Архивное фото.

Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа аԥҳәысаагара атрадициа иахьа ишныҟәырго

204
Sputnik ишәыднагалоит Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рыҩнуҵҟа иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоу ажәытә аԥсуаа рыԥҳәысаагашьеи аԥҳәызба лцашьа иадҳәалоу формақәаки.

Қыҭак еицатәу арԥызбеи аԥҳәызбеи еибагаӡом, иахьа уажәраанӡагь. Арԥызбеи аԥҳәызбеи еибабон ачарақәа рҿы, ауаа ахьеизоз, аҭацамҳарақәа рҿы, сасра иахьцоз рыуацәа, рзыҟацәа рҿы уҳәа. Арԥызбеи аԥҳәызбеи дара еибабаны ианеигәаԥхеибашьалак ашьҭахь рҩызак ила аиҳабацәа адырра рырҭоит. Арԥызбеи аԥҳәызбеи раби рани рҿы акгьы рҳәаӡом. Ас иҟоу аусқәа ирылацәажәаӡом.

Нас аҭаацәа ашьҭаҵаауеит, дара рыҷкәын  игәаԥхаз аԥҳәызба дызлыҵыз зусҭцәоу еилыркаауеит. Аԥҳәызба  лҭаацәагьы убас. Ианеилыркаалакь ашьҭахь, еиуацәахар алшоит ҳәа аназырыӡбалакь арԥыс иҭаацәа аԥҳәызба лыҩныҟа аиҳабацәа рышьҭуеит. Реибагара шалшо, ԥырхага шамам ала ажәа ԥырҵәоит. Иа-лырхыз аиҳабы — ԥшьҩык хәҩык рҟынӡа ауаа ицны аҭыԥҳа лҭаацәа рахь ицоит. Иахьнеиуа ақыҭа рԥылан идырсасуеит. Ашьтәа рзыршьуеит.

Аԥсуаа рҟны  иҟоуп хҩык – заԥхьа  узмиасуа ҳәа иԥхьаӡоу. Аӡәы аусқәа зыӡбо реиҳабы – усӡбара ицо рҳәоит. Аҩбатәи – ашәаџьҳәаҩ. Ахԥатәи – ацҳаражәҳәаҩ.

Арҭ апҳәызба лнапы иаҳәарц лыҩныҟа ицо цҳаражәҳәацәоуп. Ацҳаражәҳәаҩ даазышьҭуа аус зтәу имацара иакәӡам – уи ақыҭа зегьы ирусуп – жәларык даарышьҭит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ақыҭа ражәаҳәаҩ иоуп иара. Убри азын иаԥхьа ииасӡом сасдахьны дрыԥхьаӡоит. Уи аиҳабыра иара итәуп.

Амала иара ихаҭа аӡәы ииҭаргьы ҟалоит, иимҭаргьы ҟалоит. Ақыҭа данынарышьҭ ихыҵуазаалакь уи деиҳабуп хымԥада ашьтәа изыршьуеит. Абас ианааиуа – иззааиз зегьы ирдыруеит, аха ажәлар ирыларымҳәаӡац. Арҭ аҭыԥҳа лнапы иаҳәарц ицо заанаҵы иҭырҵаауеит аус рықәҿио ирықәымҿио. Ирықәҿио усзар заанаҵ акрырфаргьы ауеит. Аха аус рықәҿио ирықәымҿио рзымдыруазар иззааиз аус иаламцәажәакәа акрырфаӡом. (Баша ицаны ашьтәа ыфаны иааит ҳәа рымҳәалои).

Абас асасцәа ахьааиуа ауаа еизаны иҟоуп. Асасцәа реиҳабы иажәа цәыригоит – ҳаззааиз аус зегьы ижәдыруеит – ҳәа ауаа  ираҳауа лнапы даҳәоит – ауаа зегьы ираҳәаны диҭаххоит. Даргьы арҭ аҩ-ҭацәарак реиуахара агәахәа ҳнаҭоит азы ҳаизеит рҳәоит.

Аԥҳәызба лнапы иаҳәарц иаауа реиҳабы дзацәажәо лара лаб иакәӡам. Уи ақыҭа иреиҳабу иалихыз пату зқәу аӡәы иоуп. Иара харантәи даазаргьы ҟалоит. Асасцәа иааз реиҳаби иареи роуп ажәа еимыздо. Ианеиқәышаҳаҭхалак, аус аныҟалалакь ашьҭахь нас асасцәа аауеит аԥҳәызба дырҳәоит. Раԥхьатәи иахьӡу аԥҳәызба лҭаххароуп. Аҩнтә раан аԥҳәызба дырҳәоит.

Аԥҳәызба лҳәара ианцо акьарахә шьҭырхуеит. Иеицу еиҵбугьы аӡәы дрыцуп. Аус анынҵәалакь еицу реиҵбы ддәылҵны дхысуеит. Акьарахә ааганы аишәа инықәиҵоит. Аԥҳәызба ирҳәо лашьа дыҟазар акьарахә иара ирҭоит. Акьарахә зырҭо аҩнаҭа иазынхо арԥыс иоуп. иҟалалоит аԥшәмацәа  иргьежьны ианрырҭогьы. Акь-арахә ала ахысра ашьакаҭәара аҟамлара иасимволуп. Избанзар аԥҳәызба дрырмҭо иалагар  ашьакаҭәараҟынӡа ианнанагозгьы ыҟан азы.

Абарҭ аԥҳәызба лҳәара иаауаз лҭаацәа рҟынтәи иааргон ачма. Ачма – ари аҭыԥҳа лаб изы иааргоз ҳамҭан. Аԥҳәызба ари аҟара аамҭа дзааӡаз ауаа дрылҵны дахьцоз азын – шәарҭ аҭыԥҳа даҳзышәааӡеит, аха ҳаргьы абри шәанаҳшьоит ҳәа ирырҭон арахәҭиаа – ажәқәа, ацәқәа, акамбашьқәа, аҽқәа уҳәа ирацәаны. Уа абџьар, ашәақь, акьарахә анацызгьы ыҟан. Ҳаӡӷаб лгара ус ишымариам жәбарц азоуп ҳәа иԥхьаӡаны. Аԥҳәызба ҳа даҳтәуп уи ус лгара мариам ҳәа аанагон. 

Абас, аҭыԥҳа дҳәаны, рычма шәаны ианыгьежьлак арԥыс иаб иқыҭа иуа-иҭахы еизганы ираиҳәоит ачара сгәы иҭоуп, шәсывагыла ҳәа. Ақыҭауаа ицхраауеит, уара ишуҳәо – ҳувагылоит анырҳәалакь ачара аҿҳәара ԥырҵәоит, аҽазыҟаҵара иалагоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
204
Алабашьа.

Аԥсуаа ратрибут хадақәа: алабашьеи "алабашьа абызшәеи"

72
(ирҿыцуп 18:25 09.08.2020)
Аԥсуа лабашьа аҵаки ахархәашьеи ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Алабашьа

Аханатә ажәытәӡатәи аԥсуаа рабџьарқәа иреиуан иҵарыз анҵәамҭа змаз алаба. Ашьҭахь, аиха анцәырҵ инаркны аихатә ҵаргәа аҭаны аҟаҵара иалагеит – алабашьа ҳәа ззаҳҳәо.

Алабашьа ашьха ихалоз хархәагас ирыман, уи ашәарыцацәеи ахьчацәеи рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхоз мҩанызан. Ашьха ианаҿысуаз ицхыраагӡан иахьрымаз адагьы абџьарсгьы рхы иадырхәон. Уи инаҷыдангьы, алабашьа ахаҿы ашәақь нықәҵаны ахысразы рхы иадырхәон, ҵаргәас ирыман. Ҳәамҭак ишаҳәо ала, ашьха абнаршәырақәа рҿы иҟьалаз илабашьа иаԥхьа инарсны даназҵаа имҩа абаирхара ҳәа, илабашьа абна дызлалҵыша аганахь инкашәеит, убри алагьы абна дылнагеит.

Алабашьа абызшәа

Алабашьа абыргцәа, ахатәрақәа ҳәа ззырҳәо, зажәа ԥхылнадо ратрибут хадақәа иреиуоуп. Еиуеиԥшым аусқәа реилыргараан, аӡбарақәа раан, аизарақәа рҿы илабашьа адгьыл иныҵарсны иаарылагылаз зегьы ҿымҭкәа изыӡырҩуан иажәа далгаанӡа. Ари аганахьала акыр иҟазшьарбагоуп Миха Лакрба иновеллақәа руак: аизараҿы аҭаҳмада илабашьа нарсны ацәажәараз дахьыҩагылаз, илабашьа аҵарыра иган аҿы игылаз арԥыск ишьапы иалалазаап, аха "ҟыт" имыргакәа иажәа далгаанӡа дагьымҵысит, ишьапы ашьа алыжж ацара ишаҿызгьы.

Алабашьа.
© Sputnik / Томас Тхайцук
Алабашьа.

Аԥсуаа ирҳәоит алабашьа "абызшәа" амоуп ҳәа. Уи знапы иаку ишыҵаирсуа, иахьынаирҳәуа-иахьааирҳәуа ала иара аԥшәма иҟазшьеи игәҭаки аанарԥшуеит. Ииашахәҵәаӡа адгьыл иҵарсны иргылоу алабашьа асемантикатә ҵакыла адунеи аиҿкаара алагамҭа аанарԥшуеит. Ҩ-жәлантәык реинраалараан аиҳабы илабашьа ажәада ицәажәон: иаҳҳәап, уи ашьшьыҳәа, дмыццакыкәа адгьыл иныҵаирсзар, "аццакра аҭахӡам, иазхәыцтәуп" ҳәа ҵакыс иаман. Ус акәымкәа, алабашьа аҵарыра, инарнааны аганахь ирхазар, "ари хыда цәажәароуп шәызҿу, баша сшәырааԥсоит" ҳәа аҳәон. Иара убас алабашьа ахаҿы имашьхәылҵ нықәҵаны днагылар, иҵаргәаны иҟаиҵар – аригьы "аамҭа агара шәаҿуп, аус ырццактәуп шьҭа" ҳәа игәы иҭаз ааирԥшуан, убри алагьы аицәажәара иалахәыз дырныӡбон, рус ацашьа шигәамԥхоз ааирԥшуан. Алабашьа аҿы адәылҵырҭа аганахь ахы ирхар, "ҳус ҟаҵоуп, шьҭа ҳдәықәышәҵа" ҳәа аҳәон алабашьа абызшәа.

Ҳаамҭазгьы имаҷым алабашьа ныҟәызго, забацәа ирҭынханы измоу, аха иахьа уи иаҳа аԥсуа еибыҭашьа иацу аелементқәа ируакуп, рԥшӡагас иҟоуп, иара аҵакы ацәымӡыцкәа, зегьы еилыркаауа ишыҟоугьы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

72
Застолье

Аҩыжәра, аашьара, акаҷбеира: ашьцылара бааԥсқәа ирызку згәаҭарақәак

119
Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц зылшо шьцыларақәак, грақәак ирызкны лгәаанагара ҳацеиҩылшоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Игәашәҭахьазар, аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы инарҭбаан ахархәара раҳҭоит ажәеицааирақәа "уи зегь шьцылароуп", "узышьцылаз узаҟәыҵуам", иара убас иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы ахархәара азыруеит ажәаԥҟақәа "Ашьцылара бааԥс идыршо ашаха иаҩызоуп, есымша иацлоит", "Ашьцыларақәа раԥхьа иласуп, ианулаҽ – ихьанҭахоит".

Аиашаз, ауадаҩрақәа зцу ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц алшоит ԥыла-ԥгала имоуа дымҩахызҟьарц зылшо ашьцыларақәа, аграқәа.

Грак, шьцыларак зыцрамсыц ауаҩы иԥшаара уадаҩуп, аха зегь реиҳа ихадароу аԥырхага узҭо ашьцылара шҵоурам дырны аҿагылароуп.

Наџьнатә аахыс аԥсҭазаара иацыз шьцылара бааԥсқәоуп уҳәар алшоит: инамыцхәу арыжәтә, аашьара, аҭаҭын ахара, акаҷбеира уҳәа.

Зыхьӡ ҳҳәаз ашьцыларақәа рықәыӡбара, рҵәылхра зныԥшуа аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа уԥымлар залшомызт. Ԥҳьаҟа урҭ ҳрызхьаԥшып.

Аашьацәа ахьынтәааз

Аашьара зегь реиҳа ижәытәу шьцылара бааԥсуп. Аашьароуп егьырҭ иацааиуа ашьцыларақәагьы зырҿио. Аашьаҩ дахьугалакгьы, аус ихы злахигаша дашьҭоуп, иара изы зны мышныҳәоуп, зны мышӷьарсуп. Арахь аҽхәарагьы илоуп, цқьа изыҟамҵо, иҟаимҵарц ииҭаху акы иахароушәа уирбоит, даҽазных даҽа ҿыҵгак иԥшаауеит. Аашьара иазку ажәаԥҟақәас иалукаарц алшоит: "Аашьаҩ иныҳәақәа рацәоуп", "Аашьареи ахәышҭаареи еишьцәоуп", "Аашьаҩ иҿырҳасрала дудыруеит", "Аашьаҩ ақалмышь аниба - дадтәалт, ачашә аниба - дадиалт", "Аашьаҩ нхан дымҵызар иҭахуп, крыфан – ддаузар", "Аашьаҩ иҿаҵа зегьы иреиҳауп".

Иҟоуп аԥсуа жәлар рҳәамҭа цҳафырк ари ашьцылара бааԥс ҟалашьас иаиуз ҳзеиҭазҳәо. Ҳазааҭгылап уи:

Иҟан хҩык аишьцәа. Даара иаашьон, иахьтәоугьы изгыломызт. Иагьарааны иубаргьы аҳа ашьапы иҵаианы ицәан.

Ус ишыҟаз, ҽнак зны руаӡәк дахьышьҭаз ииулак илақәа аахитын аҳа дҩаҵаԥшит:

– Шьири, цәгьала иҳа бзиазаап! – иҳәеит.

– Шьири, иааганы иҳамандаз! – иҳәеит аҩбатәи.

– Ҳаи, аҳәара злашәылшозеи! – иҳәахт ахԥатәи.

Ус ишааиуаз, аашьара икны иагоз аишьцәа рыҩны амца акит. Ҩыџьа уа илалаблы ицеит. Аӡәы даанхеит. Убри ихылҵыз роуп иахьатәи аашьацәа зегьы рҳәоит.

Арыжәтә шыҟалаз

Ажь ааӡареи аҩыҟаҵареи аԥсуа иԥсҭазаара иахәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Уимоу, ачеиџьыка иузаҟәыҭхом арыжәтә. Аныҳәарақәа, ачара, аԥсра-абзара ухаҿы иузаагом зегьы ирыцку арыжәтә ада.

Аԥсуаа ҳкультуратә ҭынха иагәылҷчаауа Нарҭаа ирызку аепос уаназхьаԥшуа, аҳәамҭақәа рҟнытә еилыхха иубоит Нарҭаа даара аӡахәа иахӡыӡаауа ишырааӡоз, рбаҳча шырацәаз, аҩгьы меигӡарахда ишҭарҭәоз. Нарҭаа рахьтә аҩыҟаҵара дазҟазан Нарҭ Хнышь. Ҩымаҭәас Нарҭаа иныҟәыргоз ҳаԥшьан. Нарҭаа рҳаԥшьақәа рацәан, аҩгьы рҭабзиахон. Урҭ аҳаԥшьақәа ирыман рхатәы хьыӡқәа: Ҩаӡамакьаҭ, Аҩаӡакьаҭ, Агӡакьаҭ, Хьамхәа уҳәа убас егьырҭгьы. Арҭ аҳаԥшьақәа зегьы иреиҳан Ҩаӡамакьаҭ. Иара Нарҭаа рӡаагага ԥҳалқәа фышә акуан. Ҩаӡамакьаҭ инахагыланы иқәыз ииҳәаз наигӡар акәын.

Аха ишааиуаз акәымкәа, аишьцәа утәы-стәы нарыбжьалан, аҳаԥшьа рзеимакырахеит. Аимак-аиҿак згәы кыднахыз Нарҭ Сасрыҟәа "ҳаимак зхароу уара уоуп, уҟамзар, еимактәы ҳауамызт" иҳәан, Ҩаӡамакьаҭ анышә иҩыҵхны ианиршә, ашьхақәа ирхыууаан Аԥсны агәаны икаҳаит. Ҩаӡамакьат ахьынкаҳаз иԥыххаа ицеит. Аҳаԥшьа агәаӷьқәа ҭан. Аҳаԥшьа анԥҽы, ажьгәаӷьқәа бӷьыжәаан, Аԥсны иахьабалак иқәԥсеит. Агәаӷьқәа ахькаԥсаз аӡахәа рхылҵт. Урҭ ирҿалаз ажь Нарҭ рыжь ҳәа иашьҭалт, аха нас, Нарҭаа репос аҿы ишаҳәо ала, уи ажәла ыӡт, ианыӡааит.

Аԥсуа изы аҩы ус баша ақьафҟаҵара иатәымызт, уи, жәаҳәарада, иҷыдоу культуран. Аԥсуаа реилкаараҿы "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалоз ауаҩы еснагь пату иқәмызт. Арыжәтә аҟазшьа аазырԥшуа ажәаԥҟақәоуп: "Арыжәтә ахьыҩналаз амаӡа дәылҵуеит", "Арыжәтә гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз ибз мыцхәы аҳәоит", "Арыжәтә ркәашагоуп, амцхә – блаҟьагоуп".

Акаҷбеира иахҟьаз

Ауаҩы илоу аҟазшьақәа зегьы реиҳа иҿаасҭоуп акаҷбеира. Акаҷбеира зцәа иалалаз, кажьшьа имаӡам – шьцылара бааԥсык иаҩызоуп. "Акаҷбеи агәыр ахьалеиҵо аиха алихуеит", "Акаҷбеи игәыла ичарагь дахыбаауеит", "Акаҷбеи ухы аҟара урбаны, ула аҟара уиҭоит", "Акаҷбеира ауаҩы иԥсы арцәгьоит" - акаҷбеи адунеи зегьы иара ихифауашәа, дзырҭәыша шыҟамло ауп иҳарҳәогьы арҭ ажәаԥҟақәа.

Акаҷбеира иахҟьаз ахҭыс аанарԥшуеит Очамчыра араион, Гәыԥ ақыҭан, Аџьамҽыӷра аҳаблан иҟоу аӡиа Папанҵҟәыр иахҳәаау алегенда. Папанҵҟәыр ҳәа изышьҭоу аӡиа ахьыҟоу ажәытәан нхарҭа ҭыԥны иҟан. Уа амал рацәаны измаз апап ԥсыцәгьак иҭаацәеи иареи нхон.

Ҽнак амхырашәаразы ауааҳә иун, ицхыраацәа рацәаҩны еизигеит. Ашьыбжьон акрырҿаҵара аамҭа анааи, аҳәа ырҟааны ала рзишьит.

Ауааҳәцәа апап имаҳәгьы дрылазаарын (вариантқәак рҟны иуԥылоит иԥҳа бзиа илбоз, мамзаргьы дҳәаны дзызтәаз арԥыс дрылан ҳәа). Шьыбжьон аишәа инадтәаланы акрыфара рнапы надыркуан еиԥш, апап иӡӷаб ачамгәыр ианҵаны ашәаҳәара далагеит "аҳәа ырҟааны, ала зшьыз" ҳәа. Ари змааназ еилызкааз амаҳәи ауааҳәцәеи аишәа иахыҵны идәықәлеит. Ауааҳәцәа ашҭагь инҭыҵит, адгьыл ааимыҩрын, апап инхарҭа, иҩны, иашҭа-игәара зегьы ҩҭабга ицеит.

Апап иԥҳа лхаҵа дишьҭалан, дыҩны ддәықәлазаап сихьӡоит ҳәа, данихьӡа аамҭазы лхаҵеи лареи рыбжьара адгьыл еиҩԥан, ларгьы дагеит, иара дынхеит. Аха иҟоуп амаҳә иԥҳәысгьы далигеит ҳәа ҳазҳәо алегенда авариантқәа.

Абас акаҷбеира иахҟьаны апап дшынҭаацәаныз, инхарҭагьы иаргьы нҭабга ицеит.

Арҭ аҳәамҭақәа шаҳаҭра руеит ауаҩытәыҩса адунеи дықәнаҵы цәаҩас илоу ашьцылара бааԥсқәа иԥсҭазаара ԥырхага арҭар шрылшо, урҭ аҽрыдцалара мап шацәктәу, риааира шаҭаху.

119
Кран

Нанҳәа 12 аҽны Аҟәа ахәҭак ӡыда иаанхоит

3
(ирҿыцуп 20:24 11.08.2020)
АУН "Аӡыканал" аремонттә усурақәа мҩаԥнагараны иҟоуп Аҟәа, Арӡынбеи Ажәанбеи рымҩақәа рҟны, нанҳәа 12 аҽны.

АҞӘА, нанҳәа 11 - Sputnik. Нанҳәа 12, ахашаҽны асааҭ 00:00 инаркны 22:00 сааҭ рҟынӡа Аҟәа ахәҭак  ӡыда иаанхоит, ҳәа аанацҳауеит АУН "Аӡыканал".

Аӡы ҟалаӡом:

  • Ажәытә ҳабла
  • Колос
  • авокзал
  • ақалақь агәы
  • ВИЕМ
  • Адыгеиаа рымҩа

Уаанӡа АУН "Аӡыканал" аҟны Sputnik ишазеиҭарҳәахьоу ала, аӡы лассы-лассы аанкылара азҵаара аӡбаразы комплексла аӡымҩангагақәа ԥсахтәуп. Арахь иаҵанакуеит аӡыҭгагақәа, аӡеизакырҭақәа, аӡеихшарҭақәа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

3