"Сыеҵәахә кыдуп": аеҵәақәа ирыдҳәалоу аԥсуа жәлар разгәаҭарақәа

147
(ирҿыцуп 17:28 14.01.2020)
Аеҵәақәа ирыдҳәаланы ҳажәлар ирымоу агәрагарақәа ртәы Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ажәытә ҵасқәа иргәылааӡаз ҳабдуцәа, урҭ рабдуцәа рҟнытә инеимда-ааимдо иааргоз адыррақәа ируакуп аеҵәақәа ирыдҳәалоу агәрагарақәа.

Избан акәзар, ҳмилаҭ ржәытә дунеихәаԥшышьа злаҟаз ала, аеҵәақәа ус баша ԥсабаратә цәырҵрамызт, ауаҩԥсы иԥсҭазаара иадҳәалан. Ҳажәлар рҿы жәытәаахыс иҟан ҳҳәар алшоит, аеҵәақәа ирыдҳәалоу, ихадароу агәрагарақәа ҩба: "Ажәҩан аҟны заҟа еҵәа ыҟоу аҟара, ауаагьы адунеи иқәынхоит"; "Аеҵәа анкыдшәо ауаҩы иԥсы ацкашәоит".

Арҭ аҩгәрагарак ҵаҵӷәыдамызт, избанзар аԥсуаа ауаҩы иԥсҭазаара шьаҭас иазышьҭоу еҵәоуп, адунеи аҿы иаақәу ауаатәыҩса рыцыԥхьаӡа еҵәак-еҵәак ыҟоуп ҳәа азырыԥхьаӡон.

Ҳажәлар рҿы традициала наџьнатә аахыс иаауа абас иҟоу аҵас рыман. Дарбанызаалак ииаҵәахә ажәҩан аҟны икыдуп, ауаҩы даниуа ииаҵәахәгьы ициуеит. Уи жжаӡа ажәҩан икыдзаауеит ауаҩы дыҟанаҵы, даныԥсуа алашара ҿыцәааны инкыдшәоит. Убри азы иахьа уажәраанӡагьы атәы здыруа, ажәҩан аҿынтә аеҵәа кыдшәаны ишлеиуа збаз ауаҩы хынтә еиқәырццакны абарҭ ажәақәа иҳәоит: "Сыеҵәахә кыдуп, сызҭаху-исҭаху зегь рыеҵәахә кыдуп". Уажәыгь уи аҵас ныҟәызго, издыруа маҷӡам.

Аԥсуаа рҿы иахьагьы даараӡа ишәира бааԥсуп ҳәа иԥхьаӡоуп "ииеҵәахә кыдшәааит" анырҳәо. Мамзаргьы ауаҩы дзықәгәыӷуа, мчыс, гәыӷырҭас ииԥхьаӡо, ҭынхарыла изааигәоу аӡәы дыԥсыр, иҳәар алшоит "сыеҵәахә кыдшәеит" ҳәа. Убасгьы аиҳабацәа ирҳәалоит аеҵәақәа рыԥхьаӡара ҵасым ҳәа. Аеҵәақәа сыԥхьаӡоит ҳәа иалагаз урҭ заҟа иԥхьаӡаз аҟара кынҵыҵыраны ицәа-ижьы иақәгылоит, мамзаргьы деилышәшәоит ҳәа агәра ргон.

Аеҵәахәқәа ирызкны ара зыӡбахә ҳамоу амифтә дунеихәаԥшышьа иеиԥшу рымоуп кавказтәи ажәларқәагьы.

Иаагозар, еиҳараӡак хылҵшьҭрала иаҳзааигәоу адыга жәлар рҿы жәытәаахыс ирымоуп абас еиԥш иҟоу ашәира: "Уиеҵәахә кашәааит", "Уиеҵәахә ҭашәааит". Аԥсуаа реиԥш адыгақәагьы агәра ргон досу ииаҵәахә ажәҩан аҿы икыдуп ҳәа. Адыг аеҵәа кашәо ибар, аӡә дыԥсызаап ҳәа иԥхьаӡон, иагьиҳәон: "Анцәа суҳәоит аԥсҭазаара наӡа сыҭ, сиаҵәахә ажәҩан аҿы исзынкыл". Адыгаа ржәытә мифологиатә днеихәаԥшышьа злаҟаз ала, аеҵәа акашәара адырҳәалон даҽа мзызкгьы. Аеҵәа акашәара зыхҟьо убри ауп аџьныш ажәҩан ахь дхаларц иҽазишәозаап. Уи ажәҩан ахь дхаларц дшаҿу анцәа иангәаиҭалак, дизгәааны аеҵәа игәыдиҵоит.

Иара убас, аԥсуаа ҳаиԥш аславианцәагьы ирымоуп аеҵәа иадҳәалоу агәрагарақәа.

147

"Мышцәгьамзар аӡы зҭамло": Ӡыдаҟәара амаӡақәа

80
(ирҿыцуп 17:22 25.10.2020)
Отҳара ақыҭа иагәылсуа Ӡыдаҟәара иадҳәалоу ажәабжьқәа дырзааҭгылоит Sputnik аколумнист, афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Аԥсны аԥсабара беиоуп аӡқәа, аӡиасқәа рыла. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ахьы ҭызго аӡқәа, егьырҭ аинерттә материалқәа ахьыҵухыр алшо, иара убас иуникалтәу аӡқәа: иаҳҳәозар, "зышьҭрахь игьежьуа аӡы" – аҵарауаа аԥсуа еставелла ҳәа изышьҭоу амшын иалало аӡы еснагь ҭыԥк аҿы шьҭахьҟа ихынҳәуа. Убри инаҷыдангьы иҟоуп зынӡаск аӡы зҭам аҟәарақәа. Урҭ иреиуоуп Оҭҳара ақыҭа еиҩызшо Ӡыдаҟәара. Иара амш цәгьа аныҟоу заҵәык ауп аӡы анҭало.

Аӡиасқәа
© Sputnik / Томас Тхайцук

"Ӡыдаҟәара ҳәа изышьҭоу – ари жәытә ӡиас ҭыԥуп. Ари аҟәара мышцәгьамзар аӡы зҭамло, аӡы ахьҭам азоуп Ӡыдаҟәара ҳәа изашьҭоу. Амш аныцәгьахо аӡы ҭалоит, амш аныбзиоу иҭабаны иҟоуп. Иара агеи-ашьхеи ашьапаҿынтәи аҩ-бахә рыбжьара иҟәрыԥшны иаауеит, Мҷышь аҭыԥ аҿынӡа иҩеиуеит", – ҳәа еиҭалҳәоит Оҭҳара инхо Ира Қапба–Аиба.

Ӡыдаҟәара аӡы ахьҭамло адагьы, ари аҭыԥ ашанақәа адырбалоит. Ишеиҭарҳәо ала, иара ахаҿы ахәаҟны ижуп хҩык аиҳәшьцәа, урҭ ҭынха ҳәа аӡәгьы дахьрымамыз аҟынтәи анышәынҭрагьы ҟаҵам, дара ҟәырҭлаххан, убра ииасуа ауаа ирԥырхагахоит. Урҭ рнеҩсангьы араҟа лассы-лассы Ӡызлан дырбалоит. Ус еиԥш ахҭыс ҟалеит уажә ааигәагьы.

© Foto / предоставила Есма Ҭодуаԥҳа
Ира Каԥба- Аиба

"Абасоуми "N" дзибаз. Абри ацҳаҿ дааиуан, Ӡыдаҟәара абра ацҳа ахьху, абас дџыхӡа даацәырҵит, имҩа кны дылмышьҭуа далагеит, иара дшәан, дыҳәҳәо дыҩуа дшаауаз абра Мирабраа рашҭа дҭалеит. Уи нас ԥсыуаҵас аҭәҳәа ҟарҵеит, аҵыблаа ҟарҵеит. Дшәеит даара, игәы еиҭаԥеит, аха аҵыблаа аныҟарҵа, нас дыбзиахеит. Иара ацҳа ахаҿы, ахәаҿы Папцавақәак убра, хҩык аҳәсақәа аҟан, иԥсит, аӡәгьы дрымамызт, ахәы рмоузт, егьи рмоузт, иҟәырҭлаххеит дара. Убарҭгьы ауаҩԥсы убра данынабжьалалак иҩуа ишьҭалон. Нас абри иублыр бзиоуп рҳәан, аҭәа амца ацраҵаны ирблит, нас уаҳа ирымбо иалагеит", – ҳәа еиҭалҳәоит ақыҭанхаҩ.

Оҭҳара инхо узазҵаалак, ахәыҷы инаиркны иззымдыруа дыҟам Ӡыдаҟәара иамоу ашанақәа. Урҭ уи адырра адагьы агәра ргоит аилашәшәымҭаз уаҟа аиасра шыбзиам.

"Сабхәа дибахьан, лыхьӡ сҳәар сҭахым, Ӡызлан дкацәааит. Абас иааилашәшәуа џьара дыҟан даауан, аҟәара, ани ацҳа ахьыҟоу дҭаланы дзааиуаз аӡәы дџыхӡа иаԥхьа абас днагылеит. Нас иара инапы иҟьо, ишьапы иҟьо, дшәеит, аха анс ҟаиҵацыԥхьаӡа иара, дыҩны иаԥхьаҟа диасны дкәаҩӡа дгылон, ыыт ҳәа саныҳәҳәалак сашьҭахьҟа дгылон иҳәеит. Нас абас ҳзеикәагьежьуаз  мацара, ахәы сҩыхәнеит иҳәеит, ари закәызеи, баасышьҭымҵуеи ҳәа, абрагь сҩыхәнеит, ларгьы дсышьҭыҵит иҳәеит. Ашьҭахь абри ахаҵа дҟәашӡа абра дааит избаз ҳәа. Аҭыԥ бзиаӡам, уахынла акәым, иара ҽынлагьы убра сиасыр сҭахӡам сара, абас сакәшан сцоит, убри ацҳа ақәлара бзиа избаӡом", – ҳәа ҳалҳәеит Ира Қапба-Аиба.

© Foto / предоставила Есма Ҭодуа
Ӡыдаҟәара иху ацҳа

Ӡыдаҟәара анашанара ари ала инҵәаӡом. Иара иаҿагылоу абахәраҿы ахаҳәқәа ирыбжьысны аӡы цқьа анлеиуа ыҟоуп, аӡрыжәтә ҳасабала. Аха уи аӡы цқьагьы есымша иаауам. Убри анаауа иақәшәаз ашықәсан дманшәалахоит, акгьы иԥырхагахом ҳәа иԥхьаӡоуп.

Анашанара ҳацәхьаҵуазар, аиашазы Аԥсны иамоу аӡы цқьақәа аӡрыжәтә ҳасабала рхархәара акыр ишхәарҭоу азгәарҭахьеит аҵарауаа, дара Аԥсны иқәынхо рзын мацара моу анҭыҵгьы аҭирҭақәа рахь инауго иҟауҵар ауеит. Аха иахьазы аӡымҩангагақәа рыҟамзаара иахҟьаны ақыҭақәа реиҳарак Ӡыдаҟәара иаҩызоуп – аӡы иаҿықәынхо, аха зыҩнаҭақәа рҟны аӡы змам – инашанаӡами ари?

 

80

"Махәи ҵыси еиқәиртәом": аҵакы еиҭарсны иаазырԥшуа еилымшәо аԥсыуа жәеицааирақәак

88
Абызшәа иалоу ихиоу, имазеиу ажәаҳәаҿы ахархәарада ак згым ажәеицааирақәа ирызкны гәаанагарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Абызшәа аԥсҭазаара ахыҵхырҭаҿы игылоуп, иарада ауаа реицәажәара зыҟалом, ргәы иҭоу рзеибыҳәом, рԥышәа аимдара залыршахом. Егьырҭ ажәларқәа зегьы рхатәы бызшәа шрымоу еиԥш, аԥсуаагьы даҽа жәларык излареиԥшым ирдырга ҷыдоуп ибеиоу рхатәы бызшәа – аԥсшәа.

Азқьышықәсақәа рӡеибафареи аамҭа цәгьеи иргәылсны ҳаԥсадгьыл аҿы иаԥшәымаха иҟаз ҳбызшәа-бырлаш ҟәышрыла ҳажәлар рҿахәы ҳәо рымаҵ ауеит иахьа уажәраанӡа.

Ҳбызшәа шәыга рацәала иҩычоуп, ибеиоуп, иҵаулоуп. Иарала иузымҳәара маҷуп. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раарԥшразы абызшәа иалоуп ихиоу, имазеиу, ажәаҳәаҿы ахархәарада ак зҭахым ажәахиақәа (иаҳа ииашаны иуҳәозар, афразеологиатә жәеидҳәалақәа). Ҳарзааҭгылап урҭ:

Напы мацара; напы мацара дааит – акгьы укымкәа, унапы ҭацәны иаалырҟьаны џьара сасра неитәыс иануқәшәа "ҳаи, сышԥаԥси, напы мацара сааит" рҳәоит.

Ҳәызбада ихәда ԥиҟеит – ауаҩы даара игәы иалсшаз ажәабжьк аниаҳа ма ажәала, уск ала ихәҭамыз аӡәы данақәиршәа, "ҳаи, ҳәызбада сыхәда шԥаԥиҟеи" иҳәоит.

Инапаҿы дааигеит – диргәыбзыӷит, иҳәатәаҿы дааигеит аанагоит.

Атымитыша дҭаҳаит – уск иахҟьаны дызлымҵша ауадаҩра дақәшәеит.

Аҽада дақәтәеит; аҽада дақәиртәеит – ауаҩы дзырԥхашьаша уск данақәшәалак, мамзаргьы дандырԥхашьалак, "аҽада сышԥақәуртәеи" ҳәа иҳәоит ҭакс.

Лахь ииҭеит – диацәҳаит, диабжьеит аанагоит.

Гәалагәала дцәажәеит – ауаҩы дгәааны даныҟоу ма игәамырԥхаӡакәа уск даналацәажәо абас рҳәоит.

Ҷанҷаны еибафоит – еицәҳауеит, еисуеит, иааибуам аанагоит.

Ԥынҵала аӡы ижәуам – даара дҟәыӷоуп, ииҳәо-ииуа идыруеит ҳәа аӡәы дурҽхәарц ануҭаху абас еиԥш иҟоу ажәеицааира ухы иаурхәар алшоит.

Ҳаи, уабаҟаз рҳәааит; уччаԥшь еиқәаҵәахааит; ӡибнаҟа дцааит – уӡааит, ухнымҳәааит, ацәгьара уаҳааит, иузыҟалааит аанагоит абас еиԥш иҟоу ажәақәа. Дара ашәиратә елемент ҳасабала рхы иадырхәоит.

Мшызҳа изҳаит – ирласны ддухеит.

Ашьеи ахши еилаҭәо – иқәыԥшу, зцәа-зжьы патәу, ишкәакәоу, зӡамҩақәа ҟаԥшьу аӡӷаб абас лзырҳәоит.

Дызлааз амҩа ихадыршҭит – ддыршәеит.

Ибыз дафоит – амыцхә дцәажәоит, амыцхә иҳәоит.

Игәы цқьам – дҳарамуп, аӡәы изы абзиа иҭахым.

Кәрыжәаа дрықәлоуп; Кәрыжәаа ирықәлоуп – зықәра наскьахьоу ауаҩы, мамзаргьы ижәытәтәиу амаҭәар иазкны абри еиԥш иҟоу ажәеицааира рхы иадырхәоит.

Аԥсы мыжда ҵаауп; игәы ҭҟьеит – ашәара, акы даршәеит.

Ауа иуа, кьантыжә маҟа – иаагозар, ачарахь аԥшәмацәа иаҭахугьы иаҭахымгьы ааԥхьара анрырҭа, "ауа иуа кьантыжә маҟакгьы даанырмыжьит", зегьы ирарҳәеит рҳәоит.

Махәи ҵыси еиқәиртәом; аҵыс мҩас асахьа ҭихуеит – дшәарыцаҩ бзиоуп аанагоит.

Мыцла деибаркуп – амцҳәара бзиа избо изы.

Акьаброу асра; акьаброу дасуеит – амшгара, амш игоит, ак аҟаҵара иҭахым.

Иԥсахы еибакит – игәы ԥжәеит, дгәамҵит.

Ибыз ихәоит – иҿабызшәа ырхааны ихы иахәаша ҟаиҵоит.

Аман иирҳәеит – диргәаҟит, дирааԥсеит аанагоит.

Изшьапык адамра иҭагылоуп – аԥсра ахықә дхықәгылоуп.

Ихы дубеиа ибоит – иҽирԥагьоит, ихы дуны ибоит.

Хыхь еиқәыԥхьаӡоу аҿырԥштәқәа инарҭбааны рхы иадырхәоит ԥсышәа цқьала ицәажәо, иара убас зықәра зфахьоу ҳбызшәа аҵаулара бзианы изнырхьоу абыргцәа ражәаҳәаҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

88

"Нарҭи" "Афони" реиԥылара: ашьапылампыл азы Аԥсны ачемпионат афинал

0
(ирҿыцуп 10:02 26.10.2020)
Амҽыша, жьҭаара 25 рзы акомандақәа "Нарҭи" (Аҟәа) "Афони" (Афон Ҿыц) реиԥыларала имҩаԥысит ашьапылампыл азы Аԥсны ачемпионат аҵыхәтәантәи ахәмарра.

Аҟәатәи "Нарҭ" ашьапылампыл азы Аԥсны иачемпионхеит, ашьапылампылтә клуб "Афон" ианаиааи ашьҭахь. Аҟәатәи аклуб Афонҿыцтәи акоманда иаԥнагеит 3:0 ҳәа ашьапылампыл азы Ачемпионат аҵыхәтәантәи атур аҿы.

Ачемпионат аихшьаалақәа рыла "араӡны" аиуит гәдоуҭатәи "Риҵа", ахԥатәи аҭыԥ ннакылеит аҟәатәи акоманда "Динамо".

0
  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Афон Ҿыц имҩаԥган ашьапылампыл азы Аԥсны ачемпионат ахәмарра.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Афинал аҟны "Нарҭи" (Аҟәа) "Афони" (Афон Ҿыц) ркомандақәа еиԥылеит.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Ахәмарра ахәбатәи аминуҭ аан ампыл амба иҭаиршәит Ҭемыр Агрба ("Нарҭ" Аҟәа)

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аҩбатәи атаим аан аӡбаҩ аҟәатәи акоманда ахәмарыҩ Асҭамыр Џьынџьал далицеит. Абри ашьҭахь "Нарҭ" жәаҩыкны ихәмаруан.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Еиҭахарыла ма аҵахарыла ихәмарыр актәи аҭыԥ зауаз гәдоуҭатәи "Риҵа" акәхон.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Ҭемыр Агрба, аҽазныкгьы, 60-тәи аминуҭ азы ампыл ҭаиршәит. 71-тәи аминуҭ азы ахԥатәи ампыл амба иҭаиршәит Алан Кәыҵниа.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аҟәатәи аклуб Афонҿыцтәи акоманда иаԥнагеит 3:0 ҳәа ашьапылампыл азы Ачемпионат аҵыхәтәантәи атур аҿы.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Ачемпионат аихшьаалақәа рыла "араӡны" аиуит гәдоуҭатәи "Риҵа", ахԥатәи аҭыԥ ннакылеит аҟәатәи акоманда "Динамо".

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    27-тәи ачемпионати Атәыла ахраҿеи рзы ахәмаррақәа ирылахәын быжь-командак: "Риҵа", "Афон", "Ерцахә", "Самырзаҟан", "Динамо", "Нарҭ", "Гагра".

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Ашьапылампыласҩцәа риааира иақәгәырӷьоит.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аԥсны ашьапылампыл азы ачемпионат ахәмаррақәа хацыркын нанҳәа 3 - 4 рзы.

  • © Sputnik / Томас Тхайцук

    Аҟәатәи "Нарҭ" ашьапылампыл азы Аԥсны иачемпионхеит.