Всадница

Даду иҳәамҭа: "Аҭаца ӷәӷәа ллакә" азы ажәақәак

173
(ирҿыцуп 10:26 08.03.2020)
Аԥсуаа ҳдоуҳатә культура ухаҿы иузаамгар ҟалап ашәышықәсақәа зхыҵуа, абиԥарала еимырдоз жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рыда. Жәаҳәарада, урҭ аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа гәылырҭәаауп жәлар рҟәышрала, иреиӷьу ахшыҩҵакқәа рнубаалоит. Адгьыл иҵхәраауа аӡыхьқәа реиԥш ицқьоуп.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Изааӡари, аԥсуа фольклор иахәышҭааран, иахьагьы иахәышҭаароуп аԥсуа қыҭа. Саргьы убас иҟоу аԥсуа қыҭа Ԥақәашь салҵит. Уи еснагь сазгәдууп. Ари ақыҭаҿ имаҷҩымызт зажәа хшыҩрҵагаз ажәабжьҳәаҩцәа шьахәқәа – змаҭацәа алакә ссирқәа рзеиҭазҳәоз. Урҭ дыруаӡәкын жәаха шықәса раԥхьа зыдунеи зыԥсахыз сабду Ҭаниа Колиа Жьыгәа – иԥа.

Схәыҷра ашықәсқәа насыԥла иҭәын, алакә гьама ахыскаауан иара ибзоурала. Дахьцалак агага еиԥш сицын. Аԥхын мшқәа раан адәахьтәи иусқәа данрылгалак, ашәаԥыџьаԥ рышәшьыра амҵан, ма аӡын ҵхы ҭбаақәа раан ахәышҭаара аҿаԥхьа днатәаны, ҳаи, иаанымҵәандаз ззуҳәаша лакәк аацәыригон. Урҭ агәалашәарақәа хашҭшьа рымам, сыԥсы ахьынӡаҭоу.

Убас аӡынра даара игьамоу, агәгәаҳәа амца ахьеиқәыз ҳхәышҭаара сахьыныҽҳәатәаз, дырҩеигь урҭ ацәаныррақәа снарыланагалан, иаасгәалашәеит сабду исзеиҭаиҳәахьаз лакәк "аҭаца ӷәӷәа" илыхҳәаау. Аԥхьаҩцәа уи алакә шәаргьы ишәдыруазарц сҭахуп.

Қыҭак аҟны дынхон-дынҵуан ҭаца ӷәӷәак. Шьыжьымҭанк акамбашь шылхьоз лыхш канаҭәеит, дангәаа, аҵыхәа ианкны икыдылҟьеит. Ари гәаиҭеит лабхәа, аха алаҿимҭит.

Ҽнак зны абри ақыҭа даҭааит хаҵа ӷәӷәак. Уи ажәлар ирылаиҳәеит имч ԥишәарц дшааз.

Ақыҭан иҟаз абыргцәа еилацәажәарц ақәыркит, рқыҭантә иҿагылараны иҟоу далырхырц. Аизараҿы аҭаца лабхәа ҿааиҭит:

— Сара издыруеит иҿаҳаргылаша ахаҵа гәымшәа, сара даазгоит, шәара сыгәра жәга, шәыҩныҟақәа рахь шәца! – ҳәа.

Аҩны данааи абхәа аҭаца илаиҳәеит иҟалаз ахҭыс, уаҵәы ахаҵа диҿагылараны дшыҟоу. Аҭаца аԥхьа мап лкит, аха нас дақәшаҳаҭхеит.

Ианааша, хаҵа маҭәала лҽааилалҳәан аизарахь дцеит. Уа даннеи, ахаҵа ӷәӷәа дахьтәаз днеит инапы анимылх, инацәкьарақәа ҭлырԥеит. Данааиватәа, ижәҩахыр данықәс, ихылжәеит, аха ичҳаит. Ахаҵа имаз ахьаа чҳауа дыштәаз, еизаз ажәлар аисара ҳалагоит ҳәа наиарҳәеит.

Усҟан ахаҵа ӷәӷәа ибжьы ныҵакны ҿааиҭит:

— Мап, абаақәа, сара уажәшьҭа ак зылшо сакәым, смырԥхашьакәа сымҩаԥыжәга, — ҳәа.

Ииҳәазгьы нарыгӡеит, иажәа ҩбарымтәит. Абасала, аҭаца ӷәӷәа аиааира лгеит.

Аиашазы, ари алакә рацәак ашәагаа шдумгьы, уамырхәыцыр залшом. Избан акәзар, наџьнатә аахыс ҳауаажәлар рҵас инақәыршәаны аҭыԥҳа аҩнаҭаҿы драаӡон дыхԥарамкәа, илҳәо-илуа лдыруа. Дызтәу лҭаацәа рзы дгәазырҳаган, анаҩс, дызланагало рзы дхырҳаган, рымаҵушьа дақәшәо. Аха аԥсуа ԥҳәызба аԥшӡареи аҟәымшәышәреи раамҷыдарахазгьы, афырхаҵара анаалырԥшуа аамҭақәа рацәаӡан.

Уи афольклори алитературеи рҟнытә иагәылыԥхьаау ахаҿсахьақәа Баалоу-ԥҳа Мадина, Камаҷыҷ уҳәа иреиԥшу – имшәаӡо агәы зызҭаз. Ус еиԥш иҟоу аҭыԥҳацәа лабҿаба иаҳбеит Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраан, рыхцәԥарақәа ар рхылԥа инаҵаҵәахны, ахаҵа еиқәа рышьаҵаны, арԥарцәа аказы ирыҵамхо аԥсадгьыл ахьчара ианца.

Ажәа мыцхә шәасыршьыр ҳәа сшәоит, аха шәыблала ижәбеит исгәалашәаз жәлар рҿаԥыц иарҿиаз "аԥҳәыс ӷәӷәа ллакә" заҟа тема цәырнагаз.

Аиашазы, уажәтәи аамҭазы угәы узырхьуа фактны иаанхоит, абас еиԥш ихшыҩрҵагоу, инашаноу, аҳәамҭақәа еиҭазҳәо абыргцәа есҽны иахьмаҷхо. Аԥсуаа баша ражәаҳәа иалаҵаны ирҳәом "Аиҳабы дызмоу Анцәа димоуп" ҳәа. 

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

173

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

426
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

426

Зегь раасҭа ицқьоу, иԥшьоу, ишкәакәоу: "ахш зыбжьоу", мамзаргьы "акыкацҳара"

176
(ирҿыцуп 20:14 24.05.2020)
Аԥсуаа рҟны ирацәоуп аҵас ԥшӡақәа. Урҭ иреