Адгьыл аныҳәара: аҩны ҿыц аҟны анхара иалаго имҩаԥырго ақьабз

394
(ирҿыцуп 10:09 30.11.2019)
Аԥсуаа анхарҭа ҭыԥ анылырхуаз, ма адгьыл ҿыц ахь ианиасуаз адгьыл аныҳәара шымҩаԥыргоз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Адгьыл ауаҩы дагьааӡоит, дагьафоит рҳәоит. Аҧсуаа аҩны аргыларазы, анхаразы аҭыҧ аналырхуаз ихадаран уи адгьыл аӡәы данымыӡбакәа, ишәины иҟамкәа иҟазарц. Аҧсуаа ишыршьо ала, аҭыҧқәа зегьы еиҧшым, иҟоуп "аҭыҧ ҟьашьқәа", иҟоуп имшу аҭыҧқәа. Уи злардыруазгьы дара рхатәы дыргақәа рыман. Урҭ иреиуоуп идыргыларан иҟаз аҩны акәакьқәа рҟны ишәаны игәаҭаны акәтаӷьқәа рышьҭаҵара. Акәтаӷьқәа рыхқәа икылаҧҽшәа иааҟарҵон. Адырҩаҽны инеины иангәарҭалак акәтаӷь камҭәакәа, ма акы иҭнамгакәа, агәы шҭәыз иаанханы иҟазҭгьы, ари ҭыҧмшуп, анхараз иманшәалоуп ҳәа иазгәарҭон.

аҿа-маҿа
© Sputnik / Томас Тхайцук

Имаҷмызт ахҭысқәа адгьыл еимактәыс ауаа ианроуаз, ашәи анрыбжьалоз. Уи еицәоу акы ыҟам ҳәа иҧхьаӡоуп.

"Ишәиу адгьыл узықәтәаӡом, ҧырхага унаҭоит" рҳәон ажәытәуаа. Убри аҟнытә аҩны аргылара иалагаанӡа имҩаҧыргон ақьабз адгьыл аныҳәара иазкны. Ихадараны иҧхьаӡан адгьыл зтәу, зҿынтә иуоуз (иааухәаз) уи дазыразны дыҟазарц, иунимыӡбарц. Убри аҟнытә адгьыл аныҳәараан даарыҧхьон иаргьы. Адгьыл ныҳәа ҳәа акы ашьа карҭәар акәын. Адгьыл зтәыз аҧара (аҧараҿырп) ирҭон, мамзаргьы жәык иашҭа иҭаргалон "адгьыл аҿыхразы". Уи иршәоз ахаҷаҷҧса ҳәа иашьҭан. Нас иара адгьыл зтәу ихаҭа ддырныҳәон ауаа адгаланы, зегьы ираҳауа, ирбо. Иршьыз агәыи агәаҵәеи аҵәы инахаҵаны инаган идыркуан. Иааҳгап афольклорист Валентин Кәаӷәаниа ианҵамҭақәа руак уи иныҳәашьа иазкны:

"Дад, гәыкҧсыкала уқәсыртәеит, хьаҳәа амам, ҧаҳәа амам. Анцәа уқәирӷьацааит! Бааҧсык сара исыҵам, исҳәом, исҳәозар – сара исымазааит. Азҳара Анцәа иуиҭааит!.." - ҳәа абас дныҳәоит адгьыл зтәу. Абри ашьҭахь иара дшәииргьы ҟалаӡом, дшәиир – иара иҧырхагахоит ҳәа иҧхьаӡан.

Ари аныҳәараҿы иҟарҵон иара убас амгьал. Ас еиҧш иҟаз аныҳәара зыблала избахьаз аетнограф Николаи Џьанашьиа ишиҩуала "Адгьыл аҳкәажә лыхьӡала, ҳамҭас илырҭарц иахьныҳәоз инаргеит абырфынлых абеи, араӡынтәи абҩатәи ҧара ҿырпқәеи: аҧареи абырфынлых абеи иныҳәоз аҳәсақәа ирырҭеит".

Ҳаамҭазгьы ари ақьабз аҧхьатәи усны акәымкәа, ахылҟьа-ҧылҟьа иахылҿиаауа акәны иубоит. Адгьыл аналырхалак џьоукы еибаныҳәошәа ааҟарҵаргьы, аиҳарак ажәа мацароуп. Аныҳәара иаҳа инеиҵыхны иазгәарҭоит аҩны андыргылалак ашьҭахь (аҧшәмацәеи ирзааигәои, адгьыл зтәыз иидыруа аӡә иакәзар оуп ианиаиҳәо ҳәа шамахамзар дубаӡом ара), уигьы џьоукы рҭыҧ рзыбзиахарц ҳәа иныҳәаҵәҟьан иҟарҵозар, аиҳараҩык рҿы ахырҧшӡаратә ҟазшьоуп иамоу. Аамҭа ҧыҭк анцалак ашьҭахь аҭаацәа еиуеиҧшым амзызқәа ирыхҟьаны, ичмазыҩхо, ма амашәырк рхы иадырбало ианалагалак, аҵааҩцәа, аныҳәаҩцәа ирыдҵаало иалагоит. Убасҟан аӡәы иреиҳәар "адгьыл ашәи шәышьҭоуп" ҳәа, аныҳәаҩ дааганы аҩны ддырныҳәоит.

Аҩны аҵакы аҧсуаа рҟны адгьыл иадҳәалоуп: аб иҩны, абиҧарак рыдгьыл. Убри аҟнытә аҭацагьы аҩын ду ахь даннарго адгьыл лзыразразы уи ахьӡалагьы хазы аныҳәара мҩаҧыргоит. Анхәа аҭаца аҩны агәы дакәлыршон ахәыӡ асаан ианыҧсаланы, акәтаӷь аваҵаны, ахәыӡ каҧсо. Нас "бахьааз бадымшылахааит" ҳәа ҳәаны амҳаҧ наллыркуан "иахьарнахыс ари аҩны ахьӡгьы ахьымӡӷгьы зду бара боуп, иаҧшәымоу боуп" ҳәа. Ҳаамҭазы ари аҵас ахархәара амаӡам, ирхашҭхьеит, аха зегь акәымзаргьы ахәҭақәак ҿыц еиҭашьақәургылар ҟалоит.

394
Солнечное затмение

Аԥсҭазаара иасимволқәоу: амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа

103
(ирҿыцуп 19:09 06.06.2020)
Жәлар зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵрақәоуп амреи амзеи. Ҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.

Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:

Пейзаж в высокогорном селе Псху
© Sputnik Асида Квициния

"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".

Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.

Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.

Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.

Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:

"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".

Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.

А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…

Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:

Лыбла аҭышамшамра

Иаҳагьы иҭыԥхо,

Уи дрыцҳашьан амра

Ицоит илхаԥхо!

(Б. Шьынқәба)

Уа амра игыло бадыскылоит,

Амраҿ – адунеи лашоит,

Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,

Изури, бзиа бызбоит.

(Платон Бебиа)

Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,

Нас саангылеит сымҵысуа,

Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,

Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.

(А. Аџьынџьал)

Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

103
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

102
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

102