Ахҷаҭхылԥа, акасы еицарса, ашьал: аҳәса рхаҵатәы азы ажәақәак

282
Аԥсуа ҳәсақәеи аҭыԥҳацәеи рыбзазараҿы ахархәара рыман атрадициатә хаҵатәқәа. Иарбақәаныз урҭ? Убри атәы даҳзааҭгылоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа ҭыԥҳа лҭеиҭыԥш ашьақәгылараҿы акырӡа аҵанакуан лыхцәы. Ахцәы еизҳарц азы аныҟәгара бзиа аҭахын. Ажәытәан ахцә ду змаз рыхцәы мчыбжьык ахь знык-ҩынтә нышәаԥшьла ирҿышуан. Аҳәса быргцәа изларҳәо ала, ахцәы еизҳарц азы иара убас иалдыршон абжьеи ахәац аӡи.

Аԥсуаҵасла аҭыԥҳацәа рыхцәы ҵдырффомызт. Ахцәы аныҟәгарала аԥҳәызба леиҿкаашьа ахәшьара арҭон, зыхцәы зеихда илахысуа измаз лыхә ҳаракны иршьон, ахьӡ лоуан.

Зегь раасҭа иԥшӡоуп ҳәа ирыԥхьаӡон ахцәы еиқәаҵәа, ахцәы хьыԥшшәыла. Зыхцәы дуу аԥҳәызба лзы ирҳәалон: "ахахәы рацәа зқәу - дымшуп", "зхахәы еилаарцыруа иҟоу - лгәы цқьоуп" ҳәа.

Аҭаацәара иаланагалахьаз аҳәса рыхцәы зныкны ирԥон, ма рышьҭахьҟа иганы алаҵақәа рыла иҵаркуан. Зынасыԥ змыԥшаацыз аҭыԥҳацәа рыхцәы ҩбаны иԥаны наҟ – ааҟ ирықәырҵон.

Аԥсуа ҳәсақәеи аҭыԥҳацәеи рыбзазараҿы ахархәара рыман атрадициатә хаҵатәқәа – акасқәа, ашьалқәа уҳәа. Аԥхынразы еиҳарак аԥҳәызба лхахәы хтын, аха аԥҳәыс хымԥада касыла лыхцәы ҵакызар акәын, уи адаҳҳәалар алшоит лара акҿаҩра, афатә ҟаҵара дахьадҳәалоу. Афатә аҟаҵараан аԥҳәыс бзиа лхахәы ҵалкуеит.

Аӡынразы аҳәса акасы еиуеиԥшымкәа ирхарҵон. Иҟалон раԥхьа х-ԥшьык змаз акасы еицарса анырхарҵоз, уи ахыхь дырҩеигь ижәпоу, аласа иалху ашьал ацырхарҵон. Уи зегь зыҟарҵоз иарԥхарц азы акәын. Ашьал ахаҭыԥан ашәҭқәа зныз акасы зхазҵозгьы ыҟан.

Даҽа хаҵашьа формакгьы ыҟан, акасы еицарсала рылахь хырҩон, нас аҵыхәақәа рышьҭахьҟа ииаганы, рыхцәы илыҵакны иҿарҳәон. Ашьал касы ус ирҽны рыжәҩахырқәа ианрықәдыршәуан.

Ажәытәтәи аамҭақәа рзы аӡынра ахьҭа ӷәӷәа аныҟаз, аҭыԥҳацәа аӡәырҩы акасы ахаҭыԥан ахҭарԥа рхарҵон, уи аҿаҳәашьа акасы еиԥшытәны. Ахҭарԥа нархаҵаны, аҿацәқәа ацламҳәаҵаҟа иныҵданы, рышьҭахьҟа ииаганы иҿарҳәон.

Асовет мчра Аԥсны ианышьақәгыла ашьҭахь аԥсуа ҭыԥҳацәа аӡәырҩы акасы ахаҭыԥан усҟантәи амода иацныҟәаны ирхарҵо иалагеит аберет иеиԥшыз ахылԥақәа, урҭ ахҷаҭхылԥақәа (азгә. ус захьӡыртәыз еилкаам) ҳәа ирышьҭан. Убасҟантәи аамҭақәа рзоуп ахцәыркьаҿра амодагьы анцәырц.

