Аԥсуа иашҭа

Аҳ ду, Аҩны анцәахәы, Сынтәа ҳазмадоу: ажәытәра иагаз нцәахәқәак рыхҳәаа

182
Аԥсуаа рмырҭаҭратә пантеон анцәахәқәа рыла ибеиоуп, иҟоуп урҭ рахьтә ажәытәра иагақәазгьы. Иахьазы ажәлар ирхашҭуа иалагахьаз нцәахәқәак рыхҳәаа шәыдылгалоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Идыру акоуп аԥсуаа рмырҭаҭратә пантеон анцәахәқәа рыла ишбеиоу. Иҟоуп зыӡбахә иахьа уажәраанӡа иааӡаз, иҟоуп дара ианрааз зкульт ҳаракыз, нас аамҭа иагәыланахалаз. Уажәазы исыӡбеит, еиуеиԥшым аҵарауаа ргәаанагарақәа схы иархәаны, аԥсуаа зназы ирымаз, аха иахьазы зыӡбахә уарла-шәарла ада џьара иумаҳауа анцәахәқәа рыӡбахә салацәажәарц.

Аҳ ду

Ас еиԥш иҟоу анцәахәы аԥсуаа дрыман ҳәа раԥхьаӡа изҩыз аҵарауаҩ Н.С. Џьанашьиа иоуп. Аҳ ду иӡбахә иаҳаит иан лҟнытә, лара қыҭала Аӡҩыбжьатәын. Аҳ ду дыӷәӷәан, илеишәагьы цәгьан, дыџьбаран. Уи изкны иҷыдоу аныҳәара ҟарҵон. Аҭаацәара дара рырахә ирылрыԥшаауан, ма тәымџьара иаархәон ацәҵыс хәыҷы, ацәҵыс дрыцқьар ҟаломызт. Уи хәба-фба шықәса нап адкыланы ирааӡон, аныҳәара аамҭа анааилак акәын ианыршьуаз. Ианныҳәоз, атәыҩақәа наҟ-ааҟ ацәашьқәа акака аркны ирыддырҷаблон. Иржәуаз акәакәарқәа хымԥада ачашыла иалхзар акәын. Ацә аныршьлак ашьҭахь ацәа аныҳәаҩ ирҭон. Аҳ ду изкыз аныҳәараан аҳәса неир ҟаломызт.

Ашәыраӷь

Ари анцәахәы акьыԥхь аҿы ихцәажәаз дырҩегь Н.С. Џьанашьиа иоуп. Ашәыраӷь - ауаҩы ицәа аилышәшәара анцәахәы иоуп. Уи дырхылаԥшырц иҳәо иалагон ауаҩы ицәа еилышәшәар, ак иқәнаԥсар. Ас ичмазаҩхаз "дауишьҭырц", "ахақәиҭра ииҭарц" азы акәакәарқәа ҟаҵаны анцәахәы имҵаныҳәон.  

Аҩны анцәахәы

Ажәлар ирхашҭхьоу ажәытә нцәахәқәа дреиуоуп, раԥхьаӡа акәны акьыԥхь аҿы иӡбахә зҳәаз аетнограф И.А. Аџьынџьал иоуп. Ажәытәан аҭаацәареи ахәышҭаареи ирхылаԥшуаз ари анцәахәы егьырҭ анцәахәқәа раасҭагьы амчра иман, апату иман. Избан акәзар, ауаа, аҩнаҭа, ахәышҭаара инапаҵаҟа иҟан. Аҩны анцәахәы илԥха аҭаацәара ирыгымхаразы есышықәса ааԥын анааилак, мҽышак аҽны ихьӡала аныҳәара ҟарҵон. Иадыргалар алшон ацә, ауаса шьтәа, ма аџьма шьтәа. Аныҳәара мҩаԥыргон аҩны аҩнуҵҟа, ахәышҭаара азааигәара. Аҭаацәа иреиҳабыз абырг иакәын иныҳәозгьы.

Сынтәа ҳазмадоу

Сынтәа ҳара знапаҿы ҳаҟоу, иаҳхылаԥшхәу ҳәа ажәытәан аԥсуаа нцәак иӡбахә рҳәон. Аха абри анцәагьы икульт ашьақәыргыларазы иаҭахыз адыррақәа хаҭәаам. Акызаҵәык, афольклорист С.Л. Зыхәба излазгәаиҭо ала, ақыҭаҿы данынхоз, амш цәгьақәа аныҟалалак (еиҳараӡакгьы аарҩареи аӡыс аамҭеи), ауаа гәамҵны, "Ҳаи, хыла длеиааит сынтәатәи аамҭа зтәу", – ҳәа изныкымкәа иаҳахьан. Мамзаргьы ианырҭахыз ақәа ауа, ианырҭахыз амра ԥхо иҟазҭгьы, "Сынтәа аамҭа бзиоуп, изтәу ҳикәхшоуп", – рҳәон.

Адгьыл аҳкәажә

Лыхьӡ ишаҳәо еиԥш, тәарҭас-гыларҭас илымаз адгьыл акәын. Иахьазы ирхашҭхьоу анцәахәқәа дреиуоуп. Адгьыл аҳкәажә нцәахәык лаҳасабала илымҵаныҳәон х-ҭагылазаашьак раан:

  • Ажәытәан аԥсуаа нхарҭас адгьыл ҭыԥ ҿыц анылырхлак, уи адгьыл ахьӡала аҭаацәара аҩнуҵҟа ауаса шьтәа шьны, амгьал ӡны Адгьыл аҳкәажә лыхьӡала аныҳәара мҩаԥыргон. Аныҳәара ҟазҵоз дыԥҳәысын, данныҳәалак ашьҭахь аныҳәаҩ ҳамҭас илырҭон абырфынлых ба, араӡын, ма абҩатә ԥара. Ари аныҳәара ҵакыс иаман анхара зҽазызкыз рыдгьыл иқәӷьацарц азы анцәахәы азин лымхра.
  • Адгьыл аҳкәажә дызхылаԥшхәу чымазароуп ҳәа ирыԥхьаӡон абабара. Абабара чымазара (желтуха) ауаҩы ианихьлак, ицәа-ижьы анчлак, ачымазаҩ иҭаацәа ичымазара далдыргарацы аныҳәара ҟарҵон. Ҩашак аҽны ашәаӡа алаҵаны ахәышҭаараҿы амгьал рӡуан, уи амгьал аԥшь-кәакьк рҿы ацәашьқәа аркны иаладыркьакьон. Ачымазаҩ уи амгьал аԥхьа дшьамхнышгылон, убри аамҭазы быжьҩык аҳәса цқьақәа (аҳәса быргцәа) аӡәи-аӡәи еишьҭагыланы Адгьыл аҳкәажә илыҳәон ачымазаҩ дрыцҳалшьарц, лыԥхала ачымазара даллыргарц.
  • Анкьа агәра зларгоз ала, Адгьыл аҳкәажә зцәа зтәымкәа иҟоу аҳәсагьы дырхылаԥшхәын. Убри азы лыхьӡала иҷыдоу ақьабз мҩаԥыргон аԥҳәыс ахшара данлоуазгьы. Аԥҳәыс леилыргараҿы ацхыраара ҟазҵоз аԥҳәыс цқьа ахшара дзауз лиара аҵаҟа хә-кәтәаӷьк адгьыл аҿы ишьҭаҵаны илыркәымпылуан, нас урҭ акакала инаганы аҩны аԥшь-кәакьк рҿы иҵауланы илжуан, ахәбатәи акәтаӷь лҵәахуан ԥыҭраамҭак. Ари аритуал азкын ҿыц ииз иани иареи адгьыл радныҳәалара.

Иаҳзымдыркәа ҳаздырыз

Ажәытәан абас нцәахәык иӡбахә рҳәон аԥсуаа. Уи ҳара дҳаздырӡом, даҳбаӡом, аха иара ҳаилкааны ҳимоуп ҳәа рыԥхьаӡон. Аҵарауаҩ Н.С. Џьанашьиа излаиҩуаз ала, ари анцахәы икульт ашьақәыргыларазы даара иҽишәеит, аха илҵшәадахеит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

182
Абхазский национальный костюм. Модельер Мадина Чанба.

"Ашәҵатәқәа зегьы иреиӷьуп аламыс…" аҳәса рымаҭәа азҵаатәқәа

90
(ирҿыцуп 11:24 26.09.2020)
Аԥсуа ԥҳәыс маҭәа иахьатәи амода аҟынӡа иааиаанӡа изнысыз аиҭакрақәа ртәы дазааҭгылоит афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа ԥҳәызбацәа рымаҭәа иахьатәи амода аҟынӡа иааиаанӡа аиҭакрақәа ирнысит. Амаҭәа иаанарԥшуан досу инапы злакыз аус. Ахацәа ркәымжәы, ркаба аибашьҩы ихаҿсахьа аныԥшуазар, аԥҳәыс лымаҭәаҟны иаарԥшу аҩны зхагылоу аԥҳәыс лхаҿсахьа ауп. Ихадароу уи лымаҭәа ахкқәа иреиуоуп: аҵкы, аиԥка, акасы, ахҵакыга, аԥыраҳәа.

Аҭоурыхҭҵааҩ Шьалуа Инал-иԥа ишиҩуа ала, хаҵа ицахьаз аԥҳәызбацәа ԥшь-кәақьҭак змаз акасы аҵаҟа ирхарҵон х-кәакькны иҟаз акасы еицарсагьы, рхы злаҵаркуаз. Аԥҳәыс афатә аныҟалҵоз ахҵакыга лхамкәа акҿыҩра дыҩналомызт.

Аԥсуа ҭыԥҳацәа рымаҭәа агьама аҵаҵаны иршәырҵон еснагь. Урҭ уи дырԥшӡон еиуеиԥшым аҳәынҵәра ԥшӡақәеи, амаҟақәеи, аимхәыцқәеи рыла, аӡахырсҭақәа ирнырҵон асахьа ԥшӡақәа. Уажәеиԥш амаҭәа аахәарҭа алшара шыҟамыз ала, шамахамзар аҭыԥҳацәа аӡахышьа, ақәҵашьа рдыруан. Уи урҭ ишыхәыҷыз ирҵон. Аҭаацәара ианалалоз акәзаргьы, дара рнапала ирӡахыз амаҭәа, ампахьшьқәа ҳамҭас иҟарҵон.

"Ажәытә уажәеиԥш амаҭәа аархәо егьиуа иҟамызт, иаархәозаргьы, иаазгоз амалуаа ракәын, иара уигьы анҭыҵынтәи акәын ишааргоз. Зегьы рхала ирӡахуан. Аӡӷаб дшыхәыҷыз аӡахышьа лдырҵон. Усҟан хаҵа ицаша аӡӷаб анапҟазара лылоума ҳәа иазҵаауан. Сара сан, санду ибзианы иӡахуан, саргьы урҭ реиԥшҵәҟьа исзымҵазаргьы, ак ҟасҵақәоит. Абри афото иану санду, саб иан Арина Шармаҭ лоуп. Араҟа сара хышықәса схыҵуеит. Усҟан уи шыҟалҵаз сгәалашәо сыҟам, аха абра исшәу амаҭәа напылаҟаҵароуп. Асумка хәыҷ, акьанџьа искугьы – усҟан напыла иаҳзырӡахуан, уажәы иуҭаху зегь рзаархәоит ахәыҷқәа", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Таиса Ласариа.

© Foto / из архива Таисы Ласариа
Таиса Ласариа ланду Ариана Шармаҭи лареи

Иазгәаҭатәуп аҩнымаҭәа адагьы, џьара излаҭыҵуаз амаҭәа хазы ишыҟаз. Баграт Шьынқәба ишиҩуа ала, аԥҳәызба цәырҵгас илымаз аԥсуа ҵкы ҳәа иҟаз "ажәҩақәа дырчуан, рцәа иадшәало ирҭшәан, амаӷра, анапы ахәдаҿы иҭшәан, ажәҩахь иааскьацыԥхьаӡа, идырҭбаауан. Ажәҩа инаркны амахәҿаҟынӡа амаӷра иадырӡахылон амҵәыжәҩақәа, ианныҟәо иԥырԥыруа ирышьҭан. Иара ахаҭа аун, ҵаҟа иаҳа иҭбаан, акалҭ аҿы аԥаԥар анахарԥсозгьы ыҟан. Аӡара ҭархханы, алада иаҳа еилышәшәо иҟан" ("Ахьырҵәаҵәа", 1990, ад. 456).

Аиԥка, аҵкы аԥыжәара шрымазгьы, аԥсуа ԥҳәыс илыцәтәыммызт аиқәагьы. Уи аԥҳәыс-еиқәа ахьӡын, иара аҭбаара аҭаны иӡахын, ашьапы ахәдаҿы аизгарҭа аҭаны. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьаҿы, аԥҳәыс лныҟәашәа аманшәаларазы абри аԥҳәыс-еиқәа рышьарҵон, аха иара ахыхь иауз аԥсуа-ҵкы ршәырҵон, уи иаҵыԥшны аиқәа умбо. Убри инаҷыдангьы иҟан аҽықәтәараан иршәырҵоз амизан-ҵкы. Ашьаҵатәы аганахьала, абжьааԥнытәи ажәцәеимаа анаҩсгьы, зышьхәақәа ҳаракыз, амҿы иалхыз аҟаԥҟаԥқәа ныҟәыргон.

Аамҭа наскьацыԥхьаӡа ашәҵатәгьы аҽаԥсахуан. Иахьа ақыҭақәа рҿы инхо аиҳабацәа роуп акасы ныҟәызго, иара убас ныҳәақәак рҿы акаси аԥыраҳәеи аԥҳәыс ҳамҭас илырҭоит (иаҳҳәап, Леиаа рныҳәараҿы ачакәаҳацәа рыцыԥхьаӡа акасқәеи аԥыраҳәа ҿыцқәеи рырҭоит). Егьи абжьарак европатәи амаҭәа аҳра ауеит, зны-зынла аԥсуа елементқәа злоу амаҭәа шубогьы. Иҳәатәуп, иахьагьы анҭыҵынтә иаауагьы ишазгәарҭо аԥсуаа амаҭәа аганахьала агьама ҳаракы шрымоу. Ус шакәугьы, ауаҩы иҭеиҭыԥши иҩнуҵҟатәи аԥшӡареи еицнеибаго иҟазароуп данарԥшӡо. Ԥсаҭа шкәакәа Боча Аџьынџьал иажәақәа рыла иаҳҳәозар: "Ашәҵатәқәа зегьы иреиӷьуп аламыс, амала ишәмыркьаҿцәалан".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

90
В Абхазии впервые появится долгосрочная стратегия развития.

Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом: аҭаацәара иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәак

105
Аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ирызкны аматериал ҳзеидылкылеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.

Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.

Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".

Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.

Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:

  • Акәасҭхала амца уасуа уалагар, аҭаацәа иреиҳабу ихы ихьуа далагоит.
  • Абысҭа нанҵаны ачуан амҳабысҭа нҭаршәны иаанужьыр, ҵасым, "аҭаацәа реиҳабы ииҳәо дақәымшәо дҟалоит".
  • Архнышьна гьалозар, аҭаацәа реиҳабы ихы ихьуа далагоит, мамзаргьы аҭаацәа аԥхьаӡоит, иреиҵбу дашәиуеит рҳәоит.
  • Амца иахакнаҳау архнышьна абжьы гар бзиоуп, аҭаацәа реизҳара иатәуп.
  • Аҭаацәа иреиҳабу даныԥсуа аҩны аҭӡамцқәа рыбжьы "аҿҿаҳәа" игоит рҳәоит.
  • Асаан каҳан иԥҽызшәа абжьы уаҳар, аҩнаҭаҿы ԥҳәыск дыԥсуеит рҳәоит.
  • Ахаҵа илахь дафар ма аԥҳәыс лыӡӷы дафар, иахьырцарҭоу ԥсрак раҳауеит.
  • Аҩны иаҭааз асас асапын ҳамҭас иуҭар ҵасым, изҭиуа изыҳәа алаӷырӡ иатәуп рҳәоит.
  • Аӡы амца иахьахакнаҳау агәара-гәараҳәа аҭаацәа ирылашыр ҵасым рҳәоит.
  • Агәыр аҭӡы иалоуҵар, аҭаацәараҿы аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиз аҩны ашықәсан аӡә дыԥсуеит.
  • Аԥсуа иҩны амаҭ неир, аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Амаркатыл аҭаацәа акрахьырфо аишәа иқәуҵар, аҭаацәа аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Амца аҟынтәи амцабз ыҵыҟьҟьозар, аҭаацәа рҿы ҭыӡшәак ҟалоит.
  • Аҭаацәара алахәыла, мамзаргьы асас аҩны ддәылҵны данцалак ашьҭахь аҩны аԥссара ҵасым, "арахь ухьамԥшааит" аанагоит рҳәоит.
  • Ала ашҭаҿы ианууа ацәгьара иазкуп. Ацәгьара ҟамларцы ашәхымс аҟны аҳәызба адәныҟа ахы рханы ишьҭоуҵар, иԥнаҟоит.
  • Аҩны азааигәа аԥсаҵла еиҭауҳар бзиам, аҭаацәа зыҿиом "знык уҩны ахыбра сзахысыр, нас уқьаԥҭастәуеит" аҳәоит.

Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

105

Акоронавирус змаз даҽа пациентк лыԥсҭазаара далҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы

31
(ирҿыцуп 19:24 26.09.2020)
Иахьазы Аԥсны иахьаҵанакуа иаарԥшу акоронавирустә хҭысқәа рхыԥхьаӡара 1286 ыҟоуп. Ргәы бзиахахьеит 369-ҩык, жәҩык рыԥсҭазаара иалҵит.

АҞӘА, цәыббра 26 - Sputnik. Ԥшьынҩажәи жәаба шықәса зхыҵуаз, акоронавирус ззышьақәыргылаз Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа апациент лыԥсҭазаара далҵит цәыббра 25 рзы ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы оперативтә штаб.

Аԥҳәыс бырг Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь дааргеит цәыббра20 рзы, аԥсыԥлагаҩагара лцәыуадаҩны, ҩ-ганкахьалатәи агәаҵәкра лыманы.

"Атерапиа шылзыҟарҵозгьы лҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа еицәахон, арыԥҳа-аҳауаҭарсгатә аппаратгьы даҿаркит, аха уигьы лмыхәеит, ахәашаҽны лыԥсҭазаара далҵит. Апациентка агәачымазарақәа лыман, иара убас ашьақәыӷәӷәара ҳараки атеросклерози", - аҳәоит аоперштаб аацҳамҭа. 

Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла игәаҭаз 216-ҩык ауаа рахьтә акоронавирус рыдбалан 41-ҩык.  

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаы ишьҭоуп 118-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 114-ҩык адиагноз COVID-19 рзышьақәыргылоуп. 14-ҩык апациентцәа рҭагылазаашьа хьанҭоуп, 25-ҩык – бжьаратәуп. Хҩык згәы бзиахаз ылҩаауп.

Акоронавирус иадҳәалоу аҵыхәтәантәи ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

31
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау