Аԥсуа кьанџьа

Ӡиуауа – акьанџьа аӡы аҭара, мамзаргьы ақәа аруразы аныҳәа

103
(ирҿыцуп 18:29 07.07.2019)
Жәлар рамзар иаҵанакуа ақьабзқәа иреиуоуп ақәа аурц азы аӡы астихиа ахьӡала имҩаԥырго ақьабз Ӡиуауа. Ақьабз ахаҭагьы акыр аиҭакрақәа ирхысит: ауаҩы ԥсаҭатәыс аӡы данарҭоз аамҭа инаркны ахәыҷы хәмаррахь аиасра аҟынӡа. Ари азҵааразы лдыррақәа ҳадылгалоит НААР аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Ӡиуауа – акьанџьа? Ӡиуауа - анцәахәы?

Ӡиуауа – ақьабз аҿы иҟарҵо акьанџьа ахаҭа ахьӡ акәу, мамзаргьы нцәахәы хьӡу инагӡаны еилкаам. Аҵарауаа ари атермин еиуеиԥшымкәа аинтерпретациа азыруеит. Џьоукы иазгәарҭоит Ӡиуауа / Ӡиуоу – ари аӡы амчра аазырԥшуа нцәахәуп ҳәа, даҽа џьоукы "аӡы аура", "аӡы узҭо" ауп иаанаго ҳәа иахцәажәоит, иҟоуп уи аетимологиа "аӡы азы ауоу" ҳәа еиҭазгогьы. Аха иара ақьабз изызку ҳәа еицҿакны ирҳәо акоуп – аӡы аҳәара, ақәа арура ауп.

Ажәабжьҳәаҩцәа рхаҭа уанразҵаауа, уи алацәажәара ианалалго "Ӡиуауа ҟаҳҵон, аӡахьы иаҳгон" ҳәа аиҭаҳәара иналагон. Уи зеиԥшла ақьабз ахаҭазы ирҳәо, идырхио акьанџьа иахьӡны ирҳәо - макьана еилыргатәу усны иаанхоит. Аха акьанџьа иахьӡзар ҟалап ҳәагьы уҳәар злалшо, иара анцәахәы ахьӡ акьанџьахь ииаргар ҟалон. Ус еиԥш аҿырԥштәқәа маҷым - егьырҭ ажәларқәа рҟны еиуеиԥшым ақьабзқәа рымҩаԥгараан иҟарҵо ақьабзқәа иара ззынархо амчра ахьӡ анарҭо.

Ӡиуау ақәа узҭо анцәахәы иакәзар, усҟан иара ихьӡгьы иҭеиҭыԥшгьы ԥсаҭатәс иҟарҵо иахьгьы ииаргоит. Ииашахаҭаны, ас еиԥш акульт ақьабзқәа рҟны аҭыԥ амоуп.

Ҳазааҭгылап иара акьанџьа иҟарҵоз зеиԥшроу ҳәа ирҳәо. Уи атәы ҳзеиҭалҳәеит зхаҭагьы ари ақьабз амҩаԥгара изныкымкәа иалахәхахьаз Мгәыӡырхәа ақыҭан инхо Олиа Леиба-Тәанба. 

"Ӡиуауа ҟаҳамҵоз… Ажәытә аҭәарӷәы ҟарҵон абаҳа еиԥш са схаангьы. Аҭәарӷәы аҵыхә ҟьаҟьаӡа иҟамзи, амаҭәа ашәырҵон, анапқәа реиԥш алабақәа наҭаны. Нас ахы нахадыргылон акьынтыжә еиларҳәны, ԥҳәыс маҭәала еилаҳәаны, "Ӡиуоуоу, Ӡиуооу, Ӡариқәақәа, мыркылдышь" ҳәо, аҳәсақәа, "аҳ иԥҳа дҳамоуп, аӡба дакит, ӡы хәыҷыказ даҳзыҭиуам, ӡдук азыҳәан даҳҭиуеит" ҳәа, абри ҳәо архан ҳцон, аҳәсеи ахәыҷқәеи, Мҷышь ҳцон, ӡеиқәҭәа ҟаҳҵон, Мҷышь ҭадырбоз џьысшьон…", - ҳәа ҳалҳәеит лара.

© Foto / Эсма Тодуа
Аинформант Олиа Леиба-Тәанба

Акьанџьа ахаҭа хынтә-ԥшьынтә аӡы иалаҳажьуан, иалаҳхуан, нас иҳаманы аҩныҟа ҳаауан, аҩны ҳнеиаанӡа, ақәа аурагьы налагон ҳәа инацылҵеит.

Излаҳбо ала, аԥсуаа ҳҟны аӡы анцәахәы дшыԥҳәысу ала, акьанџьагьы ԥҳәыс маҭәалоуп ишеиларҳәо.

Ӡиуауа ажәытә шьаҭақәеи иахьатәи аамҭази

Иҟоуп аҵарауаа ажәытәӡан акьанџьа ахаҭыԥан аӡы иарҭоз ауаҩы иакәын ҳәа азгәазҭо. Уи аӡы дагар, ақәоура бааԥс ҟалоит, кыраамҭа иаҟәымҵуа ҳәа иазырыԥхьаӡон, аӡы дамгакәа дханагалар, ишахәҭоу иҟалон. Ашьҭахьы аԥсаҭатә афункциа акьанџьахьы ииаргеит. Аханатә ақьабз шымҩаԥыргоз атәы аҵарауаа рматериалқәа неидаҳкылар, ихарҭәаау аверсиа ҟалоит абас еиԥш:

Х-гәыԥкны рҽеиҩыршон: аҳәса еиҳабацәеи аҿар – аӡӷабцәеи аҷкәынцәеи - хаз-хазы игылон. Амахәқәа ирылхны анышь ҟарҵон, уи аԥҳә ақәырҵон. Хазы аҽада (ма аҽы) ашьыршьаф шкәакәа ақәыршәны идыргылон. Акьанџьа иҟарҵаз аԥхьа анышь иақәыртәаны ауп ишааргоз,аҳ иԥҳа ахьтәы уардын даныртәалан данаарго еиԥш. Нас аӡаҿы ианнеилак, акьанџьа анышь инақәхны аҽада (ма аҽы) иақәдыртәон. Егьи аԥҳә амца нацраҵаны аӡиас иарҭон. Аҽада (ма аҽы) акьанџьа шақәтәоу аӡы инҭаргыланы зегьы аӡы ақәырҭәон. Убри аан Ӡиуауа ашәа зҳәоз аҳәса еиҳабацәа ракәын.

Анаҩстәи аамҭақәа рзы ишааиуаз, ахәмарратә форма аанахәо иалагеит. Аӡаҿы ианнеилак ӡеиқәҭәа ҟарҵо, аиҳаракгьы ахәыҷқәа роуп зхы алазырхәуаз. Иазгәаҭатәуп, ари ақьабз 2015 шықәсанӡа ишымҩаԥыргоз Аҷандара ақыҭан инхо Царгәышаа (уи ашьҭахь атәы ҳаздырам), иара убас Мықә ақыҭа инхо Ҭараа ааигәанӡа иҟаҳҵалон ҳәа ҳарҳәеит, Мгәыӡырхәаа аҳәсақәа ракәзар, аҵыхәтәан ианыҟаҳҵаз аахижьҭеи 7-8 шықәса еиҳазаргьы ҟалап рҳәеит. Иҟалап уажәгьы иҟазҵо ыҟазар, аха ус еиԥш аинформациа ҳамам.

Хымԥада, хәмаррак аҳасабала акәзаргьы, зеиқәырхара, зеиҭарҿиара алшо қьабзуп.

103
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

99
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

99

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

534
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

534
Юрий Кварацхелия.

Кәарцхьиа еиҭеиҳәеит Гәдоуҭа араион аҟны аҵиаақәа рыхәшәтәра иахьынӡазхиоу атәы

0
(ирҿыцуп 16:08 05.06.2020)
Гәдоуҭа араион ақыҭанхамҩатә усбарҭа аиҳабы Иура Кәарцхьиа арадио Sputnik аефир аҟны арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭеиҳәеит амармалташьтә пты аҟынтәи ахәшәтәрақәа рылагара иахьынӡазхиоу атәы.
Кәарцхьиа еиҭеиҳәеит Гәдоуҭа араион аҟны аҵиаақәа рыхәшәтәра иахьынӡазхиоу атәы

"Амармалташьтә пты зшьуа ахәшәқәа 650 литра ҳауит Гәдоуҭа араион. Уи аԥхьа иҟаҳҵаз аҳәара ала, нас иҵегьы ҳҭаххар иҳарҭоит. Иахьа иналак-аалакны ақыҭақәа рҟны иахьырбо аҭаацәарақәа ахәшә ақәҭәара иаҿуп. Апальматә бжы зшьо ахәшә 60 литра ҳауит 1000 шьапы ирызхаша Гәдоуҭеи Афони. Аҩашазы ҳаицәажәаны ҳаҟоуп, маҭәахәыла еиқәҳаршәоит, ахәшә ақәаҳҭәоит. Гәдоуҭа ауаажәларратә ҳәа иԥхьаӡоу аҭыԥ аҟны игылоу 23 пальма ҵла роуп, даҽа 363 шьапы ауаа рыҩны аԥхьа, ргәарԥ аҿы игылоуп. Ҳара иаҳуалу - ус аҵлақәа змоу ҳдыруеит, рҭел ҳасны ираҳҳәоит, иааины иргоит, иақәырҭәоит. Ауаажәларратә ҭыԥқәа рҟны ауп ҳусзуҩцәа иахьақәырҭәо. Гәдоуҭа араион аҟны макьаназы ус еиԥш ачымазара ыҟам, апрофилактикатә хәшәтәрақәа мҩаԥаагоит", - иҳәеит Кәарцхьиа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0