Аԥсуаа ражәаҳәаратә ҟазара

208
(ирҿыцуп 23:31 31.08.2019)
Аԥсуаа наџьнатә аахыс ирыман ажәаҳәара атрадициа дуқәа. Уи лымкаала рҵеицәа ирыларааӡон. Аԥсуаҭҵааратә институт аетнологиа аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ Марина Барцыцԥҳа иҳадылгалоит ари аҟазара ҳажәлар рҿы знеишьас, чыдарақәас иамаз, иахьатәи аамҭазы тенденциас изну.

Ажәеи ахшыҩи еицуп. Ахшыҩ аҟынтә ауп ажәа шаауа, аха иара ажәа ахаҭагьы ахшыҩҵак арҿиоит. Ажәада шамахамзар хәыцшьа ыҟам. Ауаатәыҩса зегьы хәыцуеит, аха рхәыцшьа рбызшәа, рмилаҭ дунеихәаԥшышьа, ретика иадҳәалоуп. Ажәада ауаа реимадарагьы зыҟалом. Реилибакаара, рԥеиԥш, аиаша, аҵабырг аԥшаара ашҟа мҩасгьы иҟоу ахшыҩеилаҵара ауп (совместное постижение истины, предмета разговора).

Гәдоуҭатәи аделегациа Романоваа рыҩны 300 шықәса ахыҵра азгәаҭараан
© Foto / из архива Руслана Гожба

Абра ҳаззаҭгыларц иаҳҭаху ацәажәара, насгьы ацәажәашьа ауп, лымкаалагьы аизараҿ ажәа аҳәара - "ораторское искусство". Цәажәарада бызшәа шыҟам еиԥш, бызшәадагьы цәажәара ыҟам! Ажәаҳәара иазку анаука "ариторика" ажәытә бырзенқәа рмифқәа рыла ацивилизациа иахыҵхырҭоуп, анцәақәа рҟынтә ауаа ироуз акоуп ҳәа иршьон.

Ахәыҷы мгәарҭа инаркны ибызшәа иаҳауазароуп. Ацәажәашьа ирҵара, ибызшәа абеиара, ихшыҩ аҵаулара, иҟәыӷара иахәҭакуп. Зегьы еицырдыруеит аԥсуаа еиҭарҳәало асиужет: измацәажәоз агара игараз асаби, криҿарҵарц ианыҩналоз ашә иаадыртуаз аҷыжьбжьы адамзар цәажәашьҭыбжь змаҳацыз ахәыҷы "ҷыжь" ада акгьы шизымҵаз. (аҭоурых иадыруа 4-5 шықәса зхыҵхьоу Мауглираа рыхшыҩгьы рцәажәарагьы ауаҩытәыҩсара иацәыхҟьоит, нҵырагьы рымам).

Ацәажәара акуп, иагьыҩбоуп. Иҟоуп ауаа уи "ажәа иҿоуп", "дажәаҳәаҩуп", "иҿаԥыц гәӷәоуп" ҳәа ззырҳәо. Аха, ишаҳҳәахьоу еиԥш, уигьы ахала иаауам, исабира аҟынтәи иаауеит раԥхьатәи иажәақәа - идыррақәа. Ахәыҷы изымҳәо ашьҭыбжьқәа ҟамларазы ибз ԥырҽуан, ирацәаӡаны идырҵон-идырҳәон ажәарццакқәа. Аҭаацәа ду рҟны жәларык еиҳабыла-еиҵбыла икәша-мыкәша иҟаз дырбон-драаӡон, ихылаԥшуан, ицын, ддырхәмаруан, уахынла(!) - алакәқәа, ҽынла – ажәабжьқәа иаҳауан. Ианаамҭаз ихәыҷы хаԥыцқәа рыԥсахра иашьклаԥшуан. Дубомызт шамахамзар зхаԥыц еиқәиааз аӡәы. Аԥсуаа аԥшӡара аеталонс иршьоз аҟны аԥхьа идыргылоз иреиуан ауаҩы иц-ишә аԥшӡара. Ирылшоз зегьы ҟарҵон ибз ахықәцә дықәымцәажәаларац, даныхәыҷыз уи аҩыза апроблема имазаргьы.