Иахьатәи аԥсуа ҭыԥҳацәа аҭагылазаашьа рымоуп афабрикақәа иҭрыжьуа ахаҵатәқәа рныҟәгара, иҭрыжьуа аалыҵ еиуеиԥшым, абыз змоу еиԥш, иҟоуп абыз змам ахылԥақәагьы. Аха уеизгьы, аԥсуа традициатә хаҵатәқәагьы зынӡа игәыгәҭажьуп сызҳәом, еиҳаракгьы акасқәеи ашьалқәеи бзиа ибаны иныҟәыргоит ақыҭаҳәсақәа. Иара убрасгьы, ԥсрак-бзарак аҳәса амаҵ аныруа аԥыраҳәақәа рымӷарҵоит. Аӡынразы ихәарҭоу, иԥхоу ашьалқәеи аласа қалԥадқәеи имаҷзаргьы, иахьагьы напыла изԥо аҳәсақәа ыҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

282

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы": аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа

116
(ирҿыцуп 08:41 11.04.2021)
Аҭацаагараан аҽықәтәара аԥҟарақәа ртәы дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Егьа аамҭа царгьы атрадициақәеи ақьабзқәеи роуп амилаҭ аколорит аазырԥшуа, мамзар зҿлымҳарас иаиуааз амилаҭқәа зегьы рхатә цәаҩа рхамкәа, инеибеиԥшны инхозҭгьы?! Ҳара ҳҵасқәеи ҳқьабзқәеи ҳара ҳмилаҭ иамалуп, ҳмилаҭтә культура, ҳҭоурых иадацԥашәуп.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Иахьатәи ҳаамҭазы иубоит аҽԥышәарақәа атрадициеи аамҭеи еинырнааланы аԥсуа қьабзқәак рцәыргара еиуеиԥшым агәырӷьа ныҳәақәа рҿы, ачарақәа рҿы. Аҵыхәтәантәи аамҭазы ицәырҵуа иалагеит атенденциа абзиа ҟаҳҵап ҳәа згәы иҭоу иччархәха ианаақәхо, "иагьҩымкәа, иагьӡымкәа" ҳәа шырҳәо еиԥш.

Аԥсуаа "ҵаара ԥхашьарам" рҳәоит, уск уҽаназукуа атәы здыруа аиҳабацәа уразҵаар хымԥада еиҳа еиӷьуп, уаргьы уарԥшӡоит, угәҭакгьы арманшәалоит. Убарҭқәа иреиуоуп уажәы ҳаззааҭгыло аҽықәтәара аԥҟарақәа, лымкаалагьы аҭаца данаарго.

"Уа узгьы акы аага, са сызгьы акы аага!"

Абжьыуаа рҟны аҽы ианақәтәо иркуа аҟамчхәы алхразы ианцоз ажәархәмарраны ирҳәон абарҭ ажәақәа:

– Уабацо?

– Абнахь.

– Узцозеи?

– Ҟамчхәаагара.

– Уа узгьы акы аага.

– Са сызгьы акы аага!

Арҭ ажәақәа рҳәон ҟамчхәыс илырхыз алаба азхык рнапы акәыршаны, азҵаара аҭак ҟарҵацыԥхьаӡа рнапқәа еиҭныԥсахло еихаргыло ирку алабаҿы. Ари заҳҳәо, аҽымаҭәеи аҽыжәлага маҭәеи аԥхьа рыӡбахә умҳәакәа аҽықәтәарахь узиасуам. Насгьы идыруп, аԥсуаа рҟны ахаҵа иҽықәтәашьеи аԥҳәыс лҽықәтәашьеи, урҭ рҽымаҭәеи хаз-хазуп.

Аҽымаҭәа иаҵанакуеит: акәадыр, аӷәра, аҟамчы. Аԥсуа кәадыр чаԥа ҟарҵоит ҩ-хкыкны: абҩаш аласаны, ма араӡны ҳәынҵәрала еибыҭаны.

Аԥҳәыс кәадыр (аседла) чаԥашьала ахаҵа кәадыр зынӡагьы еиԥшым: уи аҩмахак аԥхьоуп иахьамоу, акьахьи абалышьи хаз-хазы иҟам, еимазыкны ицоит, иаҳа ирԥшӡангьы ихҟьоуп, ашькыл акәзар – армарахь ауп иахьамоу.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аԥҳәыс кәадыр иацырҵоит иара убас, аседласал – уи аҽы ашьҭахь хнаҩоит аҵыхәаҟынӡа. Иара убас аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы аӷәра амаақәа еиҳа ипоуп, аҟәынақәа маҷны иақәгылоуп. Аԥҳәыс ҟамчгьы хазуп, уи ахәгьы аҿгьы еиҳа иԥшӡоуп, ипоуп.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Аԥҳәыс кәадыр

Аҽы иақәтәоу аҽыжәлага маҭәалагьы деилаҳәазароуп хымԥада. Ахаҵа изы – акәымжәи акабеи, аԥҳәыс аҽыжәлараан илыкәлыршоит аԥхьа рҟьаны лӡараҿы еибалыркуа амизанҵкы. Абас еиԥш иҟоуп ари азҵаара иааркьаҿны, еиҳа ихадоу алкааны иазгәауҭозар.

Аҽықәтәара аԥҟарақәа

Аԥсуаа рҿы аԥҟарақәа амоуп аҽыжәлара, аҽыжәҵра, ҽыла аныҟәара. Аҽыжәлараан асаси қәрала еиҳабуи рыҽқәа рзыркәадыруеит, рышькыл кны иҽыжәырҵоит аиҵбацәа. Аиҳабацәа анҽыжәлалак ашьҭахь аҿар еибарԥшны иҽыжәибаҵоит. Ашькылкра патуқәҵаран иԥхьаӡоуп, еихаҵгылароуп.

Аҽыжәҵраан ашькыл зкуа аҽы арыӷьарахьала давагылоит, иарӷьа напала икуеит аӷәра амаақәа, иарма напала амгәырха, ма ашькыл абжьында длақәыӷәӷәаны иааникылоит. Аҽыуаҩ иарӷьа шьапы ашькыл инкылхны иармарахьала дылбаауеит. Аҽыжәҵраангьы аҽыуаҩ иԥыланы дҽыжәырхуеит.

Аԥҳәыс иаҳагьы пату лықәҵаны, илыцхрааны дҽыжәырҵоит – дҽыжәырхуеит. Уи аҟәардә дықәыргыланы патула, ҳаҭырла дҽыжәырҵоит, данҽыжәҵуагьы убасҵәҟьа.

Иманшәаланы аҽықәтәара пату амоуп, аҽы ианымаало изы "ахых-шәых еиԥш дақәтәоуп", "аҽы агәҭа дақәтәоуп" рҳәоит. Иқәнагамкәа иԥхьаӡоуп аԥҳәыс дзықәтәоу аҽы иавасны аҩра. Аԥҳәыс ҽыла лыцныҟәараан лара аԥхьа ддыргылоит, амҩа ахьыбааԥсу, ма ашәарҭара ахьыҟоу ахаҵа аԥхьаҟа диасуеит. Аҽцәа рацәаҩны еицызар, аԥхьа идыргылоит аҳәсеи ахацәа еиҳабацәеи, урҭ рышьҭахь инеиуеит қәрала еиҵоу аҷкәынцәа. Аԥҳәыс дзықәдыртәо аҽы аҵыхәа ҿарҳәом. Аҽыуаҩи ашьаҟауаҩи анеицныҟәо акәзар, ашьаҟауаҩ аԥхьа ддыргылоит.

Аҭацаагага аҽы

Ҽыла аҭаца дахьаарго ибжьоу, аҽы бзиа, иԥшӡаны ҽымаҭәала (раӡынла) иҩычоу, аԥҳәыс кәадыр ақәҵаны илыздырхиоит. Аҭаца дахьынтәидәылырго инеиаанӡа абри аҽы аӡәгьы дақәмыртәакәа, ирывакны иргоит. Аҭаца абри аҭацаагага аҽы дақәдыртәоит, пату лықәҵаны дҽыжәҵаны. Пату ақәымкәа иԥхьаӡоуп ҽыуаҩ заҵәык ашьаҟауаа дрылагыланы днеиуа.

Аҭаца аҭацаагацәа дрыгәҭылакны дааргоит. Уи илывасны иҩны ицом. Аԥхьа аиҳабацәа гылоуп, аиҵбацәа ашьҭахь, амаҳәгьы ашьҭахь аҿар дрылагылоуп, мыцхәы ибжьы рдуны дцәажәаӡом, иҩызцәа акы нраиҳәозаргьы, ибжьы ныҵакны дцәажәоит. Аԥҳәыс кәадыр ашькылқәа арымарахьала ишыҟоу ала, аҭацаагацәа иреиуоу хаҵак, аҽыуаҩ-ҟаза, уи арӷьарахьала длывагылоит, лкәадыр акы агхар, иҟаиҵоит, длыцхраауеит.

Аҭаца ҽыла данааргоз аҽықәтәашьа бзианы издыруаз, аҽҟазацәа ракәын ирышьҭуаз. Агәырӷьара ахьыҟоу аҩны ианазааигәахо, ашҭа иҭалаанӡа аҭаца инлыцхрааны дҽыжәырхуеит, лҭацаҩызцәа налываргыланы ашҭа дынҭаргалоит. Амаҳә иакәзар, асасцәеи аиҳабацәеи дрымбаратәы "иҽиҵәахуеит". Аҭаца аҩны даныҩнаргалалак ашьҭахь, ачара-агәырӷьа ахьыҟоу, саси ԥшәымеи ахьеиқәгәырӷьо аҽыуаҩцәа руаӡәы аҭаца дахьыҩноу аҩны амардуан даҿаланы дхалон уи азы азин ылхны аԥхьа. Дышҽыжәу аҭаца лҿы днеиуеит. Аҩны ихалаз аҽы "аҿанҵа" арҭоит – аҽы аӷәра ампахьшьы адырҳәалоит. Аҽыуаҩ рацәак дыҩнамхаӡакәа дгьежьны амардуан дылбаауеит.

Аԥсуара – ҵароуп, уи ишаԥу ала аныҟәара мариам, атәы удыруазароуп. Аҿар акы анаԥшьыргогьы, атәы еиӷьны издыруа аиҳабацәа иразҵаалароуп, ажәытәи аҿатәи реимадара еснагь иаҭахуп, акы ада даҽакы зыҟалом.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

116

"Иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит": есхьари уи иацу азгәаҭарақәеи

49
(ирҿыцуп 09:46 04.04.2021)
Адгьыл ақәаарыхра аҧсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиҧшымыз азгәаҭарақәа, иарбақәан урҭ дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рыҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭаҿы.

Аӡын ааԥын амҩа анаҭеит, макьанагьы инагӡаны ишоунамышьҭуа, аԥша хьшәашәақәа шанарсуагьы. Ахьшәашәарақәа шыҟоугьы, анхацәа адгьыл нап адыркуеит, ажәаны ишырҳәо еиԥш: "Аԥаса ахәы ыӡӡом, иԥасаны илаҵоу аҽаҩра еиҳа ибзиахоит, рацәак аамҭа ақәымшәаргьы, ԥыҭк ацәыҟалоит".

Адгьыл ақәаарыхра аԥсуаа рнапаҿы ианаарга аахижьҭеи идырҿиеит еиуеиԥшымыз азгәаҭарақәа адгьыл нап аркра аныманшәалоу иазкны, амш зеиԥшроу, аԥсабара ашьклаԥшрақәа рыла. Ааԥынтәи аусурақәа ауҭраҿы аума, амхаҿы аума ирылҵшәахоит аҽаҩра, убри аҟынтә уи ианаамҭоу нап аркра акраҵанакуеит. Аӡын анҵәамҭазы амшқәа макьанагьы ихьшәашәоуп, аха ааԥын алагамҭазтәи ақәа ашьацаагагоуп рҳәоит. "Ақәаԥсата ҳауаны иаауеит, убри амукәа, ацха зыҟалом" ҳәа рҳәоит анхацәа.

Амзақәа зегь раасҭа зхымҩаԥгашьа џьашьахәу хәажәкырамза иазкны идырҿиеит еиуеиԥшым аҳәамҭақәа. Иара аҵыхәтәантәи амшқәа есхьар ҳәа азырҳәоит. Есхьар амшқәа зыхҟьаз ҳәа еиҭарҳәоит абас:

"Ахьча ирахә иманы ашьха дцон. Март шьҭа ицоит, иқәҵраны иҟоуп. "Ааит, иубама, Март егьыузыҟамҵт, са суиааит. Шьҭа хымш роуп иҟоу!" - иҳәеит ахьча. Март аагәаан, апрель иаҳәоит хымш сыҭа ҳәа, апрель ианаҭеит, абри афымш, хымш март ақәҵра шагу, даҽа хымш апрель мшқәа. Фымш амшцәгьа ҟалеит: ақәа, аԥша, асы - зегь леит. Ахьча дықәхеит ирахәи иареи адәахьы дзымцо. Афатә рымаӡам, ирымам, ас иқәхеит, амш ҟамлеит. Даалаган, ацгәы наганы аҳаҭа иҭаиртәан, ирахә ахьааз инаган икнеиҳаит. Ацгәы хыхь иахҭакыз имбӷьаҭуаз, арахә рхы раҳан уи ишахәаԥшоз фымш рхыргеит. Абас ахьча даиааит гызмалрыла, ахьҭа даиааит", - аҳәоит аҳәамҭа.

Иазгәаҭатәуп ҳаамҭазы есхьар амшқәа ҳәа изышьҭоу ажәытә амзар ԥхьаӡарала мшаԥы жәиԥшь, жәохә, жәаф роуп изықәшәо. Абарҭ амшқәа рынахыс ахьҭақәа ықәҵны, аԥхарра ҟалоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп. Арҭ амшқәа ирызкны иҟоуп еиуеиԥшым азгәаҭарақәагьы аҽаҩрақәа зеиԥшрахо иазкны. Иааҳгап ҿырԥштәқәак:

  • "Ааԥын аԥсҭҳәа ахчылара хҭанакыр, ашәыр ҟалом, ишәҭыз абылуеит".
  • "Аҽаҩрадаӷьқәа анырацәоу – аарыхра ҟалоит, дара мшуп".
  • "Ашышкамс адгьылаҿ ианырацәоу, ашықәсан, насгьы иахьырацәоу аҭыԥ аҿ аарыхра ҟалоит".
  • "Арҵәыра хәаци ашышкамси рацәаны иахьамоу ҽаҩра дгьылуп".
  • "Ааԥын анаауа, заа иԥхарацәамхар – амаҵәха еиҿанакуеит, ашықәсан ашәыр ҟалоит. Иԥхарацәахар, иажьоит, заа ипытуеит, нас ахьҭа иԥхасҭанатәуеит".
  • "Дгьылс иҟоу жәҩануп. Адгьыл бзиеиԥшҵәҟьа, ианраамҭоу, ақәеи амреигьы аарыхра ҟарҵоит".
49

Гәдоуҭатәи агоспитали галтәи арҵаҩцәеи рзы ашәарақәа рҭагылазаашьа атәы рҳәеит

2
(ирҿыцуп 10:22 16.04.2021)
Sputnik Аԥсны акорреспондент еиликаауан асоциалтә ҳа Феисбук аҿы Гәдоуҭатәи агоспитали Галтәи арҵаҩцәеи хымз ирықәуп ауалафахәқәа рмоуижьҭеи ҳәа ицәырҵыз аинформациа ахьынӡаиашоу.

