Адгьыл аныҳәара: аҩны ҿыц аҟны анхара иалаго имҩаԥырго ақьабз

394
(ирҿыцуп 10:09 30.11.2019)
Аԥсуаа анхарҭа ҭыԥ анылырхуаз, ма адгьыл ҿыц ахь ианиасуаз адгьыл аныҳәара шымҩаԥыргоз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Адгьыл ауаҩы дагьааӡоит, дагьафоит рҳәоит. Аҧсуаа аҩны аргыларазы, анхаразы аҭыҧ аналырхуаз ихадаран уи адгьыл аӡәы данымыӡбакәа, ишәины иҟамкәа иҟазарц. Аҧсуаа ишыршьо ала, аҭыҧқәа зегьы еиҧшым, иҟоуп "аҭыҧ ҟьашьқәа", иҟоуп имшу аҭыҧқәа. Уи злардыруазгьы дара рхатәы дыргақәа рыман. Урҭ иреиуоуп идыргыларан иҟаз аҩны акәакьқәа рҟны ишәаны игәаҭаны акәтаӷьқәа рышьҭаҵара. Акәтаӷьқәа рыхқәа икылаҧҽшәа иааҟарҵон. Адырҩаҽны инеины иангәарҭалак акәтаӷь камҭәакәа, ма акы иҭнамгакәа, агәы шҭәыз иаанханы иҟазҭгьы, ари ҭыҧмшуп, анхараз иманшәалоуп ҳәа иазгәарҭон.

аҿа-маҿа
© Sputnik / Томас Тхайцук

Имаҷмызт ахҭысқәа адгьыл еимактәыс ауаа ианроуаз, ашәи анрыбжьалоз. Уи еицәоу акы ыҟам ҳәа иҧхьаӡоуп.

"Ишәиу адгьыл узықәтәаӡом, ҧырхага унаҭоит" рҳәон ажәытәуаа. Убри аҟнытә аҩны аргылара иалагаанӡа имҩаҧыргон ақьабз адгьыл аныҳәара иазкны. Ихадараны иҧхьаӡан адгьыл зтәу, зҿынтә иуоуз (иааухәаз) уи дазыразны дыҟазарц, иунимыӡбарц. Убри аҟнытә адгьыл аныҳәараан даарыҧхьон иаргьы. Адгьыл ныҳәа ҳәа акы ашьа карҭәар акәын. Адгьыл зтәыз аҧара (аҧараҿырп) ирҭон, мамзаргьы жәык иашҭа иҭаргалон "адгьыл аҿыхразы". Уи иршәоз ахаҷаҷҧса ҳәа иашьҭан. Нас иара адгьыл зтәу ихаҭа ддырныҳәон ауаа адгаланы, зегьы ираҳауа, ирбо. Иршьыз агәыи агәаҵәеи аҵәы инахаҵаны инаган идыркуан. Иааҳгап афольклорист Валентин Кәаӷәаниа ианҵамҭақәа руак уи иныҳәашьа иазкны:

"Дад, гәыкҧсыкала уқәсыртәеит, хьаҳәа амам, ҧаҳәа амам. Анцәа уқәирӷьацааит! Бааҧсык сара исыҵам, исҳәом, исҳәозар – сара исымазааит. Азҳара Анцәа иуиҭааит!.." - ҳәа абас дныҳәоит адгьыл зтәу. Абри ашьҭахь иара дшәииргьы ҟалаӡом, дшәиир – иара иҧырхагахоит ҳәа иҧхьаӡан.

Ари аныҳәараҿы иҟарҵон иара убас амгьал. Ас еиҧш иҟаз аныҳәара зыблала избахьаз аетнограф Николаи Џьанашьиа ишиҩуала "Адгьыл аҳкәажә лыхьӡала, ҳамҭас илырҭарц иахьныҳәоз инаргеит абырфынлых абеи, араӡынтәи абҩатәи ҧара ҿырпқәеи: аҧареи абырфынлых абеи иныҳәоз аҳәсақәа ирырҭеит".

Ҳаамҭазгьы ари ақьабз аҧхьатәи усны акәымкәа, ахылҟьа-ҧылҟьа иахылҿиаауа акәны иубоит. Адгьыл аналырхалак џьоукы еибаныҳәошәа ааҟарҵаргьы, аиҳарак ажәа мацароуп. Аныҳәара иаҳа инеиҵыхны иазгәарҭоит аҩны андыргылалак ашьҭахь (аҧшәмацәеи ирзааигәои, адгьыл зтәыз иидыруа аӡә иакәзар оуп ианиаиҳәо ҳәа шамахамзар дубаӡом ара), уигьы џьоукы рҭыҧ рзыбзиахарц ҳәа иныҳәаҵәҟьан иҟарҵозар, аиҳараҩык рҿы ахырҧшӡаратә ҟазшьоуп иамоу. Аамҭа ҧыҭк анцалак ашьҭахь аҭаацәа еиуеиҧшым амзызқәа ирыхҟьаны, ичмазыҩхо, ма амашәырк рхы иадырбало ианалагалак, аҵааҩцәа, аныҳәаҩцәа ирыдҵаало иалагоит. Убасҟан аӡәы иреиҳәар "адгьыл ашәи шәышьҭоуп" ҳәа, аныҳәаҩ дааганы аҩны ддырныҳәоит.

Аҩны аҵакы аҧсуаа рҟны адгьыл иадҳәалоуп: аб иҩны, абиҧарак рыдгьыл. Убри аҟнытә аҭацагьы аҩын ду ахь даннарго адгьыл лзыразразы уи ахьӡалагьы хазы аныҳәара мҩаҧыргоит. Анхәа аҭаца аҩны агәы дакәлыршон ахәыӡ асаан ианыҧсаланы, акәтаӷь аваҵаны, ахәыӡ каҧсо. Нас "бахьааз бадымшылахааит" ҳәа ҳәаны амҳаҧ наллыркуан "иахьарнахыс ари аҩны ахьӡгьы ахьымӡӷгьы зду бара боуп, иаҧшәымоу боуп" ҳәа. Ҳаамҭазы ари аҵас ахархәара амаӡам, ирхашҭхьеит, аха зегь акәымзаргьы ахәҭақәак ҿыц еиҭашьақәургылар ҟалоит.

394

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

476
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

476

Зегь раасҭа ицқьоу, иԥшьоу, ишкәакәоу: "ахш зыбжьоу", мамзаргьы "акыкацҳара"

199
(ирҿыцуп 20:14 24.05.2020)
Аԥсуаа рҟны ирацәоуп аҵас ԥшӡақәа. Урҭ иреиуоуп хшла аиуара абжьаҵара, ма акыкацҳара захьӡу аҵас. Уи зрыбжьарҵози ишымҩаԥыргози атәы еилылкаарц афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуа длыҿцәажәеит Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита.

Есма Ҭодуа, Sputnik

"Акыкацҳара"

Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.

Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.

Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:

"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.

Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.

Еициз

Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.

"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.

Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.

Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

199

Чаблахԥҳа иаԥшәымадоу алақәа рызҵаара аӡбашьазы: ус дууп, зегь ҳзы ибзиоуп

0
Гагра араион Алаҳаӡы ақыҭан инхо Хамида Чаблахԥҳа арадио Sputnik аефир аҟны арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭалҳәеит иаԥшәымадоу алақәа рызҵааразы араион аҟны аҭаагылазаашьа зеиԥшроу.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Чаблахԥҳа иаԥшәымадоу алақәа ртәы

Гагра арион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь лаҵара 27 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит иаԥшәымадоу алақәа рызҵаара иазкны. Уи аҟны аӡбамҭа рыдыркылеит араион аҟны иҟоу иҷыдоу алақәа рыԥхьарҭахь инаргаларц хылаԥшра змам аԥстәқәа.

"Аилацәажәараҟны ирыӡбаз аус бзиоуп. Шьҭа хәышықәса ҵуеит алақәа рааӡарҭа "Топа" аиҳабы Саида Оҭырԥҳа ари имариам аус лнапы алакуижьҭеи. Лара илыбзоураны 700 инареиҳаны алақәа Аԥсны анҭыҵҟа ишьҭуп, аԥшәмацәа рзыԥшаауп. Ааӡарҭаҟны 180 рҟынӡа алақәа ыҟоуп, аҭыԥ азхаӡом. Гагра ақалақь аӡәгьы итәымкәа иалоу алақәа маҷым, ари аҭагылазаашьа ҽеим ҳара ҳзеиԥш, дара алақәа рзгьы, ауадаҩрақәа рацәаны иацуп ари азҵаара. Амҩа иану алақәа амла иакуеит, амашьынақәа ирыҵалоит, ауаа ирзыҭрысыр ҟалоит, ишәарҭоуп, аха рышьра иашам, игәнаҳароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ари азҵаара даҽа ӡбашьак амоуп - алақәа мшьӡакәа ааӡарҭахь рышьҭра. Уи иахьадгылаз Гагра ахадара иҭабуп ҳәа расҳәоит, ааӡарҭа ацҵара ацхыраара ахьарҭо азы. Ари ус дууп, зегьы ҳзы ибзиоуп", - лҳәеит Чаблахԥҳа.

Шәазыӡырҩы аудио. иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0