Ацәарԥшӡы, абҷы, ацәаркыҷы: аԥсыуала рыхәышәтәышьеи ишыршьои

227
(ирҿыцуп 18:05 06.07.2019)
Ауаҩы ицәа иалалар зылшо еиуеиҧшым ачымазарақәа аҧсуаа дара рхатәы хьыӡқәа рырҭеит. Жәлар рдоуҳа иаҧнаҵеит урҭ рынцәахәқәагьы, дара ирықәнагахаша аныҳәарақәагьы. Убас Ахьы Зосҳан нцәахәыс дызмоу хҩеиҳәшьцәак: ацәарҧшӡеи, ацәаркыҷи, абҷи зҭааз ауаа ишыршьар акәу атәы аматериал азлырхиеит Есма Ҭодуа.

"Хҩык аиҳәшьцәа" рыхьӡ ашьара

Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы ауаа рцәа иалнахуаз ачымазарақәа изакәыз анырзымдырлак, ма хәышәтәышьа анырзамҭалак дазырҧшаауан Анцәахәы. Иара ажәа "ачымазара" ахаҭагьы рхы иадырхәомызт, шамахамзар ак зыхьуаз ауаҩы "абзиа иҭааит", ма "аҳцәа иҭааит" рҳәон.

Ахьӡымҳәарала ачымазарақәа, мамзаргьы еиуеиҧшым амч лашьцақәа рҟәырҭхон ҳәа ирыҧхьаӡон.

"Ацәаркыҷы ҳәа иҟоуп (уи ветрианка ҳәа изҿу оуп- аред.), ацәарҧшӡы ҳәа иҟоуп (урысшәала оспа ҳәа иашьҭан- аред.), абҷы (корь- аред.) ҳәа иҟоуп. Иара зыхьыз ихы-иҿы зегьы ҭырҿҿаны ашәахсҭақәа аанахәоит, аха иахьӡыртәыз бымбои – ацәарԥшӡы – ицәа зырԥшӡаз. Ицәа зырҿаасҭаз рҳәаӡомызт, убриаҟара иацәшәон. Абри Анцәахәы убриаҟара иацәшәон ацәарԥшӡы захьӡырҵаз убриоуп", - ҳәа ҳалҳәеит арҭ ачымазарақәа аԥсыуала рыхәышәтәышьа иахаану Валентина Ҳалбад.

Валентина Халбад
© Фото : Сырма Ашуба
Валентина Халбад

Ацәарԥшӡы аеҳәшьа еиҳаб лоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, уи длышьҭанеиуеит абҷы, нас ацәаркыҷы.

Ажәабжьҳәаҩцәақәак изларҳәо ала урҭ аеҳәшьаԥацәа роуп. Дара рынцәахәы Ахьы Зосҳан ҳәа ихьӡуп. Ахьы Зосҳан дзынцәахҿыҵәҟьаз ацәарԥшӡы акәын ҳәа ҳалҳәеит ҳара ҳинформант.

Арҭ "аеҳәшьцәа" зҭааз аҩнаҭа урҭ ишақәнагоу рымаҵ руроуп, дхәыҷума, ддума ицәа иалалаз изыбзиахаразы, дамыргәаҟразы иршьар ауп. Аҩнаҭаҿы аҩыжәра ҟалом, ашьакаҭәара (иарбанзаалак, кәтыума, шьтәоума) ҟалом, алаӷырӡ акаҭәара ҟалом (аԥсрахьы аныҟәара), ацҭәа аҟаҵара бзиам, иҟалом иара убас аӡахреи аԥареи – ачымазаҩ илабара иаԥырхагахар ҟалоит ҳәа. Иара ашәахсҭа ахәыҷы инылозгьы аҳцәарҭыԥ ҳәа ахьӡ ршьон. Зцәа ус еиԥш алнахыз "дышәҭит" ҳәа изырҳәон ашәҭ дадкыланы. Насгьы иара дахьышьҭаз (дахьыҩназ) ауадагьы иԥшӡаны идырхион, ашәҭқәа дыргылон, аишәа ахаа-мыхаақәа ықәырҵон. Аԥыжәара рыман аҟаԥшьи ашкәакәа аԥшшәқәеи.

Ажәакала Анцәахәы игәаҟаҵара иазкын иааҟарҵоз зегьы. Насгьы иара ачымазаҩгьы игәышьҭыхра иацхраауан ҳәа иԥхьаӡан. Иара аҩны ддәылҵыргьы ҟаломызт – абҷыи ацәаркыҷыи зыхьуаз 21 мшы, ацәарԥшӡы змаз 40 мшы, иара ачымазара даҽаӡә иахь ииасыр шауа алагьы уи имаҵ зуаз изыхьхьаз иакәын.

Аетнолог: аԥсуаа ҷыдала ахылаԥшра арҭон - амшьҭацәгьа аҽацәыхьчара

Анцәахәы дызҭааз рныҳәара

Арҭ ачымазарақәа иҟоуп иманшәаланы изхызго ауаа, иҟоуп иахнарҟьо, иҟалалон шьҭа ихгара иаҿуп шырҳәоз ҽыц амч аманы ианыгьежьуаз. Ачымазара амч аманы ианыгьежьлак "ахьаршә" ҳәа иашьҭан. Усҟан имҩаԥыргон абас еиԥш иҟаз аритуал: аԥхьа ахәыҷы (аду) арбаӷь хынтә ихы инакәыхшаны аҿаҭахьа рықәырҵон абри агәыи агәаҵәеи шуҳарбо ҳәа. Иара убас ихыргон ацәа (ацәашьы). Нас даныбзиахалак ашьҭахь арбаӷь шьны, ацәашьы ҟаҵаны, ачашә адкыланы дырныҳәон. Ари аганахьала азҿлымҳара амоуп ашәҟәыҩҩы Баграт Шьынқәба иавтобиографиатә роман "Ахаҳә еҩса" аҟны иааиго ацәаҳәақәа: "Ахьӡы зхьыршоу аҽы иақәтәоу Ахьы Зосҳан иан Ханиа Шкәакәа! Амаалықь хәыҷы былԥха-бгәыԥха игыбмыжьын!"

"Сара схаан, ирҳәоит убыс, нас, сан рыцҳа даныҟаз, ҳахҩык иҳахьын ахәыҷқәа, абҷоуп иҳахьыз. Абри убриаҟара дшәон, днеины дындәылҵны, Ахьы Зосҳан ҳәа днеины димҵаныҳәон, ҳхәыҷқәа рыԥсы ҭаны, еибганы Анцәа исыҭ ҳәа. Нас дара адуцәа иахьеибырҳәоз саҳауан хьырхьырхьырҳәа иҽы ашьҭыбжь, иҽы аҟәынақәа рышьҭыбжь ахьхьаҳәа агәарԥ аҿы исаҳаит ҳәа ианеибырҳәоз. Нас инеины агәашә аартны, анҭыҵ, - ианылаԥшлагьы аҽышьҭақәа ҳбеит ҳәа,..", - лҳәеит Валентина Ҳалбад.

Арҭ ачымазарақәа иара убас ауаҩы ашоура ҳаракны инаҭар алшоит. Убас еиԥш аан, арыхьҭышьра, ацәалаҟәаҟәара змаз аӡахьы дганы дырныҳәон – "аӡҭыхра" ҟарҵон.

"Ҷфу", "ҷфу", "ҷфу": аҭәҳәақәа рыгәра шызгаз

Аԥҳәыс еиҳабы акәмаан лыманы аӡахьы дцаны аӡы таны, аӡыхь аҟынтәи х-хаҳәк уахь инӡааршәыланы илыманы даауан, убри далалкәабон, ахаҳәқәа карыжьӡомызт. Мышқәак рышьҭахь урҭ ахаҳәқәа лыманы, акәтаршыц аашьҭыхны дырҩегь аӡахьы дцон. Акәтаршыц ашьа аӡы ихылартә уа илшьуан, нас ахаҳәқәагьы аӡы инҭаԥсаны "Ӡаҳкәажә, доужь ҳхәыҷы" ҳәа иныҳәон.

Акыраамҭа ичмазҩыз иара убас ахнышьыргьы иҵыргон – "иахьарнахыс ачымазара уҟәаҳхит" ҳәа наҟ-ааҟ хҩык аҳәса нагыланы деимырдон. Ачымазара иаханарҟьоз иҟан ажьираҿы инаганы ианырныҳәозгьы – "дыбзиахар урацәахә дшалаҳаршәыша" ҳәа (ажәытә ажьира иазыркуаз ауаа арацәала ирҷышәуан). Арҭ аҿырԥшҭәқәа иаадырԥшуеит аиха иалоу амагиатә мчы аԥсуаа разхаҵарақәа рҟны.

Иахьатәи ҳаамҭазы арҭ ачымазарақәа ахәшәқәа азыԥшаауп. Ацәарԥшӡы акәзар зынӡаск иаҟәырҭхахьеит, абҷыи ацәаркыҷыи зыхьуа жәамш рынахыс дшәарҭаӡам, ауаа дрылагылар ҟалоит рҳәоит аҳақьымцәа. Аха иахьагьы имаҷым уи аԥсыуала ҳәа 21 мшы аҩны идәылзмыжьуа. 21 мшы анҵлак нахыс 22 цыра ахәажә ҟаҵаны, аишәа ԥшӡаны хаа-мыхаала ирхианы ацәашьы ихганы "Ари нахыс дманшәалахааит, иаҳхаҳгеит, алԥха, агәыԥха имаз!" ҳәа иныҳәоит мҽышак аҽны. Иҟоуп ҩ-цәашьык азыркуагьы.

 

227
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

98
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

98

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

534
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

534
Олег Бушев

Агәыԥсахра иазыԥшу аԥснытәи астудент Олег Бушев Урыстәыла атәылауаҩра иоуит

4
(ирҿыцуп 14:53 05.06.2020)
Аԥснытәи астудент Олег Бушев игәы ԥсахтәны иҟоуп. Олег ацхыраара ирҭар алшоит рҳәахьан Бакулев ихьӡ зху Агәи адеи рзы аинститут аҿы урыстәылатәи атәылауаҩра иоур.

АҞӘА, рашәара 5 – Sputnik, Асмаҭ Ҵәыџьԥҳа. Агәыԥсахра иазыԥшу Олег Бушев Урыстәыла атәылауаҩра иоуит ҳәа Sputnik иазаалыцҳаит Олег иан Светлана Бушева.

"Атәылауаҩшәҟәы анҳарҭоз ныҳәак иаҩызан. Урыстәылатәи ателеканалқәа ржурналистцәа алахәын. Уажәшьҭа ҳаҽҭаҳаҩуеит, аполиклиникаҟынтә ашәҟәқәа еидаҳкылоит, абри ашьҭахь Бакулев ихьӡ зху Агәи-адеи рзы аинститут аҿы ҳнеиуеит. Олег уажәы ихы цәгьамкәа ибоит", - еиҭалҳәеит лара.

Олег Бушев – Аҟәатәи аиндустриалтә коллеџь дастудентуп. Даныхәыҷыз адиагноз ДЦП изықәдыргылт, аха иҩызцәа акала дреиԥшымкәа дыҟамызт.

2019 шықәса лаҵарамзазы игәабзиара шьақәҟьеит. Ареспубликатә хәышәтәырҭаҿы ица ихьуеит ҳәа игханы адиагноз ықәдыргылеит, убри азгьы ииашамкәа дырхәышәтәуан. Аамҭақәак рышьҭахь ауп ианышьақәдыргыла иара игәы акыр иазҳаны ишыҟаз, адилатациатә кардиомиопатиа шимаз.

Иара ара ихәышәтәра залшомызт. Бакулев ихьӡ зху Аинститут аҿы агәаҭара дахыжьын. Уа угәы ԥсахтәуп рҳәеит, аха иара Урыстәыла атәылауаҩра ахьимамыз азы асеиԥш аоперациа изыҟарҵомызт.

Аҭагылазаашьа адгылара арҭеит усҟантәи атәыла ахада Рауль Ҳаџьымба, Адәныҟатәи аусқәа рминистрра, Урыстәыла иҟоу Аԥсны Ацҳаражәҳәарҭа.

Апроблема иазхьаԥшит иара убасгьы Урыстәыла Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра. RT имҩаԥнаго апроект "Не один на один" аҳәаақәа ирҭагӡаны ацхыраара ауит Олег аамҭа кьаҿла урыстәылатәи атәылауаҩра иоурц азы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

4