Аибашьра шалагоз злардыруаз адыргақәеи ан лықәреи

361
Зыҷкәынцәа аибашьрахь ицоз анацәа рықәра еиҳаз қәра ыҟамзар ҟалап. Аԥсуа анацәа шықәуази аибашьра аламҭалаз еиуеиԥшым ацәырҵрақәеи адыргақәеи ртәы шәыдылгалоит Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсны аибашьра аӡәгьы дазыԥшӡамызт, зегьы рзы уи иаалырҟьан иҟалаз акы акәхеит. Аха иҟоуп еиҭазҳәо аибашьра шалагоз ҳәа адыргақәа, ма аԥхыӡқәа ҳбеит ҳәа. Аԥсабаратә цәырҵрақәа рҟынтәи – уи ажәҩан аҿы ицәырҵуаз еиуеиԥшымыз асахьақәа, иаалырҟьаны ижжаӡа илашоз. Џьоукы еиҭарҳәоит амза иаакәыршаны ихагьежьааны иҟаԥшьӡа амца акызшәа ирбон ҳәа.

Убас, сара 2010 шықәсазы Ешыра ақыҭа инхо, усҟан 76 шықәса зхыҵуаз, Бебиа-Бганба Ӡабулиа исзеиҭалҳәеит абри аҩыза ажәабжь:

"Сара аргама избаз басҳәап… Аԥсцәа аӷада-ӷадаҳәа ицәажәо, аргама рышьҭыбжь саҳауеит, ирҳәо сзеилкааӡом. Ашьҭыбжь гоит, аха ишԥаго. Ала ду абра иҿаҳәаны исымоуп, сла агәашә ахь ашра иалагеит ашыԥ-шыԥ. Сацала, "баала алада Шыцкәараҟа" ҳәа ҿылҭуеит, аха "шәцала, шьоукы рыбжьы гоит, нан, – сҳәеит, - иааиуа збап". Агәашә аҿынӡа снеит иааиуа збап ҳәа, аха илыҵаба ицеит. Абарҭ аӷада-ӷадаҳәа ицәажәоз абри сгәарала иҩеизар ҟалап, уаҳа мҩа амаӡамызт. Сла ианаба, срышьклаԥалан саргьы сҿынасхеит. Ус абри анышәынҭрақәа рҟны снеит. Убас илашан убри анышәынҭра, амра ԥхон, аха иҟамлацт уи аҽны еиԥш… Ашьҭахь, ҳазлеиуаз асааҭ ҩба рзеиԥш, амҩаҿы, Ладариа Жора ҳәа дыҟан, дааҳԥылт, убри иҳаиҳәеит аибашьра иалагеит ҳәа", – ҳзеиҭалҳәон лара иԥсхьаз лашьцәа "рыԥсы иамаҿоуп" ҳәа дықәны.

Иазгәаҭатәуп, аибашьра ахлымӡаахра зегьы анацәа рхаҿсахьа ианыԥшуа ишыҟаз. Зыҷкәынцәа аибашьрахь ицаз анацәа рықәра еиҳаз қәра ыҟамзар ҟалап. Аӡәырҩы аҭаацәарақәа рҟны аҿаҭахьақәа зқәызҵоз ыҟан, ҳаҷкәынцәа еибганы иргьежь, аиааира ҳарга ҳәа, аха зегь раасҭа иӷәӷәаз қәраны Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраҿы иааԥшит –адгьыл анықәра.

Шамахамзар, атәылақәа зегьы рҟны Ан – Адгьыл дадыркылоит, ишьақәгылоуп ажәеицааира "Аԥсадгьыл анык леиԥш ирбоит" ҳәа. Машәырынгьы иҟамлазар акәхап, Ан, "сыҷкәын деибганы дҟалар, нышәнапык шысфара" ҳәа адгьыл дахьанықәуаз. Иҟоуп, уи шьақәзырӷәӷәо афактқәагьы.

Кәтол ақыҭан Жәабран ныҳәа иазкыз аматериал ананаҳҵоз, ҳаицәажәараан Ахра Гәаланӡиа иҳаиҳәеит иара дзықәгылоу адгьыл агәыбылра ду шизаҵоу. Аибашьра ианалага, иара аӡәырҩы Аԥсны афырхацәа реиԥш, аԥсадгьыл ахьчараз дгылт. Данцозгьы иан илеимҳәеит. Ашьҭахь ианлаҳа, дқәит "сыҷкәын деибганы дгьежьыр, абри адгьыл шысфара" ҳәа. Аибашьра анеилга ашьҭахь, Ахра иҩныҟа данааи, иан дахьқәыз аҭыԥ аҿы дналган диқәныҳәан, нышәнапык аашьҭыхны илфеит. Иара усҟан даалафны, "Мама, адгьыл зыбҳәоз, џьмак бҳәазҭгьы, ҳаргьы иҳамфарыз" иҳәеит, аха илақәа рыла иубарҭан уи иҟалҵаз иаргьы ишиныԥшыз. Аибашьра акыр агәаҟрақәа ззаанагаз ан, ҳара уи аганахьала лазҵаара ҳзымгәаӷьит.

Зыҷкәынцәа аибашьраҟны иҭахаз анацәа ирҳәоит иахьагьы урҭ рыԥсадгьыл џьара шәарҭарак ианҭагыло, џьара цәгьарак аныҟало ԥхыӡла ишырзааиуа, адырра шрырҭо.

Убас 2007 шықәсазы Дәрыԥшь ақыҭан ианысҵаз Барцыц Мери исзеиҭалҳәеит иҭахаз лыҷкәын изкны абас еиԥш:
"Ее, избаҟамло! Амни са сыҷкәын аиҳаб инҵәаз, абри ихаҟны икыду, аду иаԥхьа икыду (аҭӡы икыду апатреҭ ахь дыԥшны – Е.Ҭ.), амни данҭаха, убас еиԥш дааиуан. Уаха иҩызцәа, иԥызцәа рышҟа акы аныҟалалакь, дааиуан, адырра сиҭон. Усҟан аибашьра мцози, џьара иҩызцәа рышҟа акы анааҟалауа, дааиуан, "Мама, сабџьар!" ҳәа ҿиҭуан. Уи ашьҭахьгьы, џьара акы анааҟалауа, амашәырқәа аныҟоума-аҽакыума, "Сабџьар абаҟоу, мама?" ҳәа адырра сиҭоит", – ҳәа еиҭалҳәон лара.

Аӡәырҩы ишазгәарҭо ала, аибашьраҟны аиааира агараҿы ан лроль аҭыԥ ӷәӷәа ааннакылоит. Ирҳәоит Ан лышәи ахәыҷы иаахаӡом ҳәа, избанзар уи лыбзиабара еиҳауп, аха Ан лықәра, лыматанеира хымԥада Анцәа иҟынӡа инаӡоит!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

361

"Мышцәгьамзар аӡы зҭамло": Ӡыдаҟәара амаӡақәа

135
(ирҿыцуп 17:22 25.10.2020)
Отҳара ақыҭа иагәылсуа Ӡыдаҟәара иадҳәалоу ажәабжьқәа дырзааҭгылоит Sputnik аколумнист, афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Аԥсны аԥсабара беиоуп аӡқәа, аӡиасқәа рыла. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахьы ҭызго аӡқәа, егьырҭ аинерттә материалқәа ахьыҵухыр алшо, иара убас иуникалтәу аӡқәа: иаҳҳәозар, "зышьҭрахь игьежьуа аӡы" – аҵарауаа аԥсуа еставелла ҳәа изышьҭоу амшын иалало аӡы еснагь ҭыԥк аҿы шьҭахьҟа ихынҳәуа. Убри инаҷыдангьы иҟоуп зынӡаск аӡы зҭам аҟәарақәа. Урҭ иреиуоуп Оҭҳара ақыҭа еиҩызшо Ӡыдаҟәара. Иара амш цәгьа аныҟоу заҵәык ауп аӡы анҭало.

Аӡиасқәа
© Sputnik / Томас Тхайцук

"Ӡыдаҟәара ҳәа изышьҭоу – ари жәытә ӡиас ҭыԥуп. Ари аҟәара мышцәгьамзар аӡы зҭамло, аӡы ахьҭам азоуп Ӡыдаҟәара ҳәа изашьҭоу. Амш аныцәгьахо аӡы ҭалоит, амш аныбзиоу иҭабаны иҟоуп. Иара агеи-ашьхеи ашьапаҿынтәи аҩ-бахә рыбжьара иҟәрыԥшны иаауеит, Мҷышь аҭыԥ аҿынӡа иҩеиуеит", – ҳәа еиҭалҳәоит Оҭҳара инхо Ира Қапба–Аиба.

Ӡыдаҟәара аӡы ахьҭамло адагьы, ари аҭыԥ ашанақәа адырбалоит. Ишеиҭарҳәо ала, иара ахаҿы ахәаҟны ижуп хҩык аиҳәшьцәа, урҭ ҭынха ҳәа аӡәгьы дахьрымамыз аҟынтәи анышәынҭрагьы ҟаҵам, дара ҟәырҭлаххан, убра ииасуа ауаа ирԥырхагахоит. Урҭ рнеҩсангьы араҟа лассы-лассы Ӡызлан дырбалоит. Ус еиԥш ахҭыс ҟалеит уажә ааигәагьы.

© Foto / предоставила Есма Ҭодуаԥҳа
Ира Каԥба- Аиба

"Абасоуми "N" дзибаз. Абри ацҳаҿ дааиуан, Ӡыдаҟәара абра ацҳа ахьху, абас дџыхӡа даацәырҵит, имҩа кны дылмышьҭуа далагеит, иара дшәан, дыҳәҳәо дыҩуа дшаауаз абра Мирабраа рашҭа дҭалеит. Уи нас ԥсыуаҵас аҭәҳәа ҟарҵеит, аҵыблаа ҟарҵеит. Дшәеит даара, игәы еиҭаԥеит, аха аҵыблаа аныҟарҵа, нас дыбзиахеит. Иара ацҳа ахаҿы, ахәаҿы Папцавақәак убра, хҩык аҳәсақәа аҟан, иԥсит, аӡәгьы дрымамызт, ахәы рмоузт, егьи рмоузт, иҟәырҭлаххеит дара. Убарҭгьы ауаҩԥсы убра данынабжьалалак иҩуа ишьҭалон. Нас абри иублыр бзиоуп рҳәан, аҭәа амца ацраҵаны ирблит, нас уаҳа ирымбо иалагеит", – ҳәа еиҭалҳәоит ақыҭанхаҩ.

Оҭҳара инхо узазҵаалак, ахәыҷы инаиркны иззымдыруа дыҟам Ӡыдаҟәара иамоу ашанақәа. Урҭ уи адырра адагьы агәра ргоит аилашәшәымҭаз уаҟа аиасра шыбзиам.

"Сабхәа дибахьан, лыхьӡ сҳәар сҭахым, Ӡызлан дкацәааит. Абас иааилашәшәуа џьара дыҟан даауан, аҟәара, ани ацҳа ахьыҟоу дҭаланы дзааиуаз аӡәы дџыхӡа иаԥхьа абас днагылеит. Нас иара инапы иҟьо, ишьапы иҟьо, дшәеит, аха анс ҟаиҵацыԥхьаӡа иара, дыҩны иаԥхьаҟа диасны дкәаҩӡа дгылон, ыыт ҳәа саныҳәҳәалак сашьҭахьҟа дгылон иҳәеит. Нас абас ҳзеикәагьежьуаз  мацара, ахәы сҩыхәнеит иҳәеит, ари закәызеи, баасышьҭымҵуеи ҳәа, абрагь сҩыхәнеит, ларгьы дсышьҭыҵит иҳәеит. Ашьҭахь абри ахаҵа дҟәашӡа абра дааит избаз ҳәа. Аҭыԥ бзиаӡам, уахынла акәым, иара ҽынлагьы убра сиасыр сҭахӡам сара, абас сакәшан сцоит, убри ацҳа ақәлара бзиа избаӡом", – ҳәа ҳалҳәеит Ира Қапба-Аиба.

© Foto / предоставила Есма Ҭодуа
Ӡыдаҟәара иху ацҳа

Ӡыдаҟәара анашанара ари ала инҵәаӡом. Иара иаҿагылоу абахәраҿы ахаҳәқәа ирыбжьысны аӡы цқьа анлеиуа ыҟоуп, аӡрыжәтә ҳасабала. Аха уи аӡы цқьагьы есымша иаауам. Убри анаауа иақәшәаз ашықәсан дманшәалахоит, акгьы иԥырхагахом ҳәа иԥхьаӡоуп.

Анашанара ҳацәхьаҵуазар, аиашазы Аԥсны иамоу аӡы цқьақәа аӡрыжәтә ҳасабала рхархәара акыр ишхәарҭоу азгәарҭахьеит аҵарауаа, дара Аԥсны иқәынхо рзын мацара моу анҭыҵгьы аҭирҭақәа рахь инауго иҟауҵар ауеит. Аха иахьазы аӡымҩангагақәа рыҟамзаара иахҟьаны ақыҭақәа реиҳарак Ӡыдаҟәара иаҩызоуп – аӡы иаҿықәынхо, аха зыҩнаҭақәа рҟны аӡы змам – инашанаӡами ари?

 

135

"Махәи ҵыси еиқәиртәом": аҵакы еиҭарсны иаазырԥшуа еилымшәо аԥсыуа жәеицааирақәак

94
Абызшәа иалоу ихиоу, имазеиу ажәаҳәаҿы ахархәарада ак згым ажәеицааирақәа ирызкны гәаанагарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Абызшәа аԥсҭазаара ахыҵхырҭаҿы игылоуп, иарада ауаа реицәажәара зыҟалом, ргәы иҭоу рзеибыҳәом, рԥышәа аимдара залыршахом. Егьырҭ ажәларқәа зегьы рхатәы бызшәа шрымоу еиԥш, аԥсуаагьы даҽа жәларык излареиԥшым ирдырга ҷыдоуп ибеиоу рхатәы бызшәа – аԥсшәа.

Азқьышықәсақәа рӡеибафареи аамҭа цәгьеи иргәылсны ҳаԥсадгьыл аҿы иаԥшәымаха иҟаз ҳбызшәа-бырлаш ҟәышрыла ҳажәлар рҿахәы ҳәо рымаҵ ауеит иахьа уажәраанӡа.

Ҳбызшәа шәыга рацәала иҩычоуп, ибеиоуп, иҵаулоуп. Иарала иузымҳәара маҷуп. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раарԥшразы абызшәа иалоуп ихиоу, имазеиу, ажәаҳәаҿы ахархәарада ак зҭахым ажәахиақәа (иаҳа ииашаны иуҳәозар, афразеологиатә жәеидҳәалақәа). Ҳарзааҭгылап урҭ:

Напы мацара; напы мацара дааит – акгьы укымкәа, унапы ҭацәны иаалырҟьаны џьара сасра неитәыс иануқәшәа "ҳаи, сышԥаԥси, напы мацара сааит" рҳәоит.

Ҳәызбада ихәда ԥиҟеит – ауаҩы даара игәы иалсшаз ажәабжьк аниаҳа ма ажәала, уск ала ихәҭамыз аӡәы данақәиршәа, "ҳаи, ҳәызбада сыхәда шԥаԥиҟеи" иҳәоит.

Инапаҿы дааигеит – диргәыбзыӷит, иҳәатәаҿы дааигеит аанагоит.

Атымитыша дҭаҳаит – уск иахҟьаны дызлымҵша ауадаҩра дақәшәеит.

Аҽада дақәтәеит; аҽада дақәиртәеит – ауаҩы дзырԥхашьаша уск данақәшәалак, мамзаргьы дандырԥхашьалак, "аҽада сышԥақәуртәеи" ҳәа иҳәоит ҭакс.

Лахь ииҭеит – диацәҳаит, диабжьеит аанагоит.

Гәалагәала дцәажәеит – ауаҩы дгәааны даныҟоу ма игәамырԥхаӡакәа уск даналацәажәо абас рҳәоит.

Ҷанҷаны еибафоит – еицәҳауеит, еисуеит, иааибуам аанагоит.

Ԥынҵала аӡы ижәуам – даара дҟәыӷоуп, ииҳәо-ииуа идыруеит ҳәа аӡәы дурҽхәарц ануҭаху абас еиԥш иҟоу ажәеицааира ухы иаурхәар алшоит.

