс иқәыргыларазы аԥшьгаратә гәыԥ.

Уаанӡа Аԥсны Алхратә комиссиа хадаҟны ашәҟәы иҭарҩит Кындыӷтәи алхратә ҭыԥ хада №31 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь Аидар Кәыҵниа, Гарри Кокаиа, Џьансыхә Адлеиба кандидатс рықәыргыларазы аԥшьгаратә гәыԥқәа.

Гәдоуҭатәи алхратә ҭыԥ хада №18 ала ашәҟәы иҭагалоуп Асҭамыр Ахбеи Алхас Ҳагбеи, Бзыԥтәи алхратә ҭыԥ хада № 10 – Ҭамаз Леибеи Ҭемыр Беиеи рықәыргыларазы аԥшьгаратә гәыԥқәа.

Робесҭан Габлиа лаҵарамза 2018 шықәсазы Атранспорт азы Аԥсны Аҳәынҭусбарҭа дахагылеит, абҵарамза 2019 шықәсазы усҟантәи Аԥсны ахада Рауль Ҳаџьымба Робесҭан Габлиа Афымцамчи, атранспорти, аимадарақәеи рзы Аԥсны Аҳәынҭқарратә усбарҭа аиҳабыс дҟаиҵеит.

Мшаԥымза 2020 шықәсазы Афымцамчи, атранспорти, аимадарақәеи рзы Аԥсны Аҳәынҭқарратә усбарҭа еиҭеиҿкаана Аимадарақәеи, амассатә коммуникациақәеи, ацифратә ҿиареи рзы Аҳәынҭқарратә еилакы ҳәа. Афымцачи атранспорти русхк азы аусбарҭа анапынҵақәа зегьы Аекономика аминистрра аҭакԥхықәрахь ииаргеит. Аимадарақәеи, амассатә коммуникациақәеи, ацифратә ҿиареи рзы Аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩыс лаҵарамза 2020 шықәсазы даҭан Беслан Ҳалуашь. 

Аԥсны Жәлар Реизара адепутатс дҟалар илшоит алхратә зин змоу, 25 шықәса зхыҵхьоу атәылауаҩ. Адепутатхара илшом зус аӡбара иаҿу, аҩыжәра, ма арҩашьыгақәа зыҽрыдызцало, зыпсихика уашәшәыроу ауаҩы.

АКХ аҿы ашәҟәы дҭаргаларц азы аԥшьгаратә гәыԥ ркандидат изы 200-250-ҩык алхыҩцәа рнапқәа еизыргароуп. Аполитикатә партиақәа аԥхьа АКХ аҿы рыҽҭарыҩуеит, нас аизара ду мҩаԥганы адепутатрахь иқәдыргыло икандидатура рыдыркылоит.

Аԥсны Алхратә комиссиа хада ԥхынгәы 12 аҽны иҭацәыз адепутаттә ҭыԥқәа рахь алхрақәа рымҩаԥгара ҿҳәарас ишьақәнаргылеит.

Азакәанԥҵаратә мчраҿы амандатқәа ԥшьба ҭацәуп - уаанӡа депутатцәас иҟаз атәыла ахада Аслан Бжьаниа, аԥыза-министр Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, Гагра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь рҭыԥқәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

6