аԥсуа анбан

Ажәақәа "гәышьа", "амарџьа", "аҟаҭ", "акаамеҭ" ирызкны цәаҳәақәак

308
(ирҿыцуп 14:04 10.08.2019)
Аԥсуаа ражәаҳәа иалоу ажәақәа "гәышьа", "амарџьа", "аҟаҭ", "акаамеҭ" ирызкны гәаанагарақәак ҳацеиҩылшоит Sputnik акорреспондент Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳцәажәараан изыхәҭоу аҭагылазаашьа инақәыршәаны ахархәара анаҳҭо ыҟоуп ажәытә ажәақәа. Иҟалалоит урҭ абызшәаҿы ианеиқәхо, аха рҵакы анырхашҭуа. Убри аҟнытә, сазааҭгыларц сыӡбеит ажәақәа "гәышьа", "амарџьа", "аҟаҭ", "акаамеҭ" рзы аӡәырҩы аҵарауаа ргәаанагарақәак.

Гәышьа. Абри ажәа лассы-лассы ацәажәараҿы рхы иадырхәоит акы иазкны гәынамӡарак, гәкаҳарак анрымоу. Ас еиԥш ахархәара змоу ажәа аҵакы џьара заҵәык адагьы џьаргьы иуԥылом, иара уигьы иҵоурам амчқәа ирыдҳәалоуп.

1983 шықәсазы хылҵшьҭрала ақыҭа Тҟәарчал, Атышаду аҳабла иеиуаз Наҭела Хәыҭа-иԥҳа Аргәын лҟнытә аҵарауаҩ Руслан Гәажәба ианиҵахьан лаб иҿылҵааз аҳәамҭа кьаҿ, уи абас аҳәоит: "Сара сҭаацәа саныхәыҷыз исарҳәеит, исабжьаргеит санцәажәо сажәа иалаҵаны "Гәышьа" сымҳәаларц. Уи захьӡу аҩсҭаацәа реиҳабы иоуп. "Гәышьа" уҳәацыԥхьаӡа дԥырны дааины ужәҩа днықәтәоит, "Иуҭахузеи, узсыԥхьазеи?" - ҳәа дуазҵаауа. Аҩсҭаа дызхьыԥшу ауаҩы хир дақәшәом".

Ирхашҭқәахьеит акәымзар, ажәытәан "Гәышьа" аҩсҭаацәа реиҳабы ихьӡ ауп ҳәа зыԥхьаӡоз рацәаҩын.

Аҟаҭ. Ҳбызшәаҿы ахархәара амоуп ижәытәӡоуп ҳәа иуԥхьаӡаша ажәа "аҟаҭ". "Уи аҟаҭ ихигеит", "Уи аҟаҭ дҭагылоуп" рҳәоит ацәажәараан еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы. Ҭҵаарадыррала ари ажәа дазхьаԥшхьан Дырмит Гәлиа. Аԥсуаа ари ажәа ажәытәӡатәи шьамаа (сирийцы- аред.) рҟнытә иаланагалазар ҟалап ҳәа агәаанагара иман. Ажәытәӡатәи шьамаа рҿы "Ҟаҭе", "Ка́те" дынцәоуп. "Аԥсуаа ҳҿы анцәаратә функциа ацәыӡхьеит, аха ишәарҭоу, иҿку чмазарак ауаа ирылазырҵәо ахьӡ акәны иаабоит", азгәаиҭоит Гәлиа.

Амарџьа. Ажәа "амарџьа" аԥсуа бызшәаҿы ахархәара амоуп аӡәы ишәарҭоу, иуадаҩу уск инапы аналеикуа, ишәарҭоу мҩакы данықәло. Ауаҩы игәы иҽанызарц "амарџьа, машәыр умыхьааит" – ҳәа иабжьаргон дызҭаху. Иара убас агәышьҭыхра анаҭаху аамҭазы ари ажәа хәарҭара алоуп, иаагозар "Аҳаҳаи, амарџьа, ҳаиҵамхароуп!"

Аха ари ажәа даҽа ҵакык ахьамоугьы ануԥыло ыҟоуп. Иаҳҳәап, афольклорист С. Л. Зыхәба ишәҟәы "Аԥсуаа рмифологиа" аҿы иааигоит ҿырԥштәыс аҟазараҭҵааҩы А. К. Кациа иажәақәа: "Сара сабду иҳәоны изласаҳаз ала, ажәытәан амшын аҿы анышь амҵәыжәҩақәа анырҟьоз, иеицахаларц азы "шәах амарџьа!" – ҳәа еицырҟьон".

Ажәа "амарџьа" еиуеиԥшым ааԥхьаратә ҟазшьақәа аманы ирымоуп аԥсуаа реиԥш адыгаа, аҟарачқәа, ауаԥсаа, аингәышцәа, абазақәа. Ари ажәа ажәытәан аԥсуаагьы, адыгақәагьы ирзеиԥшыз нцәахәык ихьыӡ акәзаарын. Ауаҩы акы данаргәаҟуа зегь раԥхьа дааины дицхраап ҳәа дзықәгәыӷуаз анцәахәы иакәын амарџьа, Марџь ҳәа изышьҭаз. Амарџьа (марџь) зегь раԥхьа иааины ауаҩы ицхраауа нцәахәуп ҳәа аирбоит академик Н. И. Марр иархивтә нҵамҭақәа руак аҟны.

Акаамеҭ. Араԥ бызшәа аҟнытә аԥсуа бызшәа иаланагалаз ажәоуп – "акаамеҭ", "киаамаҭ". Адунеи еилабгоит, иқәӡаауеит ҳәа амифтә гәаанагара азырбо ажәоуп. Аԥсуаа ирымоуп традициала ирҳәо ашәира бааԥс: "Акаамеҭ уақәшәааит", "Акаамеҭ узыҟалааит". Гәаҟра дук иақәшәаз изы ирҳәоит: "Акаамеҭ дақәшәеит", "Акаамеҭ изыҟалеит". Ахәыҷы мтәа-мгыла, ма еилҟьеилӷәыцәӡа иҟоу аӡәы и(л)зырҳәоит "Акаамеҭ деилҟьоуп" - ҳәа.

Амариицәа рмифологиаҿы нарцәытәи адунеигьы, уи иахылаԥшхәугьы киамаҭ ҳәа ирышьҭоуп. Уаҟа агәнаҳа ҟазҵахьоу ҵа змаӡам атыша лашьца (киамаҭ) дҭаҳауеит, уи џьаҳаным днаноит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

308
Ӡыдаҟәара

"Мышцәгьамзар аӡы зҭамло": Ӡыдаҟәара амаӡақәа

7
(ирҿыцуп 12:36 25.10.2020)
Отҳара ақыҭа иагәылсуа Ӡыдаҟәара иадҳәалоу ажәабжьқәа дырзааҭгылоит Sputnik аколумнист, афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Аԥсны аԥсабара беиоуп аӡқәа, аӡиасқәа рыла. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахьы ҭызго аӡқәа, егьырҭ аинерттә материалқәа ахьыҵухыр алшо, иара убас иуникалтәу аӡқәа: иаҳҳәозар, "зышьҭрахь игьежьуа аӡы" – аҵарауаа аԥсуа еставелла ҳәа изышьҭоу амшын иалало аӡы еснагь ҭыԥк аҿы шьҭахьҟа ихынҳәуа. Убри инаҷыдангьы иҟоуп зынӡаск аӡы зҭам аҟәарақәа. Урҭ иреиуоуп Оҭҳара ақыҭа еиҩызшо Ӡыдаҟәара. Иара амш цәгьа аныҟоу заҵәык ауп аӡы анҭало.

Аӡиасқәа
© Sputnik / Томас Тхайцук

"Ӡыдаҟәара ҳәа изышьҭоу – ари жәытә ӡиас ҭыԥуп. Ари аҟәара мышцәгьамзар аӡы зҭамло, аӡы ахьҭам азоуп Ӡыдаҟәара ҳәа изашьҭоу. Амш аныцәгьахо аӡы ҭалоит, амш аныбзиоу иҭабаны иҟоуп. Иара агеи-ашьхеи ашьапаҿынтәи аҩ-бахә рыбжьара иҟәрыԥшны иаауеит, Мҷышь аҭыԥ аҿынӡа иҩеиуеит", – ҳәа еиҭалҳәоит Оҭҳара инхо Ира Қапба–Ажьиба.

Ӡыдаҟәара аӡы ахьҭамло адагьы, ари аҭыԥ ашанақәа адырбалоит. Ишеиҭарҳәо ала, иара ахаҿы ахәаҟны ижуп хҩык аиҳәшьцәа, урҭ ҭынха ҳәа аӡәгьы дахьрымамыз аҟынтәи анышәынҭрагьы ҟаҵам, дара ҟәырҭлаххан, убра ииасуа ауаа ирԥырхагахоит. Урҭ рнеҩсангьы араҟа лассы-лассы Ӡызлан дырбалоит. Ус еиԥш ахҭыс ҟалеит уажә ааигәагьы.

"Абасоуми "N" дзибаз. Абри ацҳаҿ дааиуан, Ӡыдаҟәара абра ацҳа ахьху, абас дџыхӡа даацәырҵит, имҩа кны дылмышьҭуа далагеит, иара дшәан, дыҳәҳәо дыҩуа дшаауаз абра Мирабраа рашҭа дҭалеит. Уи нас ԥсыуаҵас аҭәҳәа ҟарҵеит, аҵыблаа ҟарҵеит. Дшәеит даара, игәы еиҭаԥеит, аха аҵыблаа аныҟарҵа, нас дыбзиахеит. Иара ацҳа ахаҿы, ахәаҿы Папцавақәак убра, хҩык аҳәсақәа аҟан, иԥсит, аӡәгьы дрымамызт, ахәы рмоузт, егьи рмоузт, иҟәырҭлаххеит дара. Убарҭгьы ауаҩԥсы убра данынабжьалалак иҩуа ишьҭалон. Нас абри иублыр бзиоуп рҳәан, аҭәа амца ацраҵаны ирблит, нас уаҳа ирымбо иалагеит", – ҳәа еиҭалҳәоит ақыҭанхаҩ.

Оҭҳара инхо узазҵаалак, ахәыҷы инаиркны иззымдыруа дыҟам Ӡыдаҟәара иамоу ашанақәа. Урҭ уи адырра адагьы агәра ргоит аилашәшәымҭаз уаҟа аиасра шыбзиам.

"Сабхәа дибахьан, лыхьӡ сҳәар сҭахым, Ӡызлан дкацәааит. Абас иааилашәшәуа џьара дыҟан даауан, аҟәара, ани ацҳа ахьыҟоу дҭаланы дзааиуаз аӡәы дџыхӡа иаԥхьа абас днагылеит. Нас иара инапы иҟьо, ишьапы иҟьо, дшәеит, аха анс ҟаиҵацыԥхьаӡа иара, дыҩны иаԥхьаҟа диасны дкәаҩӡа дгылон, ыыт ҳәа саныҳәҳәалак сашьҭахьҟа дгылон иҳәеит. Нас абас ҳзеикәагьежьуаз  мацара, ахәы сҩыхәнеит иҳәеит, ари закәызеи, баасышьҭымҵуеи ҳәа, абрагь сҩыхәнеит, ларгьы дсышьҭыҵит иҳәеит. Ашьҭахь абри ахаҵа дҟәашӡа абра дааит избаз ҳәа. Аҭыԥ бзиаӡам, уахынла акәым, иара ҽынлагьы убра сиасыр сҭахӡам сара, абас сакәшан сцоит, убри ацҳа ақәлара бзиа избаӡом", – ҳәа ҳалҳәеит Ира Қапба-Ажьиба.

Ӡыдаҟәара иху ацҳа
© Фото : Есма Ҭодуа
Ӡыдаҟәара иху ацҳа

Ӡыдаҟәара анашанара ари ала инҵәаӡом. Иара иаҿагылоу абахәраҿы ахаҳәқәа ирыбжьысны аӡы цқьа анлеиуа ыҟоуп, аӡрыжәтә ҳасабала. Аха уи аӡы цқьагьы есымша иаауам. Убри анаауа иақәшәаз ашықәсан дманшәалахоит, акгьы иԥырхагахом ҳәа иԥхьаӡоуп.

Анашанара ҳацәхьаҵуазар, аиашазы Аԥсны иамоу аӡы цқьақәа аӡрыжәтә ҳасабала рхархәара акыр ишхәарҭоу азгәарҭахьеит аҵарауаа, дара Аԥсны иқәынхо рзын мацара моу анҭыҵгьы аҭирҭақәа рахь инауго иҟауҵар ауеит. Аха иахьазы аӡымҩангагақәа рыҟамзаара иахҟьаны ақыҭақәа реиҳарак Ӡыдаҟәара иаҩызоуп – аӡы иаҿықәынхо, аха зыҩнаҭақәа рҟны аӡы змам – инашанаӡами ари?

 

7

"Махәи ҵыси еиқәиртәом": аҵакы еиҭарсны иаазырԥшуа еилымшәо аԥсыуа жәеицааирақәак

61
Абызшәа иалоу ихиоу, имазеиу ажәаҳәаҿы ахархәарада ак згым ажәеицааирақәа ирызкны гәаанагарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Абызшәа аԥсҭазаара ахыҵхырҭаҿы игылоуп, иарада ауаа реицәажәара зыҟалом, ргәы иҭоу рзеибыҳәом, рԥышәа аимдара залыршахом. Егьырҭ ажәларқәа зегьы рхатәы бызшәа шрымоу еиԥш, аԥсуаагьы даҽа жәларык излареиԥшым ирдырга ҷыдоуп ибеиоу рхатәы бызшәа – аԥсшәа.

Азқьышықәсақәа рӡеибафареи аамҭа цәгьеи иргәылсны ҳаԥсадгьыл аҿы иаԥшәымаха иҟаз ҳбызшәа-бырлаш ҟәышрыла ҳажәлар рҿахәы ҳәо рымаҵ ауеит иахьа уажәраанӡа.

Ҳбызшәа шәыга рацәала иҩычоуп, ибеиоуп, иҵаулоуп. Иарала иузымҳәара маҷуп. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раарԥшразы абызшәа иалоуп ихиоу, имазеиу, ажәаҳәаҿы ахархәарада ак зҭахым ажәахиақәа (иаҳа ииашаны иуҳәозар, афразеологиатә жәеидҳәалақәа). Ҳарзааҭгылап урҭ:

Напы мацара; напы мацара дааит – акгьы укымкәа, унапы ҭацәны иаалырҟьаны џьара сасра неитәыс иануқәшәа "ҳаи, сышԥаԥси, напы мацара сааит" рҳәоит.

Ҳәызбада ихәда ԥиҟеит – ауаҩы даара игәы иалсшаз ажәабжьк аниаҳа ма ажәала, уск ала ихәҭамыз аӡәы данақәиршәа, "ҳаи, ҳәызбада сыхәда шԥаԥиҟеи" иҳәоит.

Инапаҿы дааигеит – диргәыбзыӷит, иҳәатәаҿы дааигеит аанагоит.

Атымитыша дҭаҳаит – уск иахҟьаны дызлымҵша ауадаҩра дақәшәеит.

Аҽада дақәтәеит; аҽада дақәиртәеит – ауаҩы дзырԥхашьаша уск данақәшәалак, мамзаргьы дандырԥхашьалак, "аҽада сышԥақәуртәеи" ҳәа иҳәоит ҭакс.

Лахь ииҭеит – диацәҳаит, диабжьеит аанагоит.

Гәалагәала дцәажәеит – ауаҩы дгәааны даныҟоу ма игәамырԥхаӡакәа уск даналацәажәо абас рҳәоит.

Ҷанҷаны еибафоит – еицәҳауеит, еисуеит, иааибуам аанагоит.

Ԥынҵала аӡы ижәуам – даара дҟәыӷоуп, ииҳәо-ииуа идыруеит ҳәа аӡәы дурҽхәарц ануҭаху абас еиԥш иҟоу ажәеицааира ухы иаурхәар алшоит.

Ҳаи, уабаҟаз рҳәааит; уччаԥшь еиқәаҵәахааит; ӡибнаҟа дцааит – уӡааит, ухнымҳәааит, ацәгьара уаҳааит, иузыҟалааит аанагоит абас еиԥш иҟоу ажәақәа. Дара ашәиратә елемент ҳасабала рхы иадырхәоит.

Мшызҳа изҳаит – ирласны ддухеит.

Ашьеи ахши еилаҭәо – иқәыԥшу, зцәа-зжьы патәу, ишкәакәоу, зӡамҩақәа ҟаԥшьу аӡӷаб абас лзырҳәоит.

Дызлааз амҩа ихадыршҭит – ддыршәеит.

Ибыз дафоит – амыцхә дцәажәоит, амыцхә иҳәоит.

Игәы цқьам – дҳарамуп, аӡәы изы абзиа иҭахым.

Кәрыжәаа дрықәлоуп; Кәрыжәаа ирықәлоуп – зықәра наскьахьоу ауаҩы, мамзаргьы ижәытәтәиу амаҭәар иазкны абри еиԥш иҟоу ажәеицааира рхы иадырхәоит.

Аԥсы мыжда ҵаауп; игәы ҭҟьеит – ашәара, акы даршәеит.

Ауа иуа, кьантыжә маҟа – иаагозар, ачарахь аԥшәмацәа иаҭахугьы иаҭахымгьы ааԥхьара анрырҭа, "ауа иуа кьантыжә маҟакгьы даанырмыжьит", зегьы ирарҳәеит рҳәоит.

Махәи ҵыси еиқәиртәом; аҵыс мҩас асахьа ҭихуеит – дшәарыцаҩ бзиоуп аанагоит.

Мыцла деибаркуп – амцҳәара бзиа избо изы.

Акьаброу асра; акьаброу дасуеит – амшгара, амш игоит, ак аҟаҵара иҭахым.

Иԥсахы еибакит – игәы ԥжәеит, дгәамҵит.

Ибыз ихәоит – иҿабызшәа ырхааны ихы иахәаша ҟаиҵоит.

Аман иирҳәеит – диргәаҟит, дирааԥсеит аанагоит.

Изшьапык адамра иҭагылоуп – аԥсра ахықә дхықәгылоуп.

Ихы дубеиа ибоит – иҽирԥагьоит, ихы дуны ибоит.

Хыхь еиқәыԥхьаӡоу аҿырԥштәқәа инарҭбааны рхы иадырхәоит ԥсышәа цқьала ицәажәо, иара убас зықәра зфахьоу ҳбызшәа аҵаулара бзианы изнырхьоу абыргцәа ражәаҳәаҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

61