Ҳаи, уабаҟаз рҳәааит; уччаԥшь еиқәаҵәахааит; ӡибнаҟа дцааит – уӡааит, ухнымҳәааит, ацәгьара уаҳааит, иузыҟалааит аанагоит абас еиԥш иҟоу ажәақәа. Дара ашәиратә елемент ҳасабала рхы иадырхәоит.

Мшызҳа изҳаит – ирласны ддухеит.

Ашьеи ахши еилаҭәо – иқәыԥшу, зцәа-зжьы патәу, ишкәакәоу, зӡамҩақәа ҟаԥшьу аӡӷаб абас лзырҳәоит.

Дызлааз амҩа ихадыршҭит – ддыршәеит.

Ибыз дафоит – амыцхә дцәажәоит, амыцхә иҳәоит.

Игәы цқьам – дҳарамуп, аӡәы изы абзиа иҭахым.

Кәрыжәаа дрықәлоуп; Кәрыжәаа ирықәлоуп – зықәра наскьахьоу ауаҩы, мамзаргьы ижәытәтәиу амаҭәар иазкны абри еиԥш иҟоу ажәеицааира рхы иадырхәоит.

Аԥсы мыжда ҵаауп; игәы ҭҟьеит – ашәара, акы даршәеит.

Ауа иуа, кьантыжә маҟа – иаагозар, ачарахь аԥшәмацәа иаҭахугьы иаҭахымгьы ааԥхьара анрырҭа, "ауа иуа кьантыжә маҟакгьы даанырмыжьит", зегьы ирарҳәеит рҳәоит.

Махәи ҵыси еиқәиртәом; аҵыс мҩас асахьа ҭихуеит – дшәарыцаҩ бзиоуп аанагоит.

Мыцла деибаркуп – амцҳәара бзиа избо изы.

Акьаброу асра; акьаброу дасуеит – амшгара, амш игоит, ак аҟаҵара иҭахым.

Иԥсахы еибакит – игәы ԥжәеит, дгәамҵит.

Ибыз ихәоит – иҿабызшәа ырхааны ихы иахәаша ҟаиҵоит.

Аман иирҳәеит – диргәаҟит, дирааԥсеит аанагоит.

Изшьапык адамра иҭагылоуп – аԥсра ахықә дхықәгылоуп.

Ихы дубеиа ибоит – иҽирԥагьоит, ихы дуны ибоит.

Хыхь еиқәыԥхьаӡоу аҿырԥштәқәа инарҭбааны рхы иадырхәоит ԥсышәа цқьала ицәажәо, иара убас зықәра зфахьоу ҳбызшәа аҵаулара бзианы изнырхьоу абыргцәа ражәаҳәаҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

94

Аԥсны 68-ҩык аҿкы рыдырбалеит, ҩыџьа рыԥсҭазаара иалҵит

11
(ирҿыцуп 20:10 29.10.2020)
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 4126-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 2170-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 38-ҩык.

АҞӘА, жьҭаара 29 - Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 зцәа иалоу реилкааразы атестқәа 427 ҟаҵан, урҭ рахьтә акоронавирус аарԥшын 68 тест рҟны ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Аоперштаб иара убас иаанацҳаит жьҭаара 29 рзы Гәдоуҭатәи агоспиталь аҿы лыԥсҭазаара дшалҵыз 1976 шықәсазы ииз апациент. Лара ахәышәтәырҭа дҭашәеит жьҭаарамза 13, лыԥсыԥ лагаҩагара акыр илцәыцәгьаны, ҩганктәи агәыҵәкра лыманы. Иақәнагаз атерапиа шлзымҩаԥыргозгьы, жьҭаара 29 рзы лдунеи лыԥсахит.

Жьҭаара 29 рзы рзы иԥсыԥ лагаҩагара акыр ицәыцәгьаны, ҩганктәи агәыҵәкра иманы аҟәатәи амобильә госпиталь аҟны ишьҭаз апациент иԥсҭазаара далҵит, иақәнагаз атерапиа шизымҩаԥыргозгьы.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 135-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 113-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 29-ҩык, ибжьаратәуп - 36-ҩык, илҩаауп 13-ҩык апациентцәа. Гәдоуҭатәи агоспиталь иҭашәеит 11-ҩык ачымазцәа.

Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" ашҭаҿы иаадыртыз амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 55-ҩык апациентцәа. 51-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ԥшьҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп.

Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

11
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау