Ажьырныҳәа

"Афырхы анапахьы аагара": Ажьырныҳәа ашьаҭақәа рызхьаԥшреи иахьатәи уи аҵаки

457
(ирҿыцуп 10:44 13.01.2020)
Аԥсуаа рныҳәара хада Ажьырныҳәеи уи Анцәахәы шыҟалази, иахьа аныҳәа амҩаԥгара иацу аҷыдарақәеи ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Шьашәи "х-напыки"

Аҧхьа иҟалаз ажәоуп. Ажәа ахы умҳәакәа, аҵыхәа узҳәом, убри аҟнытә ҳалагап аҧсуаа рныҳәара хада Ажьырныҳәеи уи Анцәахәы шыҟалаз иазкны аҧсуаа идырҿиаз рҿаҧыцтә ажәабжь ала.

Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҧсуаа ашәарыцараҿы рхы зларыхьчашаз абџьар анрымамыз ыҟан, агыгшәыгьы иашьыр ҟалон рхы рзеиқәмырхакәа иара напыла "ашьацҳәақәа" аназыҟарҵоз аамҭазы. Убас зны аҧсыуак абнаҿы дшьабаны данцоз аамҭазы аӡәы дааиқәшәан, уи дихьчеит: ишьа ааникылеит, иршәит. Насгьы идыррақәа ииҭеит "х-напык" (аҧсынгьери, ажьаҳәа, арыҭәа) нацҵаны. Абас уи ибзоурала дҟалеит раҧхьатәи ажьи ҳәа еиҭарҳәоит аҧсуаа. Убри инаркны уи аиқәырхаҩ, акыр зымчыз, акыр зылшоз Шьашәы ихьӡырҵеит.

Аҵарауаҩ-аетнограф Иван Аџьынџьал ари ихьӡ аетимологиа шазиуа ала Шьашәы – "иршәу ашьа" ҳәа аанагоит. Шьашәы – Абжьныха, Ахьаҳ Ду ҳәагьы изырҳәоит. Џьоукы уи еиҭарҳәоит раҧхьа дзықәшәаз зшьа шәыз абыжьҩык рҟынтәи ауп ҳәа, ҽа џьоукы – Аҧсны иҟоу абжьныхак ирыдырҳәалоит. Раҧхьатәи ажьигьы Шьашәи ауааи рыбжьара цҳас иабжьаз, уи имаҵ зуаз иакәны ихәаҧшуан, убри аҟынтәигьы акыр зылшо иакәны дыҧхьаӡан. Иара дахьжьиуаз аҭыҧгьы иҧшьоу ҭыҧны иршьо иалагеит. Уи "их-напыкгьы" иа ида ҽаӡәы уи далакьысыр ҟаломызт. Шьашәы игәаҟаҵара азынгьы ажьи ила аџьма ршьуа иалагеит шықәсык знык Ашықәс ҿыц аухаз – Ажьырныҳәа ҳәа хьӡыс изауз.

Ахаҳәтә аамҭа инаркны иахьанӡа

Аҭоурых уазхьаҧшуазар, аҧсуаа аиха рнапахьы иааргеит II азқьышықәса анҵәамҭеи I азқьышықәса алагамҭеи рзы ҳәа азгәарҭоит аҭоурыхҭҵааҩцәа. Иара шжәытәӡатәиу аанарҧшуеит Нарҭаа репосгьы Аинар-жьи ихаҿала, уи Сасрыҟәа ахаҳә далхны данирӡрыжәуа инаркны, уи иаҳәа злихуа Сасрыҟәа изааигаз афырхы алаа уҳәа егьырҭ асиужетқәа.

Ажьира – аиха аус адулара ауаҩытәыҩса иҧсҭазаара ҽаҧарак еиҭазгаз акакәхеит. Акыр аҽарҭбааит адгьылқәаарыхра, избанзар иаҧырҵо иалагеит амыругақәа: аиха, аигәышә, аҽага, ажыга, аҵыркант уҳәа. Уи инаваргыланы ажьицәа иҟарҵон абџьар: аҳәа, аҟама, аҳәызба, ахы иҭарҵоз ахәшә (ахаҳә-ҟыга рыман уи ахьыҟарҵоз). Аус адырулон арҧшӡагатә маҭәарқәа. Ажьицәа раҳаҭыр дуны ирбон, хьыӡла идырны ирыман. Аиха аус адулара шымариамыз ала машәырӡам ажьи мыч ҷыдак злоу иакәны иахьихәаҧшуазгьы уи иҭыҧ ҧшьаҭыҧны иахьыршьозгьы.

Иван Аџьынџьал ажьиреи уи акульти иазкны инарҭбааны дазааҭгыло иҩуеит абас еиҧш: "Ажәытә Бырзенцәа ирҳәон Амшын Еиқәа мраҭашәара аганахь иаҿықәынхо хьыи, раӡныи, аихеи рыгым" ҳәа. Абасала аиха аус адулара убранӡа рнапаҿы иааргеит мшыннырцәынтә ахәаахәҭыҩцәа аауан. Ажәлар рекономикеи, рсоциалтә ҧсҭазаараҿи аиха аус адулара аҭыҧ ду ааннакылеит. Аха Кавказтәи аибашьра ашьҭахь Кавказаа абџьар аҟаҵара азин анрымырх уи иаҳа-иаҳа иӡуа иалагеит, уи инаваргыланы иара акульт амҵахырхәарагьы аиҭакрақәа анубаалоит. Аханатә ажьира аҭыҧ аҟны иҟан ахәышҭаареи, аӷеи, "х-напыки". Иахьа инханы иҟоу "х-напык" зқәырҵо аҭыҧ заҵәык ауп, иара урҭгьы ианныҳәо уахь иназго маҷуп. Шьашәы ихьӡгьы уаанӡеиҧш иргәалашәом, ианныҳәо ихьӡ зҳәо рацәам. Аха ихадароу изыхныҳәо: ашьтәеи Шьашәы рбаӷьи мырӡкәа иааргоит.

Хьычхәама

Ҳаамҭазы Ажьырныҳәа ныҳәа дуны иахьаҧыло аиҳарак бзыҧаа рҿоуп. Урҭ рҿы ажәа "хьычхәама" иаҳа ахархәара амоуп "ажьырныҳәа" аасҭа. Ари ажәа иазкны иакыу аетимологиа ыҟаӡам (иҟалоит ахьы аҟынтәи иаауазаргьы?). Ҳәарада жәлантәыцыҧхьаӡа, ҭаацәацыҧхьаӡа еиуеиҧшымкәа иныҳәоит, досу ишҳақәу ала иҟаҳҵоит рҳәоит. Џьоукы ныҳәоит шәахьеи ҧшьашалеи, аҽа џьоукы иара ианақәшәо амш азы.

"Ҳара ҳныҳәоит шәахьеи ҧшьашеи. Аҧхьа ақыжә ҳшьуеит. Нас зегь рыцҧхьаӡа арбаӷьқәа ҳшьуеит. Ашьжьымҭан аҧхьа рызегь нсыдыргыланы сныҳәоит "уажәы абзара усырбоит, нас агәыи агәаҵәеи шусырбо" ҳәа ҳәаны исшьуеит. Уаха ажьирахь ҳаннеиуа арбаӷьқәа агәи, агәаҵәеи, ахқәеи досу иаратәы мырҩашьакәа еибыҭаны, ачашә, аӡәыцыҧхьаӡа хҧа-хҧа кәакәар, ацәашьқәа ҟаҵаны инаҳгоит", - ҳәа ҳзеиҭеиҳәеит Оҭҳара ақыҭа инхо Енвер Аиба.

Енвер Аиба
Оҭҳара ақыҭа инхо Енвер Аиба.

Иара иҭаацәараҿы иҟоуп ҩыџьа арҧарцәеи, хҩык аҧҳацәеи. Хаҵа ицахьо урҭ иаҿыргеит, иахьнанагаз хазы аҩны аганахь ҵлак ашьапаҿы игыланы иныҳәоит ҳәа ҳаиҳәеит. Иара иҩны иҟоу иҭацагьы иҧшәмаҧҳәысгьы убасҵәҟьа ажьирахь имнеикәа хазы иныҳәоит рарбаӷьи, рцәашьи, рчашәи, акәакәарқәа нрыцҵаны. Аҩы адгаланы.

