Аҵиаақәа

Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст: аҭәҳәаҟаҵаҩцәа алаԥш заахаз ишырхыруа иазкны

239
Аҭәҳәаҟаҵаҩцәа алаԥш заахаз ишырхырхуа, иарбан лаԥшу еиҳа ибааԥсу, насгьы аҭәҳәаҟаҵаҩцәа рахь анеира шаҭаху уҳәа ртәы ҳадылгалоит НААР аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст

Алаԥш заахаз унаиҿаԥшыр дудыруеит рҳәоит аҭәҳәаҟаҵаҩцәа. Дара ирчымазаҩым иаразнакы дагьрыдыркылаӡом днеир, аха рус ала иааиз иакәзар, дара рхаҭа ирԥырхагахаргьы ҟалоит. Усҟан аҭәҳәаҟаҵаҩ акгьы имыхьразы ҵәыцак аӡы дынхыҭәҳәалан ижәуеит. Аҭәҳәаҩцәа бзиақәа ҳәа рыхьӡи рыжәлеи еидкыланы ирҳәоит, иахьагьы иразҵаауеит ауаа.

Инал Лазба: почему апсуара.
© Sputnik / Сергей Пятаков

"Ара ҳқыҭаҿы дыҟоуп аҭәҳәақәа ҟазҵо, ахәшәқәа лдыруеит: абылра ахәшә, аԥшьра. Уи иаллыргахьо рацәаҩуп. Уи ауаҩы данихәаԥшлак, ихьуа иаразнак илдыруеит. Алаԥш иачычогьы дыҟоуп. Са сыҷкәын аиқәԥара далоуп, деиқәԥон-егьиуан, абри ила ихьуа далагеит. Сара ахьҭа илалеит ҳәа иазысыӡбеит, аԥхӡы рылҵны адәахьы идәылҵуан, убри иаҿыҵызгон. Ҩымш цәгьала иаҳхаагеит, ашьҭахь сахьҵааз, ари ашьаптахь ҳәа иҟоуп, убри ауп лҳәеит", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Гәында Еныкь-Габниа.

Иазгәаҭатәуп, Гәында аҵарадырра шлымоу, Џьырхәа ақыҭа ашкол аҟны рҵаҩыс аус луеит, қәралагьы дқәыԥшуп, аха убри аан аҳақьымцәа инарываргыланы жәлар рмедицина азҟазацәагьы рыгәра лгоит, изныкымкәагьы урҭ дрыднагалахьеит.

© Sputnik / Томас Тхайцук
Гәында Еныкь-Габниа

Убри акгьы иԥырхагаӡам лҳәеит, сара уаҵәы ахәшә изыҟасҵоит лҳәеит, уаҵәы иааганы изақәысҵоит, ичҳааит лҳәеит уаҵәынӡа. Ԥшьышықәса раԥхьа лыҷкәын убри аҩыза ахьаа анизцәырҵ абас еиԥш ала даллыргеит.

"Абна иазҳауеит иара, аҵиаауп излылхуа, ахьӡ сызшәаҳәом, убри абна дылалан, даара ихаран, иаалгеит, акылхга икылхны илхәахәеит, инапы иақәылҵеит, даҭәҳәеит. Инапы иақәҵаны данаҭәҳәа, лара хымш димбароуп уи аԥҳәыс иҟазҵаз, лара дныҵашәкәа дцеит аҩныҟа, џьара дцоит. Аҩны ҳааит, аха инапы чит, аӡаӷьа ду аанахәеит, сылзаст аӡаӷьа гылт ҳәа, иҟабҵа закәи, инапы былуеит ҳәа. Инапы былуазар, беигәырӷьа, ихьзааит, уи ичҳауеит, акгьы ихьӡом лҳәеит. Аӡаӷьа ԥжәеит, ичит, есымша аӡы аауан, нас аблыхәшә ҟалҵеит, иара иацуп, аблыхәшә есышьжьымҭан, есыхәылбыҽха иахьушьлоит ухала. Хымш анааҵы, уаҳа ила имыхьӡеит, сыла, сыла ҳәа асаара иҽкаижьуан, убас иӷәӷәаны ихьуан, илақәа ирыхьыз сыздыруамызт. Агәылацәа, аҭынхацәа, бара иҟабҵо закәи, ахәыҷы дыбшьуама ҳәа сарҳәон. Иара акәымзар, даҽакызҭгьы, аӡаӷьа гылаӡомызт", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит лара.

Алаԥш заахаз акалашәа дҟалоит, аԥхӡы илҵуа далагоит, иԥсы маҷхоит, дқачқачоит, дыхьшәашәоит. Аҭәҳәа ҟаҵаны уи ианихыргалак, иҟазҵаз лахь ииасуеит, мамзаргьы лымч армаҷуеит рҳәоит, аха ухы ушаҭар, уи гәнаҳароуп, ахшаҭара ҟалаӡом ҳәа азгәарҭоит аҭәҳәаҩцәа.

Иҵаау, ма ихаау

Аҭәҳәа ҟазҵо иахь анеишьагьы ахатәы кәамаҵамақәа амоуп. Алаԥш заахаз арахә акәзар, иҵаау уманы уизнеиуеит. Иҟалаз мҳәакәа, аџьыка анааидырклак, аҭәҳәаҩ еиликаауеит арахә шакәу алаԥш зкыз. Ахаа уманы унеир, ашьақар, акамфеҭ – усҟан иара идыруеит алаԥш заахаз дышуаҩу.

Абза лаԥш аасҭа аԥсы лаԥш еицәоуп рҳәоит. Убас ҳинформант иаҳзеиҭалҳәеит даҽа хҭыск атәгьы.

"Чхадыл аҽны акәын. Санхәа усҟан дџыхӡа дыҟан. Чхадыл азы аишәа иқәыз зегьы ахкқәа аақәхны чанах гәаҩак ианҵаны иганы икалыжьуеит. Сԥа усҟан дхәыҷын. Убри днеины иганы иахькалыжьыз дрылагьежьит иара, абас дныҟәеит… Уи ашьҭахьҵәҟьа игәы хынҳәуа далагеит, адырҩаҽны дбылны дцоит, дбылны дцоит. Ани сҳәан - ифом, ари сҳәан – ифом, зынӡа чаӷьк иҿахьы иааимго далагеит. Ауха џьаргьы ҳамцаӡеит, ҳашьҭалт, аҵхыбжьон дааԥшит, мама лыхцәы баббаӡа, сылхәаҽуеит, сыхәцә лкит, дысхалт ҳәа аумақәа рҳәара далагеит, ԥҳәыск дыҩуа дсышьҭоуп иҳәоит. Абри сгәаҿы иааит абри аԥсылаԥш дакызар ҟалап ҳәа, Чхадыл ҳамамзи… Гәдоуҭа ҵааҩ бзиак дыҟоуп, саннеи, зынӡаск иԥсы маҷханы, дкаҳауа дҟалахьан. Аҭәҳәа ҟалҵеит, хымш, аԥшьбатәи аҽноуп акранифа, акрифаӡомызт. Аӡы ижәыргьы иҿихуан, иаангылаӡомызт, аԥсцәа уаныркуа иуфо унаалаӡом, абрахь иуҿухлоит", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Гәында Еныкь-Габниа. Аҭәҳәа ҟаҵаны данаалга, лара дычмазаҩхеит уа ҳшыҟаз лҳәеит лара.

Аҭәҳәагьы ахәшә аҟаҵарагьы зегьы ирыцааиӡом ҳәа азгәарҭоит. Уи ҟазҵо игәы-иԥсы цқьазароуп, қәнагала дазнеироуп. Иара убасҵәҟьа уи иднагало ауаҩгьы игәрагара даара акраҵанакуеит. Ауаҩы иҟаиҵо агәра аниго ицааиуеит хымԥада. 

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

239
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

113
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

113
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

105
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

105

Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп

5
(ирҿыцуп 00:35 07.06.2020)
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла акоронавирустә инфекциа рылоу ирыламу агәаҭаразы атестқәа ирхыжьын 45-ҩык Аԥсны атәылауаа.

АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.

Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.

Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19. 

Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

5
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау