Аӡын шӡыну имҩасыр аԥсабара ахаҭагьы иаҭахуп, ма аԥсуаа асы анауа злардыруа

403
Ҳаамҭазы атехникатә прогресс иабзоураны еилыркаауеит амш зеиԥшрахо: ианыцәгьахо, ианыбзиахо. Уи азҵаара еилзырго аҳауагәаҭаҩцәа аԥсуаагьы иҳамоуп уажәшьҭа, аха иахьагьы ажәлар рамзартә гәаҭагақәа рыла амш, мамзаргьы аамҭа зеиԥшрахо еилзырго ауаа ыҟоуп.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Аӡын зегьы асы иазыԥшуп агәалаҟазаара бзиа узҭо ԥсабаратә цәырҵраны. Ауаа раасҭагьы аӡын шӡыну имҩасыр зҭаху иара аԥсабара ахаҭоуп. Ажәлар рҿы ишырҳәо алагьы "Дгьылс иҟоу жәҩануп. Адгьыл бзиа еиԥшҵәҟьа, ианраамҭоу ақәеи амреигьы аарыхра ҟарҵоит".

Анхацәа ишазгәарҭо ала, аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аӡын аси аҵааи ахьамбаз иахҟьоит ааԥынразы ашәыр ишахәҭоу иахьымшәҭуа, урҭ аԥырхага рызҭо ахәаҷамаҷақәа ахьцәырҵуа. Асы рацәа аарыхра ҟанаҵоит рҳәоит. Сынтәагьы макьана аӡынра уныруа иҟамлац аҟынтә, ҳаԥхьаҟатәи шәыри-қәыри аҽаҩреи шыҟалаша атәы ашәарақәа цәырнагоит.

Ҳаамҭазы атехникатә прогресс иабзоураны еилыркаауеит амш зеиԥшрахо: ианыцәгьахо, ианыбзиахо. Уи азҵаара еилзырго аҳауагәаҭаҩцәа аԥсуаагьы иҳамоуп уажәшьҭа, аха иахьагьы ажәлар рамзартә гәаҭагақәа рыла амш, мамзаргьы аамҭа зеиԥшрахо еилзырго ауаа ыҟоуп. Урҭ аԥсабара иахҭысуа аҽыԥсахрақәа ирыхәаԥшны, арахә рхымҩаԥгашьа, аҵиаақәа рызҳашьа рыла ишьақәдыргылоит аӡын зеиԥшрахо, аԥхын аарҩарахо, иӡысаамҭахо уҳәа.

Ҳара ҳинформант Денис Аиба қәрала дышқәыԥшугьы ԥсабарала ас еиԥш иҟоу адырра илоуп. Иара даныхәыҷыз аахыс иеиҳабацәа дрыцны ашьха дхалон, уантәи иагьышьҭихит аԥсабара ашьклаԥшра иазку адыррақәа.

"Аԥсабара ҭынч уазыӡырҩыр, иара иуанаҳәоит зегьы. Аҵыс ашәа аҳәашьа алагьы иудыруеит амра ԥхо, ақәа ауа. Мамзаргьы арахә рыла. Сара игәасҭахьеит арахә ашьыжь аҭра аҭыҵра аҭахымзар, мчыла ианҭуцо, амш цәгьахоит", - ҳәа иеиҳабацәа ирҿиҵаази ихатәы азгәаҭарақәеи ртәы ҳзеиҭеиҳәеит иара.

Убри инаҷыдангьы амаха, ажәҩашәаҟьа аԥшралагьы аамҭа зеиԥшрахо, аҽаҩра аҟалашьа, ахьча ирахә рызҳарц иҟоу, иҟаму алагәарҭон. Ҳара ҳарԥысгьы уи аԥшышьа идыруеит, аха ҳаниҿцәажәоз аамҭазы ажәҩашәаҟьа инапы иакымызт акәымзар. Иазгәаҭатәуп иара ирацәаны ашьха дышныҟәо, аӡынгьы аԥсшьацәа рзы шьхала аныҟәарақәа еиҿызкаауа дышреиуоу. Уи иазкны иара иахәҭаз аҵарагьы дахысит.

Празднование одного из старейших праздников абхазов Ацуныҳәа в селе Дурипш
© Sputnik / Сария Кварацхелия

"Ашьхарахьынтә аԥша хьшәашәаӡа иасыр, амш еилгоит. Аԥсҭҳәақәагьы аҩада, мрагыларахь ицозар, амшцәгьа ықәыргоит, ақәа ауӡом. Ус акәымкәа, аԥша ҟәанда асыр, ақәа ауеит", - ҳәа ҳаиҳәеит Денис. Иазгәасҭар сҭахуп иара ирцәажәара акыр ишыуадаҩыз, иара иҳәаралагьы имаӡақәа зегьы араҟа иаасыртуам, урҭ иреиуоуп аԥхыӡ иибо зеиԥшроу ала амш зеиԥшрахогьы шидыруа атәы.

Абарҭ идыррақәа инарҷыдангьы иара, 35 шықәса зхыҵуа, аҭәҳәақәагьы идыруеит, иагьыҟаиҵоит (иззыҟаиҵо маҷуп, иаҳа изааигәақәоу заҵәык роуп). Иара убас ақыҭаҿы дымшуп, имшьҭа бзиоуп ҳәа дгәаҭаны дрымоуп аҟынтә Ажьырныҳәа (Хьачхәама) адырҩаҽныгьы рыҩны днеирц азы заа иарҳәоит.

Ашықәс аамҭақәа ишрықәнагоу еиԥш аҳауа анышьақәымгыло, аԥсуаа имҩаԥыргоит аныҳәара "Хыхь иҟоу" ҳәа, мамзаргьы "Сынтәа ҳазмадоу" ҳәа. Аетнографцәеи афольклористцәеи ишазгәарҭо ала, уи иазку иалкаау аамҭак ыҟам. Иаҳҳәап, амшцәгьа акыраамҭа еилымго аарыхра иаԥырхагахо ианыҟала, "Хыхь иҟоу аказы ҳаигәаԥхом" ҳәаны, рбаӷьк шьны аҭаацәа еиқәныҳәон, аамҭа рзыбзиахаразы "Хыхь иҟоу" иҳәон.

Убасҵәҟьа ҽа аамҭаказгьы, ӡынроума, ааԥынроума, анхацәа аамҭа рзеиӷьымшәа рбозар, абас рхы иақәныҳәон. Иахьагьы џьоукы-џьоукы ирҳәо уаҳауеит "Ҳаи, хыла длеиааит сынтәатәи аамҭа зтәу" ҳәа ишәиуа, аамҭа зеиԥшроу аныргәамԥхо. Мамзаргьы, "Сынтәа аамҭа бзиоуп, изтәу ҳикәыхшоуп" рҳәоит.

Аҳ ду, Аҩны анцәахәы, Сынтәа ҳазмадоу: ажәытәра иагаз нцәахәқәак рыхҳәаа>> 

Асы анауша, ианамуша злардыруа – аҭоурыхҭҵааҩ Гьаргь Амҷба "Ажәлартә календар аматериалқәа" ҳәа хыс измоу ианҵамҭақәа рыҟнытә:

  • Ашықәсан ахьа рацәаны иҟалар, аӡын асы рацәаны иауеит.
  • Агәмыркатыл рацәаны амыӷ ианҿала, аӡын асы рацәаны иауеит.
  • Ардәынақәа заа аҵаа иахҟьаны ианԥсылаха, аӡын асы рацәаны иауеит.
  • Ҭагалан аҳәынаԥқәа рыҭра аҵлаҿы иҳаракны иҟарҵозар, асы рацәаны иауеит, аӡынра цәгьахоит.
  • Аӡын заа адыдра иалагар, асы аура иатәуп.
  • Акамбашь ахьҭа аныҟоу изқәыршәшәо иалагар, асы ауеит, "асы абоит" рҳәоит.
  • Аҽы аҭра аҭыҵра ацәымӷхар, амш цәгьахоит, асы аура иатәуп.
  • Ахԥахь заа ихьнасаар, арахь аӡынра бзиахоит.
  • Амзаҿа шкәакәазар, алмзак амш бзиахоит, иҟаԥшьызар, амшцәгьа иатәуп.

Анҵамҭақәа аагоуп Гь. Амҷба "Аҧсны аҭоурыхи аетнографиеи ирызкыу астатиақәа" 1977 ш. Ад.51-54 аҟнытә.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

  • Анцәаҳәа, Анцәарныҳәара, Хыхь иҟоу - абшьҭра иатәу аҩнаҭа рныҳәа
403

"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

27
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

27

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

55
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

Урыстәылатәи атанкныҟәцаҩцәа Краснодартәи атәылаҿацә аҿы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргеит

1
(ирҿыцуп 18:39 18.06.2021)
Аҽазыҟаҵаратә уснагӡатәқәа ирылахәын шәҩык аруаа, ахархәара рыҭан 30 ак арратә техника, акәылӡы зқәу автомашьынақәа КамАЗ "Мустанг" реиԥш иҟақәаз.

АҞӘА, рашәара 18 - Sputnik. Аԥсны иҟоу Урыстәыла Аладатәи арратә база атанкныҟәцаҩцәа Краснодартәи атәылаҿацә аполигон аҿы ахысрақәа мҩаԥыргеит ҳәа аанацҳауеит аокруг апресс-маҵзура.

Аекипажқәа 200 рҟынӡа ицәырҵуаз, еиҭаҵуаз ацәҟьарақәа ахы рықәдыршәеит ҳаамҭазтәи атанкқәа Т-72Б3 рҟынтәи. Ацәҟьараҟынӡа иреиҳаӡоу ахарара ҩ-нызқь метра иҟан.

Уахынлатәи ахысрақәа раан ахархәара рыҭан уахынларбагатә хархәагақәа ТВН-5.

Т-72Б3 амеханик-ныҟәцаҩцәа рдырреи рԥышәеи еиздырҳауан аԥынгылақәа рхысраан, амина-ԥжәага ԥкырақәа рхысраан.

Ахсрақәа раан иныхын 300 танктә рҭҟәацгақәа.

Инарҭбаау аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥгахараны иҟоуп акоманда-штабтә зыҟаҵарақәа ирылахәны.

1