Ажьырныҳәа

"Афырхы анапахьы аагара": Ажьырныҳәа ашьаҭақәа рызхьаԥшреи иахьатәи уи аҵаки

463
(ирҿыцуп 10:44 13.01.2020)
Аԥсуаа рныҳәара хада Ажьырныҳәеи уи Анцәахәы шыҟалази, иахьа аныҳәа амҩаԥгара иацу аҷыдарақәеи ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Шьашәи "х-напыки"

Аҧхьа иҟалаз ажәоуп. Ажәа ахы умҳәакәа, аҵыхәа узҳәом, убри аҟнытә ҳалагап аҧсуаа рныҳәара хада Ажьырныҳәеи уи Анцәахәы шыҟалаз иазкны аҧсуаа идырҿиаз рҿаҧыцтә ажәабжь ала.

Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҧсуаа ашәарыцараҿы рхы зларыхьчашаз абџьар анрымамыз ыҟан, агыгшәыгьы иашьыр ҟалон рхы рзеиқәмырхакәа иара напыла "ашьацҳәақәа" аназыҟарҵоз аамҭазы. Убас зны аҧсыуак абнаҿы дшьабаны данцоз аамҭазы аӡәы дааиқәшәан, уи дихьчеит: ишьа ааникылеит, иршәит. Насгьы идыррақәа ииҭеит "х-напык" (аҧсынгьери, ажьаҳәа, арыҭәа) нацҵаны. Абас уи ибзоурала дҟалеит раҧхьатәи ажьи ҳәа еиҭарҳәоит аҧсуаа. Убри инаркны уи аиқәырхаҩ, акыр зымчыз, акыр зылшоз Шьашәы ихьӡырҵеит.

Аҵарауаҩ-аетнограф Иван Аџьынџьал ари ихьӡ аетимологиа шазиуа ала Шьашәы – "иршәу ашьа" ҳәа аанагоит. Шьашәы – Абжьныха, Ахьаҳ Ду ҳәагьы изырҳәоит. Џьоукы уи еиҭарҳәоит раҧхьа дзықәшәаз зшьа шәыз абыжьҩык рҟынтәи ауп ҳәа, ҽа џьоукы – Аҧсны иҟоу абжьныхак ирыдырҳәалоит. Раҧхьатәи ажьигьы Шьашәи ауааи рыбжьара цҳас иабжьаз, уи имаҵ зуаз иакәны ихәаҧшуан, убри аҟынтәигьы акыр зылшо иакәны дыҧхьаӡан. Иара дахьжьиуаз аҭыҧгьы иҧшьоу ҭыҧны иршьо иалагеит. Уи "их-напыкгьы" иа ида ҽаӡәы уи далакьысыр ҟаломызт. Шьашәы игәаҟаҵара азынгьы ажьи ила аџьма ршьуа иалагеит шықәсык знык Ашықәс ҿыц аухаз – Ажьырныҳәа ҳәа хьӡыс изауз.

Ахаҳәтә аамҭа инаркны иахьанӡа

Аҭоурых уазхьаҧшуазар, аҧсуаа аиха рнапахьы иааргеит II азқьышықәса анҵәамҭеи I азқьышықәса алагамҭеи рзы ҳәа азгәарҭоит аҭоурыхҭҵааҩцәа. Иара шжәытәӡатәиу аанарҧшуеит Нарҭаа репосгьы Аинар-жьи ихаҿала, уи Сасрыҟәа ахаҳә далхны данирӡрыжәуа инаркны, уи иаҳәа злихуа Сасрыҟәа изааигаз афырхы алаа уҳәа егьырҭ асиужетқәа.

Ажьира – аиха аус адулара ауаҩытәыҩса иҧсҭазаара ҽаҧарак еиҭазгаз акакәхеит. Акыр аҽарҭбааит адгьылқәаарыхра, избанзар иаҧырҵо иалагеит амыругақәа: аиха, аигәышә, аҽага, ажыга, аҵыркант уҳәа. Уи инаваргыланы ажьицәа иҟарҵон абџьар: аҳәа, аҟама, аҳәызба, ахы иҭарҵоз ахәшә (ахаҳә-ҟыга рыман уи ахьыҟарҵоз). Аус адырулон арҧшӡагатә маҭәарқәа. Ажьицәа раҳаҭыр дуны ирбон, хьыӡла идырны ирыман. Аиха аус адулара шымариамыз ала машәырӡам ажьи мыч ҷыдак злоу иакәны иахьихәаҧшуазгьы уи иҭыҧ ҧшьаҭыҧны иахьыршьозгьы.

Иван Аџьынџьал ажьиреи уи акульти иазкны инарҭбааны дазааҭгыло иҩуеит абас еиҧш: "Ажәытә Бырзенцәа ирҳәон Амшын Еиқәа мраҭашәара аганахь иаҿықәынхо хьыи, раӡныи, аихеи рыгым" ҳәа. Абасала аиха аус адулара убранӡа рнапаҿы иааргеит мшыннырцәынтә ахәаахәҭыҩцәа аауан. Ажәлар рекономикеи, рсоциалтә ҧсҭазаараҿи аиха аус адулара аҭыҧ ду ааннакылеит. Аха Кавказтәи аибашьра ашьҭахь Кавказаа абџьар аҟаҵара азин анрымырх уи иаҳа-иаҳа иӡуа иалагеит, уи инаваргыланы иара акульт амҵахырхәарагьы аиҭакрақәа анубаалоит. Аханатә ажьира аҭыҧ аҟны иҟан ахәышҭаареи, аӷеи, "х-напыки". Иахьа инханы иҟоу "х-напык" зқәырҵо аҭыҧ заҵәык ауп, иара урҭгьы ианныҳәо уахь иназго маҷуп. Шьашәы ихьӡгьы уаанӡеиҧш иргәалашәом, ианныҳәо ихьӡ зҳәо рацәам. Аха ихадароу изыхныҳәо: ашьтәеи Шьашәы рбаӷьи мырӡкәа иааргоит.

Хьычхәама

Ҳаамҭазы Ажьырныҳәа ныҳәа дуны иахьаҧыло аиҳарак бзыҧаа рҿоуп. Урҭ рҿы ажәа "хьычхәама" иаҳа ахархәара амоуп "ажьырныҳәа" аасҭа. Ари ажәа иазкны иакыу аетимологиа ыҟаӡам (иҟалоит ахьы аҟынтәи иаауазаргьы?). Ҳәарада жәлантәыцыҧхьаӡа, ҭаацәацыҧхьаӡа еиуеиҧшымкәа иныҳәоит, досу ишҳақәу ала иҟаҳҵоит рҳәоит. Џьоукы ныҳәоит шәахьеи ҧшьашалеи, аҽа џьоукы иара ианақәшәо амш азы.

"Ҳара ҳныҳәоит шәахьеи ҧшьашеи. Аҧхьа ақыжә ҳшьуеит. Нас зегь рыцҧхьаӡа арбаӷьқәа ҳшьуеит. Ашьжьымҭан аҧхьа рызегь нсыдыргыланы сныҳәоит "уажәы абзара усырбоит, нас агәыи агәаҵәеи шусырбо" ҳәа ҳәаны исшьуеит. Уаха ажьирахь ҳаннеиуа арбаӷьқәа агәи, агәаҵәеи, ахқәеи досу иаратәы мырҩашьакәа еибыҭаны, ачашә, аӡәыцыҧхьаӡа хҧа-хҧа кәакәар, ацәашьқәа ҟаҵаны инаҳгоит", - ҳәа ҳзеиҭеиҳәеит Оҭҳара ақыҭа инхо Енвер Аиба.

Енвер Аиба
Оҭҳара ақыҭа инхо Енвер Аиба.

Иара иҭаацәараҿы иҟоуп ҩыџьа арҧарцәеи, хҩык аҧҳацәеи. Хаҵа ицахьо урҭ иаҿыргеит, иахьнанагаз хазы аҩны аганахь ҵлак ашьапаҿы игыланы иныҳәоит ҳәа ҳаиҳәеит. Иара иҩны иҟоу иҭацагьы иҧшәмаҧҳәысгьы убасҵәҟьа ажьирахь имнеикәа хазы иныҳәоит рарбаӷьи, рцәашьи, рчашәи, акәакәарқәа нрыцҵаны. Аҩы адгаланы.

"Хымҧадакәны Ачбеи Чачбеи ҟасҵоит санныҳәо: рызегь хәыҷык-хәыҷык намхны, аџьыкхыш лақәырҳәҳәны, аҩы нақәҭәаны уа иныҟасҵоит. Ачбеи Чачбеи абри ала исырчаанӡа, абри дсыржәаанӡа цәгьара Анцәа иаҳзааумган" ҳәа, - иҳәоит иара.

Бзыҧаа рҟны ажьира змамгьы шамахамзар акы агмыжькәа ажьира змоу реиҧш иныҳәоит. Ауаа рыхдырраҿы ишьақәгылеит ажьира иазку аныҳәара мҩаҧугар, уусқәа зегь аманшәалара ацзаауеит ҳәа.

Ажьырныҳәа

Абжьыуаа имҩаҧырго аныҳәара иаҳа даҽакала иаарҧшуп. Иазгәаҭатәуп иара ажьира змоугьы рхыҧхьаӡара иаҳа ишмаҷу, ажьира змам ус ашықәс ҿыц иаԥылоит, акы иамҵаныҳәо акәымкәа. Ҳа ҳзыҿцәажәаз Џьал ақыҭа инхо Виталик Ҭыжәба ишиҳәаз ала ажьира иазку аҳаҧшьа рзыҵоуп иара аныҳәазы иаадыртуа. Ажьирагьы иара иаҿыганы ауп ишигаз.

Ажьырныҳәа
© Фото : предоставлено Есмой Тодуа
Џьал ақыҭа инхо Виталик Ҭыжәба

"Саб 73 ихыҵуан даныҧсуаз, 38-ҩык амоҭацәа иман. Анцәа иҳәааит абас еиҧш аизҳарақәа зегьы ироуа, ҳанеизҳа сабду иаҿигеит аныҳәаҩ дааганы. Арбаӷь шьны диныҳәеит, "ихы дақәиҭуп" ҳәа саб ижәҩа аашьышьны аҩныҟа иааигеит, арагьы убас арбаӷь шьны диныҳәеит", - ҳәа Ҭыжәаа рыҩнаҭаҿы ишныҳәо атәы ҳацеиҩишеит аҧшәма.

Ажьырныҳәа
© Фото : предоставлено Есмой Тодуа
Ажьырныҳәа

Уи ишҳаиҳәаз алагьы Ҭыжәаа рбаӷьла мацароуп ишрықәу, ашьтәа ршьӡом. 21 цыра акәакәарқәеи, ачашәи, ацәашьқәеи адыргалоит. Аҭаацәара иалалахьоу иҧҳа лакәзар, дахьнанагазгьы ажьира шрымоугьы, лмарҭхәқәа лаб иҩнрахьы лыхьӡала иаалышьҭуеит лара дзымаакәа, ианымҩаҧырго амш еиқәшәазар. Иара иҩны иҟоу иҭаца лакәзар, ажьирахь лнеира ахьыҟамло адагьы хазгьы дырныҳәаӡом зынӡаск.

Ажьырныҳәа
Ажьырныҳәа

Виталик Ҭыжәба иара убас иалкааны иазгәаиҭеит ахәыҷқәа хышықәса рхыҵаанӡа ажьирахь ишнаимго атәы. Ажьира иныҳәаны ианаҧырҵуа аҧараҿырп нықәыҧсан ицоит "абарақьаҭра ҟало" ҳәа, ибзиоуп ҳәа иазшьаны.

Ажьырныҳәа
© Фото : предоставлено Есмой Тодуа
Ажьырныҳәа

Афырхы

Уамашәа ибатәым Афырхы, Афцырҟьа, аныха иахьадыркыло, иагьраҳны иахьырбо ажьира аҧсуаа. Ажьи аус здиуло аиха амца шацрыддуа еиҧшуп аныха амца шацрыддуагьы урҭ рдоуҳатә культураҿы.

Аҭоурыхҭҵааҩ, ахеттолог Владислав Арӡынба ажьира акульт дахцәажәо ҳаҭҭааи аҧсуа-адыгаа ржәытә хылҵшьҭрақәа, рбызшәа реиҿырҧшрала реизааигәара дазнеиуеит иара Анцәахәы ихьӡ аҳәашьеи аиха ахаҭа аҳәашьеи рҿы, иагьадигалоит имаҷымкәа аҿырҧштәқәа. Иара иусумҭаҿы ажьира акульт далацәажәо иҩуеит: "Ари азҵаара ишақәнаго ахцәажәаразы иудыруазароуп иара ахаҳә аус адулара изнысыз амҩеи акульт аҿиашьеи (иазгәарҭоз ақьабзқәа уи аус анадырулоз) ртәы. Аха арҭ рыҩбагь реиҭашьақәыргылара уадаҩуп. Избанзар типологиала уахәаҧшуазар, аиха аҭҟараан оума, ианырӡрыжәуаз оума имҩаҧыргоз ақьабзқәа ыҟазар акәын, аетнографцәа зыхцәажәан иаанрыжьыз аусумҭақәа рҟны ус еиҧш џьаргьы иарбаӡам", - ҳәа.

Иҳәатәуп ажьира акульт Анцәақәа шрымоу Бырзентәыла – Гефест ихаҿала, римлианаа – Олимп иқәтәаз аџьаус ахаҿра аазырҧшуа Вулкан, афинцәа рҟны – Ильмаринен, агерманцәа рҿы – Виланд, аурысцәа – Сворог уҳәа ажәларқәа рацәаҩны. Аҧсуаа иаҳзааигәоу адыгаа рҟны акәзар, уи Тлепш иоуп, Аинар-жьи еипш Сасрыҟәа дызӡрыжәыз.

"Изыхҟьозеи, насгьы уасхырс иаҵоузеи Кавказ ажәларқәа зегьы рҟны аиҳа аҧсуаа рыҩныҵҟа аметаллургиеи, ажьиреи, аихаҧсыхәи ркульт аиқәхара? Машәырла иҟалаз акоума абри аҭагылазаашьа! Аҧсуаа ирыдыркылоз адунеитә динхаҵарақәа – ақьырсианреи аҧсылманреи изрылымшазеи абри анцәахә рыҵарӡра?", - ҳәа иқәиргилоит азҵаара аетногроф Иура Аргәын. Иҟалап иара иҵаулаӡоу архаикатә шьаҭақәа ракәзар еиқәзырхо ҳәа дазхәыцуан аҵарауаҩ. Иахьагьы ари азҵаараҿы узлацәажәаша азҵаарақәа имаҷымкәа иаартны иаанхоит.

Ажәала салагеит, зегь зымчу ажәала ихсыркәшар сҭахуп: "Шьашәы – Ахьаҳ Ду, абжьныха! Зҳәа неиуа, зуы ылҵуа! Шаҟа хәыӡи шылеи еилоу аҟара мши, насыҧи, гәабзиареи Шьашәы ишәиҭааит!".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

463
Алабашьа.

Аԥсуаа ратрибут хадақәа: алабашьеи "алабашьа абызшәеи"

83
(ирҿыцуп 18:25 09.08.2020)
Аԥсуа лабашьа аҵаки ахархәашьеи ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Алабашьа

Аханатә ажәытәӡатәи аԥсуаа рабџьарқәа иреиуан иҵарыз анҵәамҭа змаз алаба. Ашьҭахь, аиха анцәырҵ инаркны аихатә ҵаргәа аҭаны аҟаҵара иалагеит – алабашьа ҳәа ззаҳҳәо.

Алабашьа ашьха ихалоз хархәагас ирыман, уи ашәарыцацәеи ахьчацәеи рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхоз мҩанызан. Ашьха ианаҿысуаз ицхыраагӡан иахьрымаз адагьы абџьарсгьы рхы иадырхәон. Уи инаҷыдангьы, алабашьа ахаҿы ашәақь нықәҵаны ахысразы рхы иадырхәон, ҵаргәас ирыман. Ҳәамҭак ишаҳәо ала, ашьха абнаршәырақәа рҿы иҟьалаз илабашьа иаԥхьа инарсны даназҵаа имҩа абаирхара ҳәа, илабашьа абна дызлалҵыша аганахь инкашәеит, убри алагьы абна дылнагеит.