"Хымҧадакәны Ачбеи Чачбеи ҟасҵоит санныҳәо: рызегь хәыҷык-хәыҷык намхны, аџьыкхыш лақәырҳәҳәны, аҩы нақәҭәаны уа иныҟасҵоит. Ачбеи Чачбеи абри ала исырчаанӡа, абри дсыржәаанӡа цәгьара Анцәа иаҳзааумган" ҳәа, - иҳәоит иара.

Бзыҧаа рҟны ажьира змамгьы шамахамзар акы агмыжькәа ажьира змоу реиҧш иныҳәоит. Ауаа рыхдырраҿы ишьақәгылеит ажьира иазку аныҳәара мҩаҧугар, уусқәа зегь аманшәалара ацзаауеит ҳәа.

Ажьырныҳәа

Абжьыуаа имҩаҧырго аныҳәара иаҳа даҽакала иаарҧшуп. Иазгәаҭатәуп иара ажьира змоугьы рхыҧхьаӡара иаҳа ишмаҷу, ажьира змам ус ашықәс ҿыц иаԥылоит, акы иамҵаныҳәо акәымкәа. Ҳа ҳзыҿцәажәаз Џьал ақыҭа инхо Виталик Ҭыжәба ишиҳәаз ала ажьира иазку аҳаҧшьа рзыҵоуп иара аныҳәазы иаадыртуа. Ажьирагьы иара иаҿыганы ауп ишигаз.

Ажьырныҳәа
© Фото : предоставлено Есмой Тодуа
Џьал ақыҭа инхо Виталик Ҭыжәба

"Саб 73 ихыҵуан даныҧсуаз, 38-ҩык амоҭацәа иман. Анцәа иҳәааит абас еиҧш аизҳарақәа зегьы ироуа, ҳанеизҳа сабду иаҿигеит аныҳәаҩ дааганы. Арбаӷь шьны диныҳәеит, "ихы дақәиҭуп" ҳәа саб ижәҩа аашьышьны аҩныҟа иааигеит, арагьы убас арбаӷь шьны диныҳәеит", - ҳәа Ҭыжәаа рыҩнаҭаҿы ишныҳәо атәы ҳацеиҩишеит аҧшәма.

Ажьырныҳәа
© Фото : предоставлено Есмой Тодуа
Ажьырныҳәа

Уи ишҳаиҳәаз алагьы Ҭыжәаа рбаӷьла мацароуп ишрықәу, ашьтәа ршьӡом. 21 цыра акәакәарқәеи, ачашәи, ацәашьқәеи адыргалоит. Аҭаацәара иалалахьоу иҧҳа лакәзар, дахьнанагазгьы ажьира шрымоугьы, лмарҭхәқәа лаб иҩнрахьы лыхьӡала иаалышьҭуеит лара дзымаакәа, ианымҩаҧырго амш еиқәшәазар. Иара иҩны иҟоу иҭаца лакәзар, ажьирахь лнеира ахьыҟамло адагьы хазгьы дырныҳәаӡом зынӡаск.

Ажьырныҳәа
Ажьырныҳәа

Виталик Ҭыжәба иара убас иалкааны иазгәаиҭеит ахәыҷқәа хышықәса рхыҵаанӡа ажьирахь ишнаимго атәы. Ажьира иныҳәаны ианаҧырҵуа аҧараҿырп нықәыҧсан ицоит "абарақьаҭра ҟало" ҳәа, ибзиоуп ҳәа иазшьаны.

Ажьырныҳәа
© Фото : предоставлено Есмой Тодуа
Ажьырныҳәа

Афырхы

Уамашәа ибатәым Афырхы, Афцырҟьа, аныха иахьадыркыло, иагьраҳны иахьырбо ажьира аҧсуаа. Ажьи аус здиуло аиха амца шацрыддуа еиҧшуп аныха амца шацрыддуагьы урҭ рдоуҳатә культураҿы.

Аҭоурыхҭҵааҩ, ахеттолог Владислав Арӡынба ажьира акульт дахцәажәо ҳаҭҭааи аҧсуа-адыгаа ржәытә хылҵшьҭрақәа, рбызшәа реиҿырҧшрала реизааигәара дазнеиуеит иара Анцәахәы ихьӡ аҳәашьеи аиха ахаҭа аҳәашьеи рҿы, иагьадигалоит имаҷымкәа аҿырҧштәқәа. Иара иусумҭаҿы ажьира акульт далацәажәо иҩуеит: "Ари азҵаара ишақәнаго ахцәажәаразы иудыруазароуп иара ахаҳә аус адулара изнысыз амҩеи акульт аҿиашьеи (иазгәарҭоз ақьабзқәа уи аус анадырулоз) ртәы. Аха арҭ рыҩбагь реиҭашьақәыргылара уадаҩуп. Избанзар типологиала уахәаҧшуазар, аиха аҭҟараан оума, ианырӡрыжәуаз оума имҩаҧыргоз ақьабзқәа ыҟазар акәын, аетнографцәа зыхцәажәан иаанрыжьыз аусумҭақәа рҟны ус еиҧш џьаргьы иарбаӡам", - ҳәа.

Иҳәатәуп ажьира акульт Анцәақәа шрымоу Бырзентәыла – Гефест ихаҿала, римлианаа – Олимп иқәтәаз аџьаус ахаҿра аазырҧшуа Вулкан, афинцәа рҟны – Ильмаринен, агерманцәа рҿы – Виланд, аурысцәа – Сворог уҳәа ажәларқәа рацәаҩны. Аҧсуаа иаҳзааигәоу адыгаа рҟны акәзар, уи Тлепш иоуп, Аинар-жьи еипш Сасрыҟәа дызӡрыжәыз.

"Изыхҟьозеи, насгьы уасхырс иаҵоузеи Кавказ ажәларқәа зегьы рҟны аиҳа аҧсуаа рыҩныҵҟа аметаллургиеи, ажьиреи, аихаҧсыхәи ркульт аиқәхара? Машәырла иҟалаз акоума абри аҭагылазаашьа! Аҧсуаа ирыдыркылоз адунеитә динхаҵарақәа – ақьырсианреи аҧсылманреи изрылымшазеи абри анцәахә рыҵарӡра?", - ҳәа иқәиргилоит азҵаара аетногроф Иура Аргәын. Иҟалап иара иҵаулаӡоу архаикатә шьаҭақәа ракәзар еиқәзырхо ҳәа дазхәыцуан аҵарауаҩ. Иахьагьы ари азҵаараҿы узлацәажәаша азҵаарақәа имаҷымкәа иаартны иаанхоит.

Ажәала салагеит, зегь зымчу ажәала ихсыркәшар сҭахуп: "Шьашәы – Ахьаҳ Ду, абжьныха! Зҳәа неиуа, зуы ылҵуа! Шаҟа хәыӡи шылеи еилоу аҟара мши, насыҧи, гәабзиареи Шьашәы ишәиҭааит!".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

457
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

13
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

13

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

485
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

485

Сшәишәи акоронавирус ишақәӡыз: иҟалаз ахҭыс

2
(ирҿыцуп 14:40 31.05.2020)
Аԥышәара аамҭа даҽакы еиԥшымкәа ауаа ирылоу аҟазшьақәа цәырнагоит. Аламыс злоу – ицқьара, излам – иҵымҳәҳәарра. Абри инадҳәаланы шәаԥхьарц ишәыдаагалоит Sputnik аколумнист Саида Жьиԥҳа дзыниаз ахҭыс иазку анҵамҭа.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

"Амлакра ыҟан" анырҳәо, схаҿы аибашьреи уи ашьҭахьтәи аамҭақәеи ааиуеит, аха иахьа ҳазҭагылоу апандемиа злеиӷьу ҳәа акагьы збом, џьоукы-џьоукы акәтыршәрақәа ирҭаланы, аҵысхә рылатата аӷьычра иалагазар.

Ҳара Гагра ақалақь ахатәы ҩны аҟны ҳанхоит азы, алшара ҳамоуп иҳазхаша кәытқәак ранҵара, уҭраҭыхқәак раарыхра. Ари адунеи иалаҵәаз акоронавирустә пандемиа иахырҟьаны, сан еиҳагьы "ақыҭанхамҩа" лнапы алалкит. Дгьыл ҽыҭк ҭацәны иахьылбо, ма џьықәреик, ма ҟәыдк зҳәаз еиԥш ажәла ыҵалҵоит. Аиаша ҳҳәозар, аҿкы даара агәҭынчымра ҳазцәырнагоит, уаҵәтәи амш агәра ҳзымго аҟынӡа ҳнеиуеит. Сан, апандемиа шаанҵәо еиԥш, арбаӷь ду шысшьуа ҳәа аҿаҭахьагьы лықәылҵеит Анцәа иҿаԥхьа.

Иҳамоу жәа-кәтык ирылакын ашәишәи рбаӷьгьы. Уи ацыхәтәантәи аамҭазы иаалырҟьаны сҭаца илчахуа далагеит, аҳәаа шаадыртлак исшьуеит ҳәа хазы ларгьы ҿаҭахьаны лгәы иҭакны. Акәтыршәра амҩа иаԥнуп азы, иниас-ааиасуаз "ипазанаха" ишԥаҟоу ҳәагьы рылаԥш аддырхалон. Лаҵарамза аҵыхәтәантәи амшқәа рзы иҳазлеиз ақәаршҩы, адыд-амацәыс зцыз амшцәгьа рхы иархәаны ҳшәишәи лаԥшықәызҵаз џьоукы, ҳара ҳаԥхьа "аҿаҭахьа" рықәырхырц рыӡбазаап. Жәацы ашьыжь ҳгылазар, иҽырба-ҽырбо иуԥылоз ашәишәирбаӷь убар иаахә…

Иахьа мҽышоуп, ԥсшьарамшуп. Абри ашәишәи гашьас иарҭеи ҳәа хәмаршақә, аамҭа схы иархәаны, ажурналисттә усеилыргара сҽазысшәеит.

Раԥхьа иҭысҵааит аӷьыч ҳгәарабжьара дышнымхоз, избанзар акәтыршәра иакәыршаз аихыршь (сетка) аҭаларҭа ахьамаз изымдыркәа, шьапыла ихырҽаланы дахыҵит. Насгьы аҩыза дицын, ашәишәи анышьҭих, аанда иахыганы ииҭеит. "Ипазанаха" иҟаз, "аҳәаа аартра" иазкыз ашәишәи амчгьы амамзи, ишәаны аҽанаҟьа, ахәы каԥсеит. Скылԥшкылӡырҩуа акәтыршәра сышҭагьежьуаз, аихыршь (сетка) ақәцәан иалыҳәҳәоз аҿарԥагақәа, аба ацаха ахьынҳалан, снахәаԥш-аахәаԥшын ижәпан, аԥштәы еиқәаҵәан. Уажәшьҭа еилыскааит аӷьыч иеиқәа шаҿаԥаз.

Хымԥада ҳшәишәи анаҳамба, агәрамгарақәа ҳазцәырҵит џьоукы-џьоук рахь, избанзар аӷьыч ссақәа "рыфҩы" рхын.

Саргьы џьара имтәо амыжда соуми. "Афҩы" зхыз руаӡәы даҳцәыхарамызт азы, игәашә савсны снеиааирц сыӡбеит.

Иахьа икылԥхаз амра иаҭаны, иԥшәмаԥҳәыс лыӡәӡәатә лырбон. Ашашәаҿы икнаҳаз амаҭәақәа санрылаԥш, снапаҿы искыз аба еиқәаҵәа ацаха еиԥшыз аиқәагьы сылаԥш нақәшәеит. Аӡәы сибаанӡа уи ацаха рашҭа иҭасыршәит, "рымшьҭацәгьа дара ирзынхарц" азы. Абас ҿымҭӡакәа ашьыжь аус еилсыргеит. Аха изызӡари, сгәы иалсит. Дареи ҳареи ҳаиҩызцәамзаргьы, аԥсшәа ҳабжьан. Избан абри аҩыза рхы изаҭәаршьаз? Арыжәтә џьбарахь ашьцылара змоу, насгьы акоронавирус иахырҟьаны уажәазы аус зымуа ауаа, аиеи нас, иранасыжьп сҳәан, аҩныҟа сҿынасхеит. Ани ацаха сшамжьаз атәгьы агәра згеит, раанда иадтәаланы ашәишәи ахы зфоз алагьы анызба.

Аԥсуаа рҟны аӷьычра ахатәы ҵакы аман. Иуӡо зеиԥшроу еиԥш, ахаҵарагьы анаанарԥшуаз ыҟан. Аха аԥсаатә аӷьычра зынӡа иҳаҭырларҟәран. Сшәишәи ахҭыс ашьҭахь исгәалашәеит даҽа ҭоурыхқәак. Аибашьра ашьҭахь, хаҵак ауаа рыкәтыршәра дышҭалаз анырба, адәахьала алыкә ахаҵаны дыҩнаркзаап. Иара ииҳәашаз анимоу: "Мама дыԥсааит акәытқәа ракәӡам, арбаӷьқәа роуп изгоз" ҳәа ҿиҭзаап, уи иахьагьы лафны ианаламцәажәо ыҟаӡам ҳгәылацәа.

Санду лаҳәшьа лкәытқәа аҵлаҿы акәын иахьԥхьарылоз азы, уи гәазҭаз лгәылак анааилахәлалак аҵла ахыӷәралаба (швабра) кны дыҵатәон. Акәты амахә иацәҩашьаны ахыӷәралаба ианықәтәалак, ԥшьаала илбааигон. Амала жәабаҟа анылцәига ауп "иус" анаргамаха.

Ҳгәарабжьараҿы ҳара ҳадагьы акәытқәа змоу рацәаҩуп. Урҭгьы лассы-лассы "анапы" аԥхасҭа рынаҭоит. Зынӡа иаҳзааигәаны инхо џьоукы раанда унапы нахугар, рыкәтыҵрантәи акәтаӷьқәа ӡаны иугартә еиԥш иҟазаап. Зылаԥш иҵашәаз ԥҳәыскгьы, Анцәа исиҭеит лгәахәазшәа, лнапы ҭылшьуа далагеит. Аԥшәмацәа "бызҿу закәуи" ҳәа ианлыдгыла: "Шәыбжьы заҟароузеи, ауаа ираҳауеит!" – ҳәа дааҳәны дара дырҿагылеит…

Аҩнатә кәты ажьы бзиа изымбода, аха сарак акалашәа саҿыԥсаауеит. Уажәааигәа сҩыза Лиудмила Сергьегьиаԥҳа "ари ббо, ишшаԥацалаха Гәдоуҭатәи саҳәшьаԥҳа исзаалышьҭыз" ҳәа арбаӷь дахыҽхәаауа архьшәашәага иҭыганы ианслырба, "ус акәӡам, ичаԥаны, ачанах ианҵаны саԥхьа иаажәг" ҳәа алаф аалылсхит. Мышқәак анҵы, еилкаахеит луаҭах аремонт ҟазҵоз аусуцәа аҵыхәтәантәи амш азы ианыҩныҵуаз ирыманы ишцаз. "Сара исҿашәымҵаӡеит азы, ишәықәнагоуп" ҳәагьы еиҭа алаф лхысҳәааит.

Ажәакала, аибашьра ашьҭахь еиԥш аамҭа хьанҭахеит. Акоронавирус ирлас иаҳхымҵыр, ауаа аус рзымур, акәытқәа раасҭа еиҳау ацәыӡқәа ҳауа ҳҟалоит, аха усҟан анажьра уадаҩхоит…

Уажәазы акоронавирус ахырқәшара иазку сан лырбаӷь "ашәарҭара" иҭагылоуп…

Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.

2