АҞӘА, мшаԥы 16 – Sputnik, Бадри Есиава. Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа амедусзуҩцәа ашықәс иаалагазар руалафахәы рызшәоуп ҳәа Sputnik иазеиҭеиҳәеит Гәдоуҭа араион афинанстә ҟәша аиҳабы Роман Гамсаниа.

Иара иҳәеит арахь иаҵанакуа ауалафахәқәа роуп, аковидтә центр аҿы аус зуа рзы ашәарацҵақәа ракәымкәа ҳәа. Урҭ ашәарацҵақәа Ареспубликатә биуџьет аҟынтәи ауп ишынарышьҭуа.

"Араион иарбанзаалак уал амам. Ажьырныҳәа, жәабран, хәажәкыра рзы аԥарақәа зегь шәоуп. Асоциалтә ҳаҿы излацәажәо аковидтә центр аусзуҩцәа рԥарацҵа акәзар ҟалап", - ҳәа иҳәоит Гамсаниа.

Аҵара аусхк аҿы акәзар, арҵаҩцәа руалафахәы роураҿы иҟан аиҵахара, аха урҭ аԥарақәа уажәы араион абиуџьет иахыԥхьаӡалоуп, ашәахьа инаркны ашәарақәа ирылагоит.

"Проблеманы иҟоу уи ауп - ҳара дотациатә раионуп. Ҳхатә ԥарақәа ҳазхом. Мызкахьала абиуџьетникцәа руалафахәы азы 27 миллион мааҭ ҳҭахуп. Убри азы аулафахәқәа реиҳарак ареспублика иашәоит. Ианаамҭоу иаарышьҭуам ҳәа сызҳәом, избанзар графикла амза 10 - 15 рзоуп ашәарақәа анымҩаԥырго. Ҩымш-хымш анахылало ҟалоит, аха уи учҳартә иҟоуп. Мызк ахыланы ауалафахәы ҳшәоны исгәалашәом", - ҳәа иҳәоит Гамсаниа.

Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа аҳақьым хада ихаҭыԥуаҩ Ангелина Оҭырԥҳа ишьақәлырӷәӷәеит ауалафахәы ашәаразы еиҵахара шыҟам, аиҵахара аҭыԥ шамоу аковид госпиталь аусзуҩцәа ршәарацҵаҿы.

"Иахьынӡаздыруа ала атәыла зегьы аҿы ашәарацҵа еиҵаханы иҟан. Ҳара ҳҿы мацара акәым. Уажәы асиақәа еиҿдырԥшуеит", - ҳәа лҳәоит Оҭырԥҳа, иагьазгәалҭоит ашәарацҵақәа зхьыԥшу амаҵзуреи аҷаԥшьара ахыԥхьаӡареи шракәу.

Аԥсны афинансқәа рминистр ихаҭыԥуаҩ Саид Гәбаз иҳәеит амедусзуҩцәа рзы ашәарацҵақәа Агәабзиарахьчара аминистрра ишышьақәнаргыло. Иароуп Афинансқәа рминистррахь аԥаразоужьразы азыҳәа ҟазҵо.

"Ажьырныҳәеи жәабрани рзы аԥарақәа шәоуп. Хәажәкыразы аминистрраҟынтә аинформациа ҳмоуцт", - ҳәа иҳәеит иара.

Sputnik аредакциа Агәабзиарахьчара аминистррахь аҭагылазаашьа аилкааразы иҵааит, аха макьаназы хҳәаа амоуцт.

Гал араион ахадара аҵара аҟәша аиҳабы Екатерина Габелиаԥҳа асоциалтә ҳақәа рҿтәи аинформациа мцуп ҳәа ахылҳәааит.

"Арҵаҩцәа ауалафахәы роухьеит. Еиҵахарак ыҟазаргьы, ҩбаҟа мчыбжь роуп, аԥсуа уалафахәи аурыс уалафахәи хаз-хазы иахьроуа аҟынтә. Ҳаҳасабеилыргаҩцәа ари аус адырулон. Убри ауп изыхҟьаз. Ииасыз амчыбжь азы ауалафахәы неит, аха еихша-еихшаны", - ҳәа лҳәеит лара.

2