Алабашьа.

Ахшыҩеилаҵара, аҳаҭырқәҵара, аиашара: аԥсуаа ражәаҳәаратә ҟазара аҷыдарақәа

84
(ирҿыцуп 23:31 31.08.2019)
Аԥсуаҭҵааратә институт аетнологиа аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩ Марина Барцыцԥҳа иацылҵоит аԥсуаа наџьнатә аахыс ирымаз ажәаҳәара атрадициа дуқәа ирызку ланҵамҭа.

Иарбанзаалак ажәаҳәаратә ҟазараҿы хԥаны ишьақәгылоуп ажәаҳәа: узлацәажәо адырра, уи алацәажәара азин амазаареи аиашареи, насгьы узлацәажәо емоциала, гәыкала иухьааны азыҟазаара. Убасҟан акәын уажәаҳәа аныррагьы аныҟанаҵоз, ауаагьы ирыдыркылартә уара иуҳәо ашҟа риагара анулшоз.

Иарбан қәгыларазаалакгьы хы-хәҭакны ишьақәгылоуп: алагамҭеи, ихадоу ахәҭеи, ахыркәшареи. Иҟалалоит алагамҭеи анҵәамҭеи узырманшәалар, агәҭаны иузмырҽеизгьы алаурԥшӡар.

Зегь реиҳа акрызҵазкуа аамҭоуп алагамҭа - праим-таим ҳәа изышьҭоу. Ҿыц иаақәгылаз ауаҩы ииҳәарызеишь ҳәа ажәлар рылақәа ҭырхаха изыԥшуп. Убасҟан ихадоу аҭыԥ ааныркылоит раԥхьо ииҳәо ажәақәа. Уи зышҟа ихы нархоу ажәлар рышьҭыхра, раҳаракыра иатәызароуп. Зегь иреиҳау ҳаҭырқәҵароуп аԥсуаа ражәеицааира - "Ажәлар шәхацкы!". Уи иаҵанакуеит: "ишәыхьша сыхьааит", "шәцымхәрас сыԥсааит", "шәхы аҵкыс сҟалааит", "сшәызӡатәзааит". Уи еиҳаны иӡырҩуа рышьҭыхра ҟалашам. Уи иагьныҳәаԥхьыӡуп, иагьқәроуп ажәа амч ахьамоу акультураҿы. Иахьатәи аамҭазы уи аҳәара рцәыуадаҩхо иалагеит ҳполитикцәа, Владислав Арӡынба дахьалам.

Ажәлар абзиара дырганы ицәажәатәын: "ҳаҭыр зқәу ажәлар, шәара аҵыс ашьапы ԥҵәазар, аиԥшьышьа здыруа (аинраалара иатәызар), ма "абрысҟак збахьоу, изхызгахьоу ажәлар…" убас иҵегьы. Ажәлар ажәа зырҭаз ацәажәаҩ ихашәа хы имбо, ихы ду беиа ибо, иҽхарззалан, иҽырхықәымҵан акәымкәан, ишысҳәахьоу еиԥш, иара еиҳа иҽыларҟәны, ихы ӡырымгацәакәа, изыӡырҩуа шьҭыхны, абзиара дырганы дцәажәон: "ишәзымдыруа ишәасҳәозеи?!", "сара ара ишәзымдыруа ак шәасҳәап ҳәа акәӡам сзааиз", "ахшыҩ шәсырҵошәа иҟамлааит", "сеиздыруа (сара издыруа)", "Ҳазшаз ида зегьы здыруа иҟада?!" убас иҵегь.

Аханатә ишазгәаҳҭаз еиԥш, ажәаҳәараҿ раԥхьаӡа игылоуп адырра, аилкаара. Иқәгыланы ицәажәо дызлацәажәо еилкааны идыруазароуп, аус иахәаша, иҿыцу, ирымҳәац акы иҳәозароуп. Аха уигьы, ирҳәо акгьы иаԥсам, уажәы сара шәсырҟәышуеит ҳәа акәымкәа. Иара иаԥхьа иқәгылахьаз ыҟазар, убарҭгьы раҳаҭыр баны, аус иахәаша акгьы рымҳәазаргьы абзиара дырганы, "ара саԥхьа иқәгылаз ибзиаӡаны ирҳәеит, иацысҵар исҭахыз…" иҳәон. Уимоу ибзиан урҭ ражәақәак еиҭеиҳәар, уахь ихьеирԥшыр. Уи иаҵанакуан - ибзианы дӡырҩуан, ражәа ихәшьадит, нас иара итәгьы наԥишьит.

Иааидкылан, абри акәын ахшыҩеилаҵара. Иқәгылоз џьара гхак ибоны иҳәозар, "ажәлар шәыпату схы иқәуп", ҳәа нацҵаны акәын ишцәыригоз. Ажәлар ирҟәышуашәа, уимоу драӷьуашәа ҟалашьа змамыз акәын. Иахьа апартиа еизарақәак рҿы иацы игылаз аҿар рҟынтә аҵара салганы сааит ҳәа аӡәы дааины, иԥышәа ыҟамкәа, иааԥсара ыҟамкәа: аиҳабыра абиԥарақәа ана шәиашамызт, ара ас акәын ишыҟашәҵашаз ҳәа ажәлар лахь риҭо, ирҟәышуа ус ихы иаҭәеишьомызт.

Ҳәашьа змам акгьы ыҟамызт, убригьы дипломатиала амаа аҭашьа удыруазар акәын, зыӡбахә умоу абзарӡы дарганы нас "абра маҷк риашашьак амазар, сара сдырра ахьынӡаҟоу" агьиҳәа акәын. Шамахамзар уи рҽацәырхьчон, аха ажәлар ахьеизаз, хьыӡҳәала лахь зырҭаз ауаҩы уи адамыӷа инырҵар иаҩызан, дшыбзаз дыршьит ҳәа аҵанакуан.

Аоратор иажәаҳәа фактла, аргументла ишьақәыргылан, уи иамазар акәын алогика. Иаҭахызар маҷк аҭоурых ала далагаргьы ҟалон: "ахы умҳәакәа, аҵыхәа узҳәом", ҳәа иӡырҩуа апроблема ахьынтәаауа иазхьаирԥшырц. Ихшыҩи-иажәеи еилататамзар акәын, макәымзар "аҳа дшықәу аҵәа дықәлоит" ҳәа иџьыршьомызт. Џьара зхьарԥшрак ҟаиҵозар, ҿырԥштәык ааигозар: "ажәеи ажәеи еихысҳәаауеит, аха…" , ҳәа инациҵон. Дызну ацәаҳәа дықәымҵӡакәа, атема дызлацәажәо дацәхьамҵкәа, "изхысҳәаауа", "сыззааир исҭаху", ҳәа ихшыҩҵакқәа неиԥшьуа, дышьҭрақәлан, ихадоу ихшыҩҵак иазааигар акәын изыӡырҩуаз.

Ажәахә аԥсы ахазар акәын, ҿырԥштәыла, жәаԥҟала, ажәа ԥшӡала ихыркызар акәын. Иаҭыԥзар, алафгьы иҳәар, иӡырҩуаз ирччар ҟалон, ма ихы дахлафаар, аха уи аҭагылазаашьеи илацәажәо ауси зеиԥшраз еиԥш, насгьы уи иазҟазаз аӡә иакәзар. Ацәажәаҩ дышнеиуа, рифмала, ритмла еинаалоз ажәеицааира агәылаиргылар алшон иажәахә, уи амч анаҭон иажәаҳәа.

Ақәгылара адиалог ала иргыларгьы ҟалон ажәаҳәаҩ. Иаҳҳәап, абас анысҳәалак, иӡырҩуа зҵаарак, ма ҽԥныҳәак рызцәырҵыр ҟалоит игәахәуазар, "уажә ус зҳәо дҟаларгьы ҟалоит, абри абас зиҳәеи, ҳәа, аха…" ҳәа ихала ихы азҵаара аҭаны аҭакгьы иара иҟаиҵон. Аҿаԥыц ду змаз аораторцәа дуқәа, уажәы Шамы Осман иеиԥш иҟаз, егьырҭгьы, ажәлар сааҭла ршьапы иқәгыланы ажәак реиҩымшәо иззыӡырҩыр рылшоз ацәажәацәа, рхы иадырхәон, иаҳҳәап, ариторикаҿы афилософ Платон итехнологиа ҳәа иршьо.

Убас, ицәажәо ажәлар рахь ихы нарханы дрызҵаауан хымԥада ааи ҳәа аҭак зызирҭаша дырны, "сиашоума?", "ус ауми?!", "ишысҳәаз аума?!" ҳәа. "Ус ауп! Уиашоуп!" ҳәа аӷзаа ааилдыргон изыӡырҩуаз. Ари атехнологиа маӡас иамоу убри ауп, иузыӡыҩруа хынтә ааи, ҳәа ануздырҳәа, аԥшьбатәи аан убри иашьашәалоу, аха уара иззаугарц иуҭаху ухшыҩҵак азгьы "ааи" ҳәа рҳәоит ишьҭрақәлан. Убри аан, иаҳа иӷәӷәоу аргументқәагьы аҵыхәахь ииаигон, мап рзацәымкуа.

Ажәа ауаа ргәаҟны инеиразы, гәыкала, иашарыла, аемоциа аҵаҵаны иҳәазар акәын. Ахықәкы – ахи аҵыхәеи аиаша акәын. Аиашара акәын иззааитәыз. Акраҵанакуан идырны амц амҳәара, иззымдыруаз усгьы ддырмызт, ддырцәажәомызт. Шамахамзар, Аԥсны ианакәызаалак ауаа ржьара жәытәгьы-ҿатәгьы иуадаҩын, еибазымдыруаз, уимоу абиԥарала зыӡбахә рмаҳацыз маҷын, ауаа нагақәа ззырҳәоз уи аҩыза рыхгьы ианаршьомызт.

Аԥсуаа ражәа ишалоу еиԥш: "амц ашьапы кьаҿуп, шьыжьымҭан идәықәлаз хәылбыҽханынӡа аҽашьуеит" рҳәоит. Жәлар реизараҿы, "уиашам", мамзаргьы "амц уҳәеит" ҳәа аҽԥныҳәа зырҭаз иҽудишьылон. Иқәгылоз иӡырҩуаз рҟынтә аӡә диԥыҩло, ҿҭны дхьижәо, 21-тәи ашәышықәса раԥхьатәи ашықәс инаркны аизарақәа рҟны ицәырҵыз ҳоппозициа иҟарҵо иалагаз - азал аҟынтә аҿҭра, иқәгыло иԥыҩлан дыдмырцәажәо - уи џьашьатәын, ҟалашьа змам усын уаанӡа.

Ус ҟалахьан 100 шықәса раԥхьа 20-тәи ашықәсқәа раан Мықә ашҭа ажәлар реизараҿ, иқәгылоз изы "уиашам, амц уҳәоит" ҳәа иӡырҩуаз аӡәы анҿиҭ. Еги иажәа намыгӡаӡакәа ҿызҭыз ара уааи ҳәа дааиԥхьеит, данааидгыла, иҟама ааҭԥаны, иламҳа днамҵасны, иааҿкәыцәааны, атрибуна инықәыршәны, ажәлар днарылсны дцеит. Аус ашьаурагьы ахылҿиааит, иҟазҵаз ҭаацәала Гәдоуҭа араион ашҟагьы дыхҵәеит, Нестор Лакобагьы даланагалт уи аинраалара.

Аԥҳәысмусхә аԥсуаа рытрадициаҿи иахьеи>> 

Убасгьы, ԥхашьаран ҳәа иԥхьаӡан ацәажәара иаҿу иажәа далгаанӡа изыӡырҩуаз рцара, уи ҳаҭыреиқәҵарамызт, леишәамызт. Аҵыхәтәантәи ҳаибашьра алагамҭазы аԥсуаа ирзымбатәбаран Аԥснытәи Иреиҳаӡоу Асовет иалахәыз ақырҭқәа, аизараҿы иргәамԥхоз акы анраҳауаз, игыланы иахьцоз.

Ашәҟәыҩҩы, ажурналист Зинаида Рихтер 1923 шықәсазы илыҩуан: "Но никогда мне не приходилось присутствовать на таком сдержанном, я бы сказала, культурном собрании. Абхаз выслушивает оратора – не перебивая его ни шумом, ни возгласом, в классической бессознательно-величавой позе, опираясь на высокий посох или винтовку. Противнику дают высказаться до конца, а возражают с изысканной корректностью, которой мог бы позавидовать любой лорд. Они очень солидарны и дисциплинированы, все вопросы решают необычайно быстро".

Хыхь ишысҳәаз еиԥш, ажәа ахыркәшашьа акраҵанакуан, уи маншәалахар, ахала ажәаҳәа зегьы ҭнагар алшон. Ақәгылара гәышьҭыхрыла ихыркәшатәын, ажәлар ргәы шьҭызхуа, ирылымшаша рылзыршоз, рхы агәрагара рызҭоз ажәақәа рыла инырҵәатәын. Уи икьаҿу слоганзар бзиан. Иара ақәгылара зегьы ахаҟынтә аҵыхәанӡа иахьынӡауаз еилацалан икьаҿзар акәын. Игәыԥҵәагамкәа, ажәа зырҭаз иҵегь иҳәаландаз шыргәахәуаз ихиркәшар бзиан. Аизарақәа, шамахамзар, ашҭақәа рҿы имҩаԥысуан, ажәлар ршьапы иқәгылан акәын ишыӡырҩуаз. "Ажәлар, ажәа шәасыршьит! Аҭамзаара саҳәоит, аринахысгьы абзиарақәа рзы ҳаибабалааит!" ҳәа иажәа хиркәшон ажәаҳәаҩ.

Иахьа аполитикаҿы, имаҷхазаргьы, макьанагьы аԥсуа ражәаҳәаратә традициа дуқәа рҿырԥштәқәа уԥылар ҟалоит ҳаԥсуа қыҭақәа рҿы имҩаԥысуа ацәгьа-абзиа арҽеираҿы. Еталонуп ззуҳәаша ажәаҳәақәа иахьагьы изаҳар зҭаху шамахамзар илшоит иаҳар аԥсы ихцәажәара аан, аԥсыжра аҽны. Урҭ аиҳабацәа рлабашьа нарсны ианцәажәо ақьаадгьы рҭахым, микрофондагьы рыбжьы ашҭа ахы-аҵыхәа иахыҩуеит.

Иааидкыланы, аԥсуа ражәаҳәаратә культура ду итрадициатәу ижәытәӡатәиу адемократиатә институтқәа рҟнытә иаауеит. Жәлар реизарақәа рҿы рыхшыҩ еилаҵаны еицырзеиԥшыз рԥеиԥш, рлахьынҵа аӡбара рылшон. Нас акаҿы иааибаганы, рус ӡбаны, рҳәоуи рыжәҩеи еибыҭан зҽызыԥсахыз аамҭа иашьашәалан иацныҟәон.

Аԥсуаа ражәаҳәаратә ҟазара иазку аматериал актәи ахәҭа шәаԥхьар ҟалоит абра: Аԥсуаа ражәаҳәаратә ҟазара

Иара убас шәаԥхьар шәылшоит:

84
Агәы зҩыда – хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

Агәы зҩыда хаҿычча: ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи

48
Ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау аԥсуа жәлар ражәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Шәышықәсала, зқьышықәсала ҳажәлар абиԥарала инеимда-ааимдо, имырӡкәа иааргоз ажәаԥҟақәа мҩашьарада ирзуҳәар ауеит ауаҩытәыҩса ицәажәара аан ииҳәарц ииҭаху, ахшыҩҵак аазырԥшуа цхыраагӡоуп ҳәа.

Ҳаԥсуа поет, ашәҟәыҩҩы Борис Гәыргәлиа ажәаԥҟақәа ирызкны абас иҩуан: "Ажәаԥҟа – аџьыка иаҩызоуп. Аџьыка змам афатә агьама шамам еиԥш, ажәаԥҟа змам ацәажәарагьы, ацәажәаҩ ииҳәо ажәабжьгьы гьамадоуп. Убри азы акәхап аԥсуаа рыҟны жәытәнатә аахыс аҿаԥыц бзиа змаз, "ажәала ақәаб зыршуаз" ззырҳәоз ацәажәаҩцәа ҟазацәа рцәажәара ахьҟәыршәацқәа реиԥш ажәаԥҟақәа загәылԥхоз, ражәабжь, рцәажәара мроукәа, жәаԥҟала ихырҷаны изхдыркәшоз."

Икьаҿу, еилымшәо еилацаланы иҳәоу, еснагь ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа хыԥхьаӡарала ирацәоуп. Убарҭ рҟнытә иалыскаарҵ сҭахуп ацәеижьхәҭақәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи урҭ рҵакқәеи.

Абз агәы иаҭырџьмануп

Ауаҩы ииҭаху, игәы зыҳәо, ихшыҩ иаӡбо ауп дызлацәажәо, ииҳәо. Ацәажәареи ахәыцреи шеимадоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.

Абз ауаҩы дахәуеит, дагьахәшәтәуеит

Ауаҩы ақәнамга, ажәа бааԥс иауҳәар, мыцхәы игәы иалсуеит, даргәаауеит, "игәы ахәуеит". Ажәа бзиа, ажәа хаа – ауаҩы игәы иахәоит, игәалаҟазаара бзианатәуеит, игәаҟра, игәырҩа, маҷк иадамхаргьы, иханаршҭуеит.

Ажәа бааԥс агәы аршуеит, ажәа ҟәыш ахәра арӷьоит

Ажәа бааԥс ауаҩы игәалаҟазаара бжьнахуеит, адунеи ақәзаара иҭахымкәа дҟанаҵоит. Ажәа бзиа, ажәа хаа ауаҩы игәырҩа, ихьаа иханаршҭуеит, игәы ҟанаҵоит.

Ажәа хаа абз арҩом

Ажәа бзиа, ажәа хаа уара акгьы иуԥырхагам, изоуҳәо, иузыӡырҩуа игәы иахәоит, ихәрабӷьыцхоит.

Ажәа ҟәыш алымҳа рацәоуп

Ажәа бзиа, ажәа хаа, ажәа ҟәыш иазыӡырҩуа рацәаҩуп.

Зыбз хаау асыс ианугьы ианарцәоит, ианымгьы ианарцәоит

Зыбз хаау, зҟазшьа, злеишәа бзиоу ауаҩы иуоугьы-иуамгьы ҳаҭыр иҟырҵоит.

Абз ӷәрас иамоу хшыҩуп

Ауаҩы иакәым измырҳәо, измырҟаҵо, аҽынкылара изҭо ахшыҩ ауп, ииашаны ахәыцроуп. Ауаҩы ихшыҩ зеиԥшроу, ихәыцшьа шыҟоу ауп ицәажәашьагьы шыҟало.

Зҵыхәа зыршәшәо ибз уацәшәа

Мыцхәы узырҽхәо, иумҵақьақьо ианумаҳауа иакәым узиҳәар, узиур алшоит, уи игәра гатәӡам.

Абз иаҳәынҷо амахәҿа иазынкылом

Ауаҩы мчыла дыршәаны аҵкыс, дыргәыбзыӷны, игәшәымшә ҳәаны даанукылоит, ацәгьара даԥурҟәҟәаауеит.

Зыбла аарту аԥшәма ихәашагьы ҿаҵоуп

Зыбла хту, игәырӷьо иуԥылаз аԥшәма, фатә бзиаӡак изцәырымгаргьы, изфо-изжәуа ҳаҭыр ақәҵаны, еигәырӷьаны ирыдыркылоит.

Аблақәа еишьцәоуп, аха изеибабом

Гәыла, шьала-дала еизааигәоу ауаа анзеилибамкаауа, ма ианзеибамдыруа, абас рҳәоит.

Агәы зҩыда – хаҿычча

Ауаҩы гәыраз, ауаҩ қьиа, згәы ацәгьа ҭам еснагь ихаҿы еихаччоит, игәыразра ихаҿы ианубаалоит. Убри ауп ажәаԥҟа иҳанаҳәо.

Ахәраҭыԥ ӷьаргьы, абзҭыԥ ӷьом; Ахҭыԥ еималоит, ажәаҭыԥ еималом; Аҳәызба аҭыԥ ӷьоит, аха абз аҭыԥ ӷьаӡом

Ауаҩы ишихәҭам уизныҟәар, аиакәым изуур, ажәа бааԥс иауҳәар, дыԥсаанӡа ихашҭуам. Ауаҩы уеисыр, духәыр ихашҭыр ҟалоит, аха ажәа бааԥс иауҳәар ихашҭӡом, игәы иҭазаауеит. Уи ауп иҳабжьырго арҭ еиқәыԥхьаӡоу ажәаԥҟақәа.

Агәы иҭоу абз иазыҵәахуам

Ауаҩы игәы иҭоу знымзар-зны иамхаҳәоит (иаҳҳәап, арыжәтә илыжжыр, ма дгәаар), уи атәы шьақәнарӷәӷәоит жәлар ражәаԥҟагьы.

Идыру ахьӡ абз бааԥс иазыҟьашьуам

Идыру, инагоу, зыхьӡ бзианы игахьоу, иагьа цәгьа изуҳәаргьы, иагьа ибааԥсны уихцәажәаргьы, акгьы иԥырхагаӡам, уи дзакәу, дзыԥсоу ажәлар ирдыруеит.

Ажәлар рыбз хәшәуп

Ажәлар ааизаны излацәажәаз, ирыӡбаз ауаҩы амҩа бзиа дықәнаҵоит, дарманшәалоит. Аиӷацәа, ашьа зыбжьоу ауаҩ бзиа дрыбжьацәажәар, дрыбжьаҟазар, еинираалоит.

Алашә ииҭаху - ҩ-блакы

Досу имам ауп дзызхьуа, иоурц ииҭаху. Ауаҩы ииҭаху, дзызхьуа, игәы зыҳәо аус узыҟасҵеит ҳәа иауҳәар, абас иҳәоит.

Имааибуа улымҳа рыдҵа, еисуа – ухшыҩ

Имааибуа еимаркуа, изымааибуа еилкаатәуп, убри азы урзыӡырҩыроуп. Аисра аҟынӡа инеиз ауаа еиныршәатәуп, хшыҩла ирыбжьаҟазатәуп.

Амшә зааӡаз инапы ҿнаҳаҳауан

Абзиара ззууз, ацәгьара узиур, иакәым ала дузныҟәар, абас рҳәоит.

Аԥслаҳә лымҳа умаз, аҽырдагәарагь удыруаз

Укәша-мыкәша иҟоу, ирҳәо-ируа зегьы удыруаз, аха зегьы урызмыҵҟьан, иуаҩыжь, ичҳа - абас еиԥш иҟоу абжьгарақәа агылаҵәахуп ажәаԥҟа.

Зыбла хызҩаз мшаԥы имбаӡакәа ицеит

Ауаҩы ихәҭоу имҳәар, иахьихәҭоу дымцар, иқәнага ҟаимҵар, иҽиргаӡар, абас рҳәоит.

Аԥсраҿы зхы иасуа зегьы рылаӷырӡ еиԥшызҭгьы – акәыба арӡсон

Аԥсраҿы иаауа, иудышшыло зегьы агәаҟра узықәшәаз еиԥшны ргәы иалсуам. Уимоу, џьоукы иухьыз, узыниаз ацәгьара ргәы иалсӡаны иҟазшәа удырбоит, арахь гәаныла "ргәы ашша кыдлоит". Убас иҟоу ауаа ирзырхоуп ас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа.

Аԥҳәызба лымҳала аҵкыс блала дҳәа

Аԥҳәызба иагьа дуддырҽхәаларгьы, иагьа лыӡбахә бзианы иуаҳаргьы, ухаҭа дубароуп, еилукаароуп лҟазшьа зеиԥшроу, насоуп дануҳәаша.

Иуҭахым ауаҩы ицламҳәа ашьҭыбжь дыдбжьҵас иуаҳауеит

Иуҭахым, иуцәымӷу ауаҩы гра бааԥсыс иҟоу зегьы имоушәа убоит. Убри атәы ҳанаҳәоит ажәаԥҟа.

Ахы ыҟазар, ахылԥа ахалоит

Ауаҩы ахы-ахшыҩ имазар, амал-ашьал уҳәа иԥсҭазаара еиҿикаауеит.

Уҳаразкуа рыбӷа уқәымтәан

Иуцхраауа, абзиара узызуа, абзиара узызҳәо ҳаҭыр рықәҵа.

Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит

Ауаҩы ииҭахым даниқәшәалак, даниԥылалак, мамзаргьы ицәымӷу акы данақәшәалак, абас иҳәоит.

Аҽы ԥшь-шьапык аҵоуп, аха ишьацәхныслоит

Ари зҵакы еиҭарсны иҳәоу жәаԥҟоуп. Гха ҟазымҵо, машәыр иақәымшәо аӡәгьы дыҟаӡам. Агха ҟазҵаз ианажьуа, абас рҳәоит.

Абџьар гәыда алаба иаҩсуам

Ашәыргәында иагьа бџьар бзиа икызаргьы, ихы изархәаӡом.

Аиашьа ашьа даҩызоуп, агәыла – агәы

Агәыла бзиа аешьа ицнаигоит, уимоу зны-зынла еиҳагьы духәар алшоит. Ԥсрак-бзарак акы уанақәшәалак, уҭынхацәа еизаанӡа, цхыраара ҳәа иаразнакы иузнеиуа, иааувагыло агәыла иоуп. Аԥсуаа уи пату ақәаҳҵоит, даҽакала "агәыла агәы даҩызоуп" ҳҳәоит.

/Астатиа аҩраҿы ахархәара азун В. Касланӡиа, Џь. Миқаиа еиқәдыршәаз "Аԥсуа жәаԥҟақәа реилыркааратә жәар"/.

48
Абхазский долгожитель

Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом: аԥсуаа рдунеихәаԥшразы азгәаҭарақәак

110
(ирҿыцуп 17:56 30.06.2020)
Аԥсуаа рдунеихәаԥшраҟны алахьынҵа, аџьал, аԥсаҭа, ахараҭ ртәы зҳәо згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы ахархәара ҭбаа рымоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа: "Лахьынҵа узаахәом, насыԥ каршәны иубом", "Улахьынҵа бзиахааит", "Доус илахь иану дақәшәоит", "Лахьынҵоуп иҟоу", "Длахьынҵадахеит", "Улахь абзиа анылааит". Ас еиԥш иҟоу аҿырԥштәқәа ишьақәдырӷәӷәоит адунеи иқәу ауаа зегьы разҟык-разҟык, лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп ҳәа ҳмилаҭ агәрагара шрымоу. Гәаҭалеи сахьалеи зегь ҳшеиԥшым еиԥш, досу ҳлахьынҵақәа, ҳразҟқәа еиԥшым.

Алахьынҵа

Аԥсуаа ржәытә мифтә хәыцра зеиԥшраз ала, ауаҩы дзықәшәараны дыҟоу илахь иануп. Дарбанызаалак ауаҩы данилак ауха иҷыдоу анцәахәкәа рымчала илахьынҵа ӡбахоит. Алахьынҵа зыӡбо анцәахәқәа ирыхьӡуп – Ашацәа, ма Ашацәа-чаԥацәа. Арҭ анцәахәқәа рыхьӡ арацәа хыԥхьаӡараҿы иргыланы баша ирҳәом, избан акәзар, урҭ хҩык ыҟоуп. Изларҳәо ала, ахәыҷы даниилак ашацәа аҩны ахыӷәра иқәтәан илахьынҵа рыӡбоит, урҭ ахәыҷы изыршаз алахьынҵа хырԥашьа изаҭом, уимоу иаџьалгьы дзахыԥом.

Иазгәасҭарц сҭахуп, ажәытә бырзентә мифологиаҿгьы ишыҟоу Ашацәа ирышьашәалоу ауаҩы илахьынҵа азԥхьагәазҭо хҩык аиҳәшьцәа-нцәахәқәа: Клото, Лахесис, Атропос. Иааидкылан урҭ Амоирақәа (алахьынҵа анцәахәқәа) ҳәа ирышьҭоуп. Арҭ анцәахәқәа аԥшқа даниилак нахыс изырыӡбаз алахьынҵа хырԥашьа уаҩытәыҩса изаҭомызт.

Аԥсуа жәлар ҳҿы иахьагьы иҟоуп алахьынҵа агәра згаҵәҟьо. Ауаҩы (аӡәы) имацара иакәым, жәларык, жәлантәык шеибгоугьы алахьынҵа рымоуп ҳәа аназгәарҭогьы ыҟоуп.

Аџьал

Аԥсуа мифтә дунеихәаԥшышьала дарбанзаалак ауаҩы ихатәы аџьал имоуп. Дасу дыԥсраны даныҟоу, дшыԥсыша аџьал ҳәа иашьҭоуп. Ауаҩы иага ҟаиҵаргьы иаџьал хырԥашьа изаҭом. "Досу иаџьал иара дагоит", "Аӡә иаџьал даҽаӡәы дагом", – рҳәоит. Иҟоуп абас еиԥш ашәииратә формагьы: "Уаџьал цәгьахааит" ҳәа. Чмазароума, ма даҽа гәаҟрак алоума акыр аџьабаа баны иԥсыз ауаҩы изы ирҳәоит "иаџьал цәгьахеит", "иаџьал цәгьан" ҳәа. Ус акәымкәа, ауаҩы акыршықәса ниҵны, ихы, ихшара, иҭынхара, инхамҩа уҳәа деиҵаҩҩы дшыҟоу дыԥсыр, "Иаџьал бзиан", – рҳәоит. Дшымгәыӷӡоз машәырла иҭахаз изынгьы "Уи иаџьал убри иалан", "Иаџьал убри акәын", – рҳәоит.

Аԥсаҭа

Аԥсаҭа амифтә хәыцра иахылҵыз мифтә ҭыԥуп – иԥсыз, иԥсхьоу ауаҩы иԥсы ахьҭоу ҳәа ирыԥхьаӡо ауп. Иԥсхьоу ауаҩы данырныҳәо "Уԥсаҭа бзиахааит", – рҳәоит. "Уԥсаҭа шкәакәахааит!" – зҳәогьы ыҟоуп. "Уԥсы аҭыԥ бзиахааит (ишкәакәахааит)" ауп иаанаго. Уи даныршәиуа "Уԥсаҭа цәгьахааит!" – рҳәоит. "Уԥсы аҭыԥ цәгьахааит", ҳәоуп иаанаго.

Ахараҭ

Ауаҩы даныԥслак дзықәшәараны иҟоу, днанагараны дахьыҟоу амифтә ҭыԥ ахараҭ ҳәа иашьҭоуп. Аԥсы иахараҭ цәгьахар, ма ибзиахар ауеит. Абри азы ауп аԥсы аҵыхәтәантәи имҩа ныҳәауа "Ухараҭ бзиахааит!", – зырҳәо.

Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа Мифы и Легенды Абхазии
Асахьаҭыхҩы Леиуарса Быҭәба иусумҭа "Мифы и Легенды Абхазии"

Ашьаҳиҭ

Ашьаҳиҭ иантропоморфтәу мифтә хаҿуп. Иԥшьоу, ицқьоу, иԥсхьоу уаҩуп ҳәа дыԥхьаӡоуп. Абызшәадырҩы Гь. З. Шьакирбаи излаиҩуаз ала, ашьаҳиҭ уахынла адамра дҭыҵны адунеи ақәлара илшоит, аус бзиақәа, аус қьиақәа рынагӡароуп функциас имоу, дзызку. "Ашьаҳиҭ" ахаҭа аҭырқәшәаҟынтә аԥсшәа иаланагалақәаз ажәақәа иреиуоуп.

Аҵарауаҩ Цира Габниаԥҳа ианылҵаз ажәабжьҳәаҩ Ҟалӷьы Ҳалиҭ иҳәамҭақәа руак аҿы абас азгәаиҭоит: "Ашьаҳиҭра – аԥсуаа, аԥсылман дин еиҳа иадҳәалаз изларҳәо ала, Аллаҳ ҷыдала дызхылаԥшуаз, акраамҭа аԥсцәаҳа зааигәара днаимышьҭуаз ауаа цқьақәа, џьанаҭ агылара зҽазыҟазҵоз рҭагылазаашьа ауп. Акыр зықәрахь инеихьоу ауаа цқьақәа роуп ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьо. Рыԥсҭазаара ианалҵлакгьы урҭ џьанаҭ гыларҭас ирзыҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ауаҩы идагьы ишьаҳиҭхар ҟалоит аҵлақәагьы. Урҭ рахьтә ашьаҳиҭхара Аллаҳ изанаишьаз Аџьҵла ауп".

110

Шьониа Гал араса аҽаҩразы: ашәарҭара иҭагылоуп

0
(ирҿыцуп 20:16 06.07.2020)
Гал араион агроном хада Лери Шьониа арадио Sputnik аефир ала арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭеиҳәеит араион аҟны араса хәышәтәымзар, аҽаҩра бзиамахар ҟалоит ҳәа.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Шьониа Гал араса ахәшәтәра иазкны

"Араса аганахьала апроблема дуқәа ыҟоуп сҳәар имцхоит, избанзар ауаа рхатә џьабаалеи иара убас араион ақыҭанхамҩа иазоужьыз амармалташьтә пты иаҿагыланы ақәԥаразы 500 литра ахәшәи рзаҳшеит. Ахәшә ирызшаз азхаӡом, избанзар араион аҟны 18 қыҭа ыҟоуп, быжь-нызқь гектар инацны арасаҭрақәа ыҟоуп. Ҳәара аҭахума, ацхыраара иҵегьы иҳаур ибзиахон, избанзар акәыкәбаачымазара иаҿагыло ахәшә ҳақәгәыӷуан, иахьа ишҳаҳауа ала, Аԥсны ахадара азҵаара аӡбара иаҿуп. Иҳаҩсыз амчыбжь азы араион ҳалсуан, ачымазара хәыҷык идәықәлахьеит, араса аус даара ашәарҭара иҭагылоуп. Анхацәа хәыҷык ацхыраара ҳазрыҭар, аура ҟалап ҳәа ҳгәы иаанагоит", - иҳәеит Шьониа.

Иара иажәақәа рыла, ҵыԥх араион аҟны 4 нызқь гектар араса вертолиотла ихәшәтәын, сынтәагьы ахәшәтәра арбан.

"Хәыҷык аус ҳарццакыр цәгьаӡам, ианаамҭоу ахәшәқәа ҳаур акәыкәбаачымазара аҟынтә, алҵшәа бзиахон. 2017 шықәсазы араса аҽаҩра 20 % ҳамаӡамызт, 2019 шықәсазы 50-80 процент рҟынӡа аҽаҩра аанашьҭит. Иаҳхысыз ашықәсқәа рзы иҟаҵаз ахәшәтәрақәа рылҵшәақәа ҳцәыӡыр ҟалоит шықәсык бжьаҳажьыр, ажәлар рџьабаа аӡы иагеит ауп. Араион ахадара ирдыруеит, аиҳабырагьы ирарҳәахьеит ацхыраара ҳаур, кәыркәамза ахәшәтәра иара иатәуп, ихымԥадатәуп. Иахьа ачымазарақәа ҳбоит, амармалташьтә птгьы иаҳа иацло иалагеит уажәтәи ашоурақәа раан, акәыкәбаачымазара аԥхьа инаргыланы еиҭазго иара ауп", - иҳәеит Шьониа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0