Алабашьа абызшәа

Алабашьа абыргцәа, ахатәрақәа ҳәа ззырҳәо, зажәа ԥхылнадо ратрибут хадақәа иреиуоуп. Еиуеиԥшым аусқәа реилыргараан, аӡбарақәа раан, аизарақәа рҿы илабашьа адгьыл иныҵарсны иаарылагылаз зегьы ҿымҭкәа изыӡырҩуан иажәа далгаанӡа. Ари аганахьала акыр иҟазшьарбагоуп Миха Лакрба иновеллақәа руак: аизараҿы аҭаҳмада илабашьа нарсны ацәажәараз дахьыҩагылаз, илабашьа аҵарыра иган аҿы игылаз арԥыск ишьапы иалалазаап, аха "ҟыт" имыргакәа иажәа далгаанӡа дагьымҵысит, ишьапы ашьа алыжж ацара ишаҿызгьы.

Алабашьа.
© Sputnik / Томас Тхайцук
Алабашьа.

Аԥсуаа ирҳәоит алабашьа "абызшәа" амоуп ҳәа. Уи знапы иаку ишыҵаирсуа, иахьынаирҳәуа-иахьааирҳәуа ала иара аԥшәма иҟазшьеи игәҭаки аанарԥшуеит. Ииашахәҵәаӡа адгьыл иҵарсны иргылоу алабашьа асемантикатә ҵакыла адунеи аиҿкаара алагамҭа аанарԥшуеит. Ҩ-жәлантәык реинраалараан аиҳабы илабашьа ажәада ицәажәон: иаҳҳәап, уи ашьшьыҳәа, дмыццакыкәа адгьыл иныҵаирсзар, "аццакра аҭахӡам, иазхәыцтәуп" ҳәа ҵакыс иаман. Ус акәымкәа, алабашьа аҵарыра, инарнааны аганахь ирхазар, "ари хыда цәажәароуп шәызҿу, баша сшәырааԥсоит" ҳәа аҳәон. Иара убас алабашьа ахаҿы имашьхәылҵ нықәҵаны днагылар, иҵаргәаны иҟаиҵар – аригьы "аамҭа агара шәаҿуп, аус ырццактәуп шьҭа" ҳәа игәы иҭаз ааирԥшуан, убри алагьы аицәажәара иалахәыз дырныӡбон, рус ацашьа шигәамԥхоз ааирԥшуан. Алабашьа аҿы адәылҵырҭа аганахь ахы ирхар, "ҳус ҟаҵоуп, шьҭа ҳдәықәышәҵа" ҳәа аҳәон алабашьа абызшәа.

Ҳаамҭазгьы имаҷым алабашьа ныҟәызго, забацәа ирҭынханы измоу, аха иахьа уи иаҳа аԥсуа еибыҭашьа иацу аелементқәа ируакуп, рԥшӡагас иҟоуп, иара аҵакы ацәымӡыцкәа, зегьы еилыркаауа ишыҟоугьы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

83
Застолье

Аҩыжәра, аашьара, акаҷбеира: ашьцылара бааԥсқәа ирызку згәаҭарақәак

127
Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц зылшо шьцыларақәак, грақәак ирызкны лгәаанагара ҳацеиҩылшоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Игәашәҭахьазар, аԥсуаа ҳажәаҳәаҿы инарҭбаан ахархәара раҳҭоит ажәеицааирақәа "уи зегь шьцылароуп", "узышьцылаз узаҟәыҵуам", иара убас иахәҭоу аҭагылазаашьаҿы ахархәара азыруеит ажәаԥҟақәа "Ашьцылара бааԥс идыршо ашаха иаҩызоуп, есымша иацлоит", "Ашьцыларақәа раԥхьа иласуп, ианулаҽ – ихьанҭахоит".

Аиашаз, ауадаҩрақәа зцу ауаҩытәыҩса иԥсҭазаараҿы изцәырҵырц алшоит ԥыла-ԥгала имоуа дымҩахызҟьарц зылшо ашьцыларақәа, аграқәа.

Грак, шьцыларак зыцрамсыц ауаҩы иԥшаара уадаҩуп, аха зегь реиҳа ихадароу аԥырхага узҭо ашьцылара шҵоурам дырны аҿагылароуп.

Наџьнатә аахыс аԥсҭазаара иацыз шьцылара бааԥсқәоуп уҳәар алшоит: инамыцхәу арыжәтә, аашьара, аҭаҭын ахара, акаҷбеира уҳәа.

Зыхьӡ ҳҳәаз ашьцыларақәа рықәыӡбара, рҵәылхра зныԥшуа аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа уԥымлар залшомызт. Ԥҳьаҟа урҭ ҳрызхьаԥшып.

Аашьацәа ахьынтәааз

Аашьара зегь реиҳа ижәытәу шьцылара бааԥсуп. Аашьароуп егьырҭ иацааиуа ашьцыларақәагьы зырҿио. Аашьаҩ дахьугалакгьы, аус ихы злахигаша дашьҭоуп, иара изы зны мышныҳәоуп, зны мышӷьарсуп. Арахь аҽхәарагьы илоуп, цқьа изыҟамҵо, иҟаимҵарц ииҭаху акы иахароушәа уирбоит, даҽазных даҽа ҿыҵгак иԥшаауеит. Аашьара иазку ажәаԥҟақәас иалукаарц алшоит: "Аашьаҩ иныҳәақәа рацәоуп", "Аашьареи ахәышҭаареи еишьцәоуп", "Аашьаҩ иҿырҳасрала дудыруеит", "Аашьаҩ ақалмышь аниба - дадтәалт, ачашә аниба - дадиалт", "Аашьаҩ нхан дымҵызар иҭахуп, крыфан – ддаузар", "Аашьаҩ иҿаҵа зегьы иреиҳауп".

Иҟоуп аԥсуа жәлар рҳәамҭа цҳафырк ари ашьцылара бааԥс ҟалашьас иаиуз ҳзеиҭазҳәо. Ҳазааҭгылап уи:

Иҟан хҩык аишьцәа. Даара иаашьон, иахьтәоугьы изгыломызт. Иагьарааны иубаргьы аҳа ашьапы иҵаианы ицәан.

Ус ишыҟаз, ҽнак зны руаӡәк дахьышьҭаз ииулак илақәа аахитын аҳа дҩаҵаԥшит:

– Шьири, цәгьала иҳа бзиазаап! – иҳәеит.

– Шьири, иааганы иҳамандаз! – иҳәеит аҩбатәи.

– Ҳаи, аҳәара злашәылшозеи! – иҳәахт ахԥатәи.

Ус ишааиуаз, аашьара икны иагоз аишьцәа рыҩны амца акит. Ҩыџьа уа илалаблы ицеит. Аӡәы даанхеит. Убри ихылҵыз роуп иахьатәи аашьацәа зегьы рҳәоит.

Арыжәтә шыҟалаз

Ажь ааӡареи аҩыҟаҵареи аԥсуа иԥсҭазаара иахәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Уимоу, ачеиџьыка иузаҟәыҭхом арыжәтә. Аныҳәарақәа, ачара, аԥсра-абзара ухаҿы иузаагом зегьы ирыцку арыжәтә ада.

Аԥсуаа ҳкультуратә ҭынха иагәылҷчаауа Нарҭаа ирызку аепос уаназхьаԥшуа, аҳәамҭақәа рҟнытә еилыхха иубоит Нарҭаа даара аӡахәа иахӡыӡаауа ишырааӡоз, рбаҳча шырацәаз, аҩгьы меигӡарахда ишҭарҭәоз. Нарҭаа рахьтә аҩыҟаҵара дазҟазан Нарҭ Хнышь. Ҩымаҭәас Нарҭаа иныҟәыргоз ҳаԥшьан. Нарҭаа рҳаԥшьақәа рацәан, аҩгьы рҭабзиахон. Урҭ аҳаԥшьақәа ирыман рхатәы хьыӡқәа: Ҩаӡамакьаҭ, Аҩаӡакьаҭ, Агӡакьаҭ, Хьамхәа уҳәа убас егьырҭгьы. Арҭ аҳаԥшьақәа зегьы иреиҳан Ҩаӡамакьаҭ. Иара Нарҭаа рӡаагага ԥҳалқәа фышә акуан. Ҩаӡамакьаҭ инахагыланы иқәыз ииҳәаз наигӡар акәын.

Аха ишааиуаз акәымкәа, аишьцәа утәы-стәы нарыбжьалан, аҳаԥшьа рзеимакырахеит. Аимак-аиҿак згәы кыднахыз Нарҭ Сасрыҟәа "ҳаимак зхароу уара уоуп, уҟамзар, еимактәы ҳауамызт" иҳәан, Ҩаӡамакьаҭ анышә иҩыҵхны ианиршә, ашьхақәа ирхыууаан Аԥсны агәаны икаҳаит. Ҩаӡамакьат ахьынкаҳаз иԥыххаа ицеит. Аҳаԥшьа агәаӷьқәа ҭан. Аҳаԥшьа анԥҽы, ажьгәаӷьқәа бӷьыжәаан, Аԥсны иахьабалак иқәԥсеит. Агәаӷьқәа ахькаԥсаз аӡахәа рхылҵт. Урҭ ирҿалаз ажь Нарҭ рыжь ҳәа иашьҭалт, аха нас, Нарҭаа репос аҿы ишаҳәо ала, уи ажәла ыӡт, ианыӡааит.

Аԥсуа изы аҩы ус баша ақьафҟаҵара иатәымызт, уи, жәаҳәарада, иҷыдоу культуран. Аԥсуаа реилкаараҿы "арыжәтә ужәыроуп, иара уамжәроуп". Арыжәтә мыцхәы зҽадызцалоз ауаҩы еснагь пату иқәмызт. Арыжәтә аҟазшьа аазырԥшуа ажәаԥҟақәоуп: "Арыжәтә ахьыҩналаз амаӡа дәылҵуеит", "Арыжәтә гра хтыгоуп", "Арыжәтә амаӡа азыҵәахуам", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз иажәа нҵәара ақәым", "Арыжәтә мыцхәы зжәыз ибз мыцхәы аҳәоит", "Арыжәтә ркәашагоуп, амцхә – блаҟьагоуп".

Акаҷбеира иахҟьаз

Ауаҩы илоу аҟазшьақәа зегьы реиҳа иҿаасҭоуп акаҷбеира. Акаҷбеира зцәа иалалаз, кажьшьа имаӡам – шьцылара бааԥсык иаҩызоуп. "Акаҷбеи агәыр ахьалеиҵо аиха алихуеит", "Акаҷбеи игәыла ичарагь дахыбаауеит", "Акаҷбеи ухы аҟара урбаны, ула аҟара уиҭоит", "Акаҷбеира ауаҩы иԥсы арцәгьоит" - акаҷбеи адунеи зегьы иара ихифауашәа, дзырҭәыша шыҟамло ауп иҳарҳәогьы арҭ ажәаԥҟақәа.

Акаҷбеира иахҟьаз ахҭыс аанарԥшуеит Очамчыра араион, Гәыԥ ақыҭан, Аџьамҽыӷра аҳаблан иҟоу аӡиа Папанҵҟәыр иахҳәаау алегенда. Папанҵҟәыр ҳәа изышьҭоу аӡиа ахьыҟоу ажәытәан нхарҭа ҭыԥны иҟан. Уа амал рацәаны измаз апап ԥсыцәгьак иҭаацәеи иареи нхон.

Ҽнак амхырашәаразы ауааҳә иун, ицхыраацәа рацәаҩны еизигеит. Ашьыбжьон акрырҿаҵара аамҭа анааи, аҳәа ырҟааны ала рзишьит.

Ауааҳәцәа апап имаҳәгьы дрылазаарын (вариантқәак рҟны иуԥылоит иԥҳа бзиа илбоз, мамзаргьы дҳәаны дзызтәаз арԥыс дрылан ҳәа). Шьыбжьон аишәа инадтәаланы акрыфара рнапы надыркуан еиԥш, апап иӡӷаб ачамгәыр ианҵаны ашәаҳәара далагеит "аҳәа ырҟааны, ала зшьыз" ҳәа. Ари змааназ еилызкааз амаҳәи ауааҳәцәеи аишәа иахыҵны идәықәлеит. Ауааҳәцәа ашҭагь инҭыҵит, адгьыл ааимыҩрын, апап инхарҭа, иҩны, иашҭа-игәара зегьы ҩҭабга ицеит.

Апап иԥҳа лхаҵа дишьҭалан, дыҩны ддәықәлазаап сихьӡоит ҳәа, данихьӡа аамҭазы лхаҵеи лареи рыбжьара адгьыл еиҩԥан, ларгьы дагеит, иара дынхеит. Аха иҟоуп амаҳә иԥҳәысгьы далигеит ҳәа ҳазҳәо алегенда авариантқәа.

Абас акаҷбеира иахҟьаны апап дшынҭаацәаныз, инхарҭагьы иаргьы нҭабга ицеит.

Арҭ аҳәамҭақәа шаҳаҭра руеит ауаҩытәыҩса адунеи дықәнаҵы цәаҩас илоу ашьцылара бааԥсқәа иԥсҭазаара ԥырхага арҭар шрылшо, урҭ аҽрыдцалара мап шацәктәу, риааира шаҭаху.

127

Ажьиԥҳа еиҭалҳәеит Гагра араион аҿы зҭагылазаашьа уадаҩу ашколқәа ртәы

0
(ирҿыцуп 20:25 13.08.2020)
Гагра араион аҵара аҟәша аиҳабы Мадина Ажьиԥҳа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭалҳәеит Аԥсны аҵареи абызшәатә политикеи рминистр Инал Габлиа араион аҟны иныҟәараан излацәажәаз азҵаарақәа ртәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Ажьиԥҳа Гагра араион ашколқәеи ахәыҷбаҳчақәеи рҭагылазаашьа атәы

"Ҿыц иргылоу Гагратәи актәи ашкол ҳаҭаан игәаҳҭеит, уи ашәқәа раартразы иагу ыҟоуп, аха ари аамҭа иалагӡаны аусқәа хыркәшахоит. Иара убас иаҭаан ахәыҷбаҳча, иара акапиталтә ремонт азун, аха ашҭаҿы иагу ыҟоуп, уи анагӡаразы адгылара шауа атәы ҳәан. Иааиуа амчыбжь азы ахәыҷқәа рыдкылара ҳалагоит, иахьа уажәраанӡа араион аҿы ахәыҷбаҳчақәа еиуеиԥышм амзызқәа ирхырҟьаны аус руӡом. Арыцхә 20 рзы ахәыҷбаҳчақәа раартразы аҭагылазаашьа ҳауп ҳәа ҳгәыӷуеит. Хшыҩзышьҭра ааҭан иаԥсыуам ашколқәа рҿы аԥсуа бызшәа дырҵаразы аметодика", - ҳәа еиҭалҳәеит Ажьиԥҳа.

Гагра араион аҵара аҟәша аиҳабы еиҭалҳәеит араион аҿы зҭагылазаашьа уадаҩу ашколқәагьы шыҟоу.

"Урҭ руак - Цандрыԥшьтәи аҩбатәи абжьаратә школ ауп, уаҟа 350 инареиҳаны аҵаҩцәа аҵара рҵоит. Аӡымҩангагақәа зынӡагьы инагаӡам, уажәы аҿкы аан ишьақәыргылоу аԥҟарақәа рықәныҟәара даара иуадаҩуп, араион ахадара ҳақәдыргәыӷит ари азҵаара аӡбара адгылара шаиуа ҳәа. Ашкол аартразы иахьӡом, аха мызкы-ҩымз иалагӡаны аусурақәа нагӡахап ҳәа агәыӷра ҳамоуп. Иара убас аҭагылазаашьа уадаҩуп Пицундатәи аурыс школ аҿы, уаҟа аҵара рҵоит 400-ҩык, ашкол ҩ-сменак рыла аус ауан. Аҿкы аҽацәахьчаразы аԥҟарақәа инарықәыршәаны ҩ-сменак зынӡа иаҟәыхтәуп, ари азҵаарагьы ӡбашьак аиуп ҳәа ҳгәы иаанагоит", - ҳәа еиҭалҳәеит Ажьиԥҳа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0