Ишаҳҳәахьоу еиԥш, ажәа адырра ацзар акәын. Раԥхьаӡа идырҵоз иреиуан иибоз амаҭәарқәа рыхьыӡқәа. Уи ашьҭахь - ихаҭа ихьӡ, ижәла, иаб, уи иаб, уи иаб иабду рыхьыӡқәа – ишьҭра (иахьа забду ихьӡ ззымдыруа астудентцәгьы убап аха...). Аҷкәын бжь-абиԥара дызхылҵыз идыруазар акәын (нас ДНК аҽаԥсахуеит аҳәоит анаука), дыӡыргьы, дымҵарсны аҳәаанырцә дырҭииргьы, ихшаз ирыхшаз рышьҭра рыԥшаар ҟалон рыԥсадгьыл ахь ихынҳәны.

Ацәажәаратә, ажәаҳәаратә культуразы иакадемиан асасдкылара, ахәыҷы иҩны-игәылара, ма аангылара иуа-иҭахы рҿы иибоз. Ишдыру еиԥш, арԥыс иагьа ахымҩаԥгашьатә етикет идыруазаргьы, ацәгьа-абзиа аҿы атәымџьара анеира, ма ажәлар ахьеизоз акәзаргьы ихшыҩ шәаанӡа (25 шықәса ихыҵаанӡа) аламала дыргомызт. Уаанӡа "алҩа далоуп", имшәӡацт хәа ирыԥхьаӡон ибаҩгьы ихшыҩгьы (иалырдыраауази ахыбаҩгьы ахшыҩгьы – ахшыбаҩ азҳара ишалгоз убасҟан?!).

Ф.А.Рубо 1901 шықәсазтәи иҭыхымҭа Кавказтәи аԥшыхәцәа
© Foto / Ф.А.Рубо 1901 шықәсазтәи иҭыхымҭа "Кавказтәи аԥшыхәцәа"

Аха ҳхынҳәып аԥсуа ражәаҳәаратә культура атрадициақәа рахь. Аицәажәара, аиҿцәажәара аҵкьыс аӡә имацара иажәаҳәара (монологическаиа речь) иаҳа иуадаҩуп, уи ҟазароуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Дҿаҳамзар, ацәажәашьа ззымдыруа дыҟам, аха ажәа аҳәара, ажәлар рҿаԥхьа иқәгыланы ацәажәара мариам. Дыҟоуп еиҳа ԥсабарала излоу, аха иага ус иҟазаргьы, уи аҩыза акультура далааӡазар акәын, ибахьазар-иаҳахьазар акәын. Уимоу, лымкаалагьы идырҵон, аԥышәа ирҭон. Сыхәмарны исҳәалоит, егьа ҳцәыӡзаргьы, ианамух, ибзиоуп ахәыҷқәа аҩны аныҳәаҿақәа ахьраҳауа, убри абзоурала иахьа амикрофон назҿаукыз аԥсыуа рԥыск мап мкыкәа ажәақәак неихшьааланы амонолог кьаҿ аимпровизациа ацны аҳәара илшоит!

Аԥсуаа иахьанӡагьы ражәа иалоуп: "Ахаҵа хьӡи-ԥшеи изыргоз – аибашьраҿы – иаҳәа, аизараҿы – иажәа!". ХIХ ашәышықәса аиҩшамҭаз, Британиатәи акорреспондент захьӡыз, аха иҩызцәа реиԥш, аԥшыхәра иазкыз, Джон Лонгворт иациҵон ачеиџьыкагьы: "Славу мужчине дают мечь на войне, речь на собрании, сладкий язык и 40 столов". Ажәаҳәара ҵарала иддырҵон: абаӡӡеи ииааӡоз - ихәԥҳа иирҵон, ахәыҷқәа дыреицлабуан, еиҳа зҿаԥыц ӷәӷәоу ҳәа. Ишыхәыҷу иддырҵон алафҳәашьа, лафла ажәа аҿаԥҽра. Еисрала, еиқәԥарала акәымкәа иахьынӡауа ажәала ахыхьчара. "Абз зҿоу аҳәа иҭахӡам" аҳәоит аԥсуа жәаԥҟа. Бзиарак аҿы иахьааидтәалоз, еиҳа асамарҟәыл зҳәо ҳәа еицлабуан, амала аӡәгьы дгәаар ҟалаӡомызт. Ишдыру еиԥш, алаф аинтеллект ҳарак иадыргоуп. Уимоу, иаҳҳәап, аҭыԥҳа лбара, ԥҳәысҳәара имҩахыҵуаз лышьҭра, лааӡашьа, лнапкымҭа адагьы, лыхшыҩ ахьынӡаҵарыз иашьҭан – излеилыркаауазгьы алаф аҭак лаҭашьала акәын.

Ауаҩы иҟәыӷара, иҟәышра маанала ацәажәара, насгьы уи аилкаара злаилшо ала дырдыруан. Ус иҟоу зеиӷьыҟам аҿырԥштәқәа иахьеи-уахеи ираҳауаз аԥсуаа рфольклор аҿы иҟан. Нарҭаа репос аҿгьы аишьцәа хьыӡрацарақәеи, аибашьреи, русқәеи ианырхашәалоз ԥсшьарас ирыман аспорт: ахыци хәымпаллеи ахысра, аҽыбӷаҟазара, аилҟьара; убасгьы кәашарылеи шәаҳәарылеи аицлабра адагьы, еицлабуан ҿаԥыцла, ҟәыӷарыла. Ажәала ақәаб зыршуаз афырхацәагьы рхаҵара атәы аҳәашьагьы иақәшәар акәын.

Ажәаҳәаратә ҟазара ахьыддырҵоз аҭыԥқәа ыҟан. Аҭоурыхҭҵааҩ Гәажәба Руслан иматериалқәа рыла ус иҟан академиак иаҩсуаз аԥсуааи аубыхқәеи рҳәааҟны Ҭәуахы аҭыԥан аԥсуара, ахымҩаԥгашьа, алеишәа, аибашьратә, ацәажәаратә ҟазара ахьыддырҵоз. Иаҳҳәап, ҳетнолог нага Иура Аргәын "Аԥсуаа ретнологиа захьӡу ишәҟәаҿы иҩуеит Ԥақәашь ақыҭа анхаҩы Ноурыз Чачхалиа аҿар бзиа еизганы "ажәлар рҿаԥхьа ажәаҳәашьа дирҵон, иазыҟаиҵон, иаиршьцылон. Зегь реиҳа аҿар азхьеирԥшуан ажәаҳәараан ахымҩаԥгашьа, алабашьа нарсны "ажәлар, шәхацкы, ажәлар абзиара шәымазааит", ҳәа ацәажәашьа ишалагатәыз дирбон, нас аинтонациақәа шыҟаҵатәыз деилиркааун, убри ашьҭахь аҵаҩцәа еицлабны ицәажәон, аҵыхәтәаны апрактикатә ҽазыҟаҵара ахәшьара арҭон". Убасгьы иазхьадырԥшуан, иддырҵон ауаа ахьеизоз ианнеиуаз рҽеибыҭашьа, рҽеилаҳәашьа, ианцәажәоз ргылашьа, рнапҟьашьа, убас иҵегьы.

Ажәаҳәаратә ҟазараҿы акраҵанакуеит абжьы. Ишынеибаку аԥсуаа ашәаҳәашьа ззымдыруаз ауаа маҷын. Абжеиҳан илаҟәу аҵкьыс иҳаракыз абыжьқәа рхан, уимоу ианаҭаххалак, ҟазарыла рхы иадырхәон аибашьрақәа раан, арҵәааҳәа раӷа игәы ҭырҟьаратәы иҩныҵәаар рылшон ахацәагьы.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Иҟан аҳәҳәацәагьы қыҭацыԥхьаӡа (глашатаи). Аџьар рҿы, ақалақь аҿы аԥсуаа рыбжьы иззырхоу ида егьырҭ ирԥырхагамхо, излацәажәо зус алам атәымуаа ирмаҳаратәы, рыбжьы рмаҷны акәын ишеицәажәоз. Иаҳҳәап, Аҟәа зыбжьы зхарззала ицәажәоз ҳәа ирԥхьаӡоз ақырҭцәа ракәын, аԥсуаа ус ацәажәара ԥхашьароуп ҳәа ирԥхьаӡон (иахьа дара реиԥш ҳцәажәо, уимоу рбызшәа ззымдыруа аҿар дара ракцент, ринтонациа шьҭыхны аҟәатәи цәажәарак шьҭырхит умҳәозар). Уи ззегьы ззаҳҳәо, шамахамзар, аԥсуаа рыбжьы иақәиҭны ахархәашьа рдыруан, 2-3 октава еиҵамкәа. Ауаҩы ибжьы дақәиҭны ишиҭаху ахархәара илшозар, уи акырӡа аҵанакуеит, ашҭа ду аҿы шәҩыла, зықьҩыла ажәлар еизаны иахьгылоу, раԥхьа дықәгыланы ацәажәара зықәшәо изы. Уимоу ҟазарыла илшоит ибжьы ишиҭаху ашьҭыхреи аларҟәреи (убри аан ашҭа аҵыхәа ираҳауа). Ас иҟоу алшара иажәаҳәаҟны ихы иархәаны, ихшыҩҵак иӡырҩуа рхы-ргәы аҿы инеиратә иҟаиҵоит.

Нас, изусҭцәаз иалхны ирымаз, ашьауӷатә, ма атәыла алахьынҵа аӡбараҿ ессымшагьы изызҵаауаз зажәа ԥхылдаз ауаа? Урҭ шамахамзар рыуаҩрахь инеихьан, аиҳабацәа ҟасақәа (мудрецы), ҳаҭыр зқәыз, ҽԥныҳәа змамыз, зԥышәеи здырреи еицназгоз, изызҵаауаз ауаа нагақәа, ауаа дырқәа ракәын. 1937-тәи ашықәсқәа, аԥсуаа рҳәашьа "ауаа бзиақәа андырӡуаз", ус иԥхьаӡаз ауаа рықәрагьы иахәамԥшкәа, ажәлар инархыҟәшәааны идырӡуан. Ус иҟаз унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аиҳабацәа рылымкаа аизара иалагаӡомызт рҳәон, ирацәаҩуп ус зыӡбахә рҳәоз. (Иаҳҳәап, Иура Аргәын иажәақәа рыла "Чыгә Мҷы дыҟаӡамкәа аизара иалагаӡомызт Чгәырханых").

 

© Foto / из архива Руслана Гожба
Романоваа рыҩны 300 шықәса ахыҵра азгәаҭара иалахәыз аԥсуа ҭауади аамсҭеи. Урҭ еиҳабыс дрыцын акәымжәы шкәакәа зшәу аԥсуа нхаҩы ажәаҳәаҩ Аабыџь Мықәба. Санкт-Петербург, 1913 ш.

Хыхь зыӡбахә ҳҳәахьоу Иура Гәдиса-иԥа 2003 шықәсазы иҭыҵыз ишәҟәаҿы еиқәиԥхьаӡоит ас зыӡбахә рҳәоз жәпаҩык ауаа рыжәлақәа. "Бзыԥқәа рыҟны ажәлар рҿахәы здырҳәоз цәажәаҩцәан: Титу Какәчал-иԥа, Тагә Лакәиа, Османи Алықьсеи Ладариаа, Мураҭ Ахба, Аабыџь Мықәба, Чагә Ашьхараа, Хәсин Ҵаӷьтыр-иԥа, Хәашьыҭ Аргәын, Ҟамӷаз Ҳагба, Ҳанашә Ҟалӷьы, Синаҭ Џьниа, Сиҭ Ебжьноу, Гыџь Оҭырба, Дамеи Малиа убас аӡәырҩы.

 

Абжьыуаа рыҟны еицырдыруа ажәаҳәаҩцәан–цәажәаҩцәан Османи Кьагәеи Киутаа, Гедлачи Махази Арышаа, Шьааб Быҭәба, Гәдиа Барганџьиа, Џыр Аҳәба, Ҳабыџь Ашәба, Алымшьа Кәыҵниа, Чагә Чаҵәба, Ҭаскала Думаа, Кәалашьи Хәсини Џьынџьалаа, Қәаҭ Ҭаниа, Кан Думаа, Қьазымбеи Агәмаа, Нестор Бигәаа, Нестор Џьапуа, Шьагә Басариа, Сеидыҟ Ҵнариа, Дигә Дочиа, убас егьырҭгьы…

Самырзаҟан еицырдыруаз ажәаҳәаҩцәан Климат Џьынџьал, Џьишагә Бигәаа, Раџьаб Хаҳәбиа, Кадыр Ҭарба, Батул Кәыбраа убас аӡәырҩы".

Аматериал иацу шәаԥхьар шәылшоит абри азхьарԥш аҟны: Ахшыҩеилаҵара, аҳаҭырқәҵара, аиашара: аԥсуаа ражәаҳәаратә ҟазара аҷыдарақәа

208
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

55
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

55
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

115
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

115

Аԥсны Апарламент аҿы акризис алҵшьа азҵаара иалацәажәеит

0
Апарламент абиуџьети, акредиттә еиҿкаарақәеи, ашәахтәқәеи, афинансқәеи рзы аилак инарҭбаау аилацәажәараҟны ирзааҭгылеит атәыла абанктә система акоронавирустә пандемиа аамҭазы аҿиареи ауааԥсыра акризис аан ацхыраара рыҭареи рызҵаарақәа.

АҞӘА, ԥхынгәы 10 - Sputnik. Ашәарақәа рыҿҳәара анахара, акредитқәа рыпроцентқәа реиҵатәреи рреструктуризациеи иара убасгьы анапынҵадатә шәарақәа рырҭбаареи ирылацәажәеит Апарламент аҿы акризис аан ауааԥсыра рыцхыраарак аҳасаб ала ҳәа арадио Sputnik иазеиҭалҳәеит абиуџьети, акредиттә еиҿкаарақәеи, ашәахтәқәеи, афинансқәеи рзы аилак ахантәаҩы Натали Смырԥҳа.

Лара илҳәеит абанктә хсаалагақәа "Аԥра" змоу реиҳараҩык, урҭ шәнызқьҩык инарзынаԥшуеит, хәдықәҵаҩцәаны иҟоуп. Атәылаҿ акредитқәа рзеиԥшшәара 4 миллиард мааҭ ыҟоуп, ауаа акризис аамҭазы урҭ ршәара рцәыуадаҩуп.

"Иахьа аҳәаақәа аркуп. Аиԥылараҟны аплан "Б" иалацәажәан, уи аҳәаа аадмыртыр ахархәара аҭаразы. Ҳбанктә системаҿы анапынҵаԥара адефицит шамоу дыруп. Урыстәыла акризис аамҭаан ԥынгыларыда атәанчахәқәа, асоциалтә шәарақәа мҩаԥган. Ҳара ҳҿы усеиԥш егьыҟам", - лҳәоит Смырԥҳа.

Атәыла абанктә система аҭагылазаашьа апарламентари иуадаҩуп ҳәа ахылҳәааит. Ашьақәыртәаратә уснагӡатә ҳәа иазылшьеит анапынҵа ԥара ахьшәатәым амаҵзурақәа рынагӡареи аиҿкаарақәа рҿы абанкоматқәа аԥара рҭыгара аԥкыреи.

Анапынҵадатә шәарақәа лара лгәаанагарала атәыла аҩнуҵҟа аԥареикәыршара шьҭнахуеит.

Смырԥҳа илҳәеит арҭ ауснагӡатәқәа макьана ишрылацәажәо, аха ԥхынгәымза абжа ашьҭахь аҳәаа шаадмыртуа анеилкааха ашьҭахь урҭ нап рылактәуп ҳәа.

Апарламент абиуџьети, акредиттә еиҿкаарақәеи, ашәахтәқәеи, афинансқәеи рзы аилак инарҭбаау аилацәажәара мҩаԥган ԥхынгәы 9 рзы. Иара иалахәын: Апарламент аиҳаби адепутатцәеи, ахада Иусбарҭа анапхгара, Амилаҭтә банк ахантәаҩы, акоммерциатә банкқәа рҟазауаа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0