Ахҷаҭхылԥа, акасы еицарса, ашьал: аҳәса рхаҵатәы азы ажәақәак

256
Аԥсуа ҳәсақәеи аҭыԥҳацәеи рыбзазараҿы ахархәара рыман атрадициатә хаҵатәқәа. Иарбақәаныз урҭ? Убри атәы даҳзааҭгылоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа ҭыԥҳа лҭеиҭыԥш ашьақәгылараҿы акырӡа аҵанакуан лыхцәы. Ахцәы еизҳарц азы аныҟәгара бзиа аҭахын. Ажәытәан ахцә ду змаз рыхцәы мчыбжьык ахь знык-ҩынтә нышәаԥшьла ирҿышуан. Аҳәса быргцәа изларҳәо ала, ахцәы еизҳарц азы иара убас иалдыршон абжьеи ахәац аӡи.

Аԥсуаҵасла аҭыԥҳацәа рыхцәы ҵдырффомызт. Ахцәы аныҟәгарала аԥҳәызба леиҿкаашьа ахәшьара арҭон, зыхцәы зеихда илахысуа измаз лыхә ҳаракны иршьон, ахьӡ лоуан.

Зегь раасҭа иԥшӡоуп ҳәа ирыԥхьаӡон ахцәы еиқәаҵәа, ахцәы хьыԥшшәыла. Зыхцәы дуу аԥҳәызба лзы ирҳәалон: "ахахәы рацәа зқәу - дымшуп", "зхахәы еилаарцыруа иҟоу - лгәы цқьоуп" ҳәа.

Аҭаацәара иаланагалахьаз аҳәса рыхцәы зныкны ирԥон, ма рышьҭахьҟа иганы алаҵақәа рыла иҵаркуан. Зынасыԥ змыԥшаацыз аҭыԥҳацәа рыхцәы ҩбаны иԥаны наҟ – ааҟ ирықәырҵон.

Аԥсуа ҳәсақәеи аҭыԥҳацәеи рыбзазараҿы ахархәара рыман атрадициатә хаҵатәқәа – акасқәа, ашьалқәа уҳәа. Аԥхынразы еиҳарак аԥҳәызба лхахәы хтын, аха аԥҳәыс хымԥада касыла лыхцәы ҵакызар акәын, уи адаҳҳәалар алшоит лара акҿаҩра, афатә ҟаҵара дахьадҳәалоу. Афатә аҟаҵараан аԥҳәыс бзиа лхахәы ҵалкуеит.

Аӡынразы аҳәса акасы еиуеиԥшымкәа ирхарҵон. Иҟалон раԥхьа х-ԥшьык змаз акасы еицарса анырхарҵоз, уи ахыхь дырҩеигь ижәпоу, аласа иалху ашьал ацырхарҵон. Уи зегь зыҟарҵоз иарԥхарц азы акәын. Ашьал ахаҭыԥан ашәҭқәа зныз акасы зхазҵозгьы ыҟан.

Даҽа хаҵашьа формакгьы ыҟан, акасы еицарсала рылахь хырҩон, нас аҵыхәақәа рышьҭахьҟа ииаганы, рыхцәы илыҵакны иҿарҳәон. Ашьал касы ус ирҽны рыжәҩахырқәа ианрықәдыршәуан.

Ажәытәтәи аамҭақәа рзы аӡынра ахьҭа ӷәӷәа аныҟаз, аҭыԥҳацәа аӡәырҩы акасы ахаҭыԥан ахҭарԥа рхарҵон, уи аҿаҳәашьа акасы еиԥшытәны. Ахҭарԥа нархаҵаны, аҿацәқәа ацламҳәаҵаҟа иныҵданы, рышьҭахьҟа ииаганы иҿарҳәон.

Асовет мчра Аԥсны ианышьақәгыла ашьҭахь аԥсуа ҭыԥҳацәа аӡәырҩы акасы ахаҭыԥан усҟантәи амода иацныҟәаны ирхарҵо иалагеит аберет иеиԥшыз ахылԥақәа, урҭ ахҷаҭхылԥақәа (азгә. ус захьӡыртәыз еилкаам) ҳәа ирышьҭан. Убасҟантәи аамҭақәа рзоуп ахцәыркьаҿра амодагьы анцәырц.

Иахьатәи аԥсуа ҭыԥҳацәа аҭагылазаашьа рымоуп афабрикақәа иҭрыжьуа ахаҵатәқәа рныҟәгара, иҭрыжьуа аалыҵ еиуеиԥшым, абыз змоу еиԥш, иҟоуп абыз змам ахылԥақәагьы. Аха уеизгьы, аԥсуа традициатә хаҵатәқәагьы зынӡа игәыгәҭажьуп сызҳәом, еиҳаракгьы акасқәеи ашьалқәеи бзиа ибаны иныҟәыргоит ақыҭаҳәсақәа. Иара убрасгьы, ԥсрак-бзарак аҳәса амаҵ аныруа аԥыраҳәақәа рымӷарҵоит. Аӡынразы ихәарҭоу, иԥхоу ашьалқәеи аласа қалԥадқәеи имаҷзаргьы, иахьагьы напыла изԥо аҳәсақәа ыҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

256
Война в Абхазии

"Мышкы ииз мышкы дыԥсуеит…" аибашьра жәлар рытрадициа ишаныԥшыз

64
(ирҿыцуп 11:48 30.09.2020)
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра афырхацәа шцәырнагаз еиԥш, ҳмилаҭтә фырхаҵаратә ашәақәагьы арҿыхеит. Иахьа цәыббра 30 – Аиааира аныҳәамш аҽны шәаԥхьарц ишәыдаагалоит аибашьра ҳажәлар рҿаԥыцтә традициа ишаныԥшыз иазку афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

"Мышкы ииз уеизгьы мышкы дыԥсуеит" – абарҭ ажәақәа злоу афырхаҵаратә ашәа зегьы ибзианы еицырдыруеит, уи Аԥсны иақәлаз ақырҭуа агрессорцәа рҿагылараҿы аԥхьацага ашәақәа иреиуаны иҟалеит. Аха зегьы ирыздыруам ари ашәа ахыҵхырҭа. Иара аагоуп традициала аԥсуа фольклор аҟны ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурых ашәа аҟынтәи. Николаи Марр иеизгамҭа "Аԥсуа фольклор аматериалқәа" рҟны уи "Ачерқьез ашәа" ҳәа хыс иамоуп. Иара изкуп Қәаблыхә-иԥа Зафҟара ҳәа хьӡыс измоу афырхаҵа. "Мышкы ииуа мышкы дыԥсуеит, иахьа иԥсуа џьанаҭ иауеит" ҳәа ҳәаны уи дзаԥхьагылаз ар ажәылараз ргәы азҭаиҵон.

Абас еиԥш ала традициала ишьақәгылахьоу афырхаҵара-ҭоурыхтә ашәақәа ркодқәа хархәара рзухеит аԥсуа-ақырҭуа еибашьра ицәырнагаз афырхаҵаратә ашәақәа рҿы. Араҟа автортә ашәақәа инарываргыланы, жәлар рашәақәагьы аира ҿыц роуит уҳәар ауеит. Фырхаҵара згымыз ажәлар рдырраҿы ҿыцла иҿыхеит афырхаҵаратә мотивқәа злоу ашәақәа, ажәабжьқәа. Иҿыцны абжьы зхалаз иреиуахеит иара убас, Ахәрашәа, Ахрашәа, Ахаҵарашәа уҳәа. Урҭ ҳаамҭазтәи аҭоурых иақәыршәаны еиҭаҿиеит.

Аибашьра авидеонҵамҭақәа рҟны иубоит ажәытәан қәылара ианцоз еиԥш, ԥсыуала ашәа ҳәаны, икәашаны ажәыларахь ишцоз. Ари иаҳнарбеит ажәлар зҭагылоу аекстремалтә ҭагылазаашьа ишцәырнаго рытрадициатә культурагьы. Иҟоуп ажәлар ирылаҵәаз автортә ашәақәа. Урҭ иреиуоуп Тото Аџьапуа, Кәасҭа Ченгьелиа, Анатоли Алҭеиба раԥҵамҭақәа. Урҭ раԥҵамҭақәа рҿы афольклори автортә-лирикатә рҿиареи еилаланы еиццәырҵуан, дара убысҟак ажәлар ирылаҵәон ажәлар иаԥырҵаз, дара иртәхаз акы еиԥш иҟалон. Араҟа афырхаҵаратә мотивқәа ирываргыланы ииуан аиуморгьы, асатирагьы.

Ашәақәа рнаҩсангьы аибашьра агәалашәарақәа аанхеит жәлар рҿаԥыцтә традициаҟны, афотосахьақәа рҿы, аудио-видеонҵамҭақәа рҿы. Урҭ зегьы макьана зеизгара аҭаху, ианҵалатәу роуп. Аҿаԥыцтә гәалашәарақәа рахь иаҵанакуеит дара аибашьцәа реиҭаҳәамҭақәа реиԥш, ҭаацәалатәи аҭоурыхқәагьы. Аибашьра афольклор аҿы еиҳа иуԥыло ажанрқәа иреиуоуп аҿаԥыцтә ажәабжьқәа, аҵәыуарақәа, аԥхыӡқәа, алаф.

Алҭеиба: аибашьраан иакәым ҟазҵоз архәыцып ҳәа алаф ашәақәа аԥысҵон>>

Аԥсуа-ақырҭуа еибашьра аҭоурых ицәырнагеит иара убас ҭаацәалатәи аныҳәарақәа реиԥш (аибашьрахь ицоз изы акәырбан, аҿаҭахьа), ажәлар еидгыланы рныҳәарагьы.

Хазы иалкаау аҭыԥ ҷыда ааннакылоит Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан аԥсуа ар раԥхьагыла Владислав Арӡынба изку ашәақәеи ажәабжьқәеи. Аҭоурыхтә фырхацәа Ԥшькьаҿ-иԥа Манча, Наԥҳа Кьагәа, Ҳаџьараҭ Кьахьба реиԥш иҟаз ажәлар рыхьчаҩцәа, раԥхьагылаҩцәа аҭоурых-фырхаҵаратә ашәақәеи аҳәамҭақәеи шырзыркыз еиԥш, Владислав Арӡынба изкны жәлар рашәақәеи аҳәамҭақәеи ииуеит. Бжеиҳан уи дидыркылоит Аԥсҳа, иара ихаҿсахьа. Ажәлар раԥхьагыла идунеи аԥсахра акәзар, ажәлар зегьы иргәырҩаны иааԥшит. Уи иԥсҭазаара алҵра аламҭалаз зегьы еицгәарҭан ирҳәон аҽыкәаҳа шырбаз. Жәлар разгәаҭарақәа рыла, аҽыкәаҳа амза иакәыршан ианырбо агәырҩа дук, уаҩ дук иҭахара иазкуп.

Ҿыц ицәырҵқәаз иреиуахеит иҭахаз аибашьцәа ирызку аныҳәаҿагьы. Арҭ зегьы иудырбоит 1992-1993 шықәсқәа аԥсуаа рзы ацәаҳәа ҿыц алыздаз ҭоурыхтә даҟьаны ишыҟалаз, уи ашьҭамҭа ааннажьит амҳаџьырра ашьҭа шыннажьыз еиԥш. Ҳаԥсҭазаара аҽеиҩнашеит аибашьра ҟалаанӡеи аибашьра ашьҭахьтәи аамҭеи ҳәа, "Асду анауз" ҳәа ашықәсԥхьаӡара алкааразы ишырҳәо еиԥш. Ажәакала, аамҭа ицәырнагеит иара афырхацәа, иара ашәақәа, иара ажәақәа. Егьа аамҭа царгьы жәлар рдырра џьаргьы ишымцо, ишмыӡуа убоит, уи ҿыцла аԥсы ахалоит, еиҭеиуеит.

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

 

64

"Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан" ахаҵа агәырҩа ихгашьа

108
(ирҿыцуп 14:48 27.09.2020)
Иааигәахоит аԥсуаа ҳзы иԥшьоу Аиааира амш. Ари аныҳәа агәырӷьара шацу еиԥш иҭахаз рызхьаара ду ацуп. Ҳажәлар рҟны ахацәа агәырҩа шырхыргози афырхаҵа иҭахара ишазнеиуази иазкуп афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа иазлырхиаз аматериал.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа рҿы еиԥшым ахацәеи аҳәсеи рҵәыуашьа. Аԥҳәыс лгәаҟра аалырԥшыр лылшозар лаӷырӡыла, амыткәма аҳәарала, ахаҵа иҩнуҵҟатәи гәҭахәыцрала, гәҭаҵәыуарала ауп ишихиго. Традицианы ишышьақәгылоу ала, агәырҩа иақәшәаз ахаҵа ауаа иахьырбо илаӷырӡ лаишьҭуам. Аԥа аб иҟны дҵәыуар ҟалозар, аб ихәыҷқәа иҵәыуаӡом.

Имаҷым аҿырԥштәқәа Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҭаацәарала еибашьра ианцоз. Игәаӷьыуацәоуп аҳәара, иарбан гәҭахәыцрақәоу аб изцәырҵуа иҷкәынгьы џьара ахы изыԥшызар шауа анидыруа. Аха "заниашьа зхаҵашьоу" иреиуоу афырхаҵа иԥа данҭахалакгьы "хаҵак дҭахеит ҳәа шәымҵәыуан, ахаҵа дзиуа ахаҵаразоуп" ҳәа иҳәон. Насгьы уи иԥа изын мацара адагьы, зеиԥшла, аӷа иҿагыланы еибашьуа, зыԥсадгьыл зыхьчо зегьы рыӡбахә иҳәон. Зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз ԥсит ҳәагьы иԥхьаӡам, урҭ ззеибашьуаз аус нагӡахеит.

Ахацәа агәакьацәа рнапқәа ргәыҵакны игылоит. Аџьабараҿы игылоу инеины ирыдышшылоит (усҟан рнапқәа нарыварыԥсоит), агәалсра ажәақәа рҳәоит. Аҵәыуарахь инеиуа ахацәа ракәзар, ргәы иҭасуеит (уажәы ари иаҳа имаҷны иуԥылоит, аха еиқәханы иахьыҟоу ыҟоуп). Ажәытәан ахацәа ҽламсла (ҟамчыла) рхы иасуан. Ус шакәугьы, ахацәа аҵәыуараан иаҳа аҽынкылара аадырԥшуан, аиҳаракгьы уи аԥсадгьыл ахьчаҩ аниакәу – афырхаҵа ԥсра иқәым ҳәа.

Ашьамаҟа – аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа>>

Зыԥсадгьыл ахьчаразы иҭахаз ауаҩи дарбанзаалак зыԥсҭазаара иалҵыз ауаҩи ирзынархоу аҵәыуарақәа еиԥшым. Жәлар рыхьчаҩцәа ирызку аҵәыуарақәа афырхаҵаратә ашәақәа анрылҵуагьы ыҟоуп. Аибашьраҿы иҭахаз ирызку аҵәыуарақәа ахамеигӡареи афырхаҵаратә мотивқәеи рыла ажәлар зҭагылаз атрагедиа аадырԥшуеит. Убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеран, афольклорист, аԥсреи аԥсыжратә қьабзқәеи ҭызҵаауа Адгәыр Какоба ианиҵаз амыткәма иаанарԥшуеит иҭахаз аибашьҩы ихигаз агәаҟрақәа:

"Уаан, Рамин, уаан, уаан!

Ԥшьба-хәба хы анулаз ахы уамгеит, уаан!

Уаан, уаан, иуцхраан, уаан!

Хәарҭа урҭеит, уаан!..

Уаан, тәым шьала уеибаркын, уаан!..

Ԥшьба-хәба хы улан, уаан!

Уаан, урыман ицон, уаан!.."

Аб игәырҩа хызҽуа акәны иҟоу иҷкәын ифырхаҵара аӡбахә анырҳәо ауп. Иазгәаҭатәуп, аб иҷкәын дҭахеит ҳәа аниаҳалак, раԥхьа дзызҵаауаз "Дышԥаҭахеи?" ҳәа акәын, ахқәа ахьиныз гәаиҭон, ахьӡи-ахьымӡӷи араҟагьы иааԥшуан – аӷа изқәа иеиарханы акәымкәа, гәышԥыла аҭахара. Изқәа рҟны ахы аламкәа анибалак акәын аҳәса аҵәыуара азин анриҭоз.

Ҳаибашьра ахҭысқәа иаадырԥшит аамҭа иара афырхацәа шцәырнаго. "Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан" ҳәа ззырҳәогьы аӡәы игәырҩа даҽаӡәы иахьизымдыруа азоуп. Имариоума аҳәара: "Ҷкәынак дҭахеит ҳәа кыр ҟалама, уи иԥсадгьыл азоуп дызҭахаз!". Уи арҭ ажәақәа аниҳәо иарбан мцоу дызбылуа иара ида даҽаӡәы издыруам. Аха ус шакәугьы, зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз рҭаацәа ргәы зҟажо акәны иҟоу урҭ рҵеицәа Аԥсны ахьыԥшымра ахьазааргаз ауп, убри нагӡахааит!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

108

Sputnik апресс-центр аҟны еиҭарҳәоит аԥсуаа рҿы аӡахәааӡара аҭоурых

7
(ирҿыцуп 20:21 01.10.2020)
Жьҭаара 2 асааҭ 14:00 рзы Sputnik Аԥсны амультимедиатә пресс-центр аҿы имҩаԥгахоит Фарид Кәабахьиеи Николаи Ачбеи рышәҟәы "Ажәытәан аԥсуаа рҟны аӡахәааӡареи аҩыҟаҵареи" иазку апресс-конференциа.

Апресс-конференциа иалахәуп:

  • Фарид Кәабахьиа – аҭоурыхдырыҩ, Аԥсуаҭҵааратә институт анаукатә усзуҩ;
  • Николаи Ачба – "Аԥсны аҩқәеи аӡқәеи" адиректор хада.

Амассатә-информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа ааҳаԥхьоит апресс–конференциахь (аҭыӡҭыԥ: ақ. Аҟәа, Пушкин имҩ. 16, абизнес-центр "Гәдоу Плаза", 5-тәи аихагыла).

Аккредитациа ҟалоит абри аҭел ала: +7(940) 926 00 00

Азыҳәа анашьҭразы аелектронтә ҭыӡҭыԥ: info.abk@sputniknews.com

Иара убасгьы шәара ишәылшоит апресс-конференциа алахәылацәа зинтерес шәымоу азҵаарақәа рышәҭарц Sputnik Аԥсны асоциалтә ҳа Facebook аҿтәи адаҟьаҿы мамзаргьы аелектронтә ԥошьҭахь инашьҭны: info.abk@sputniknews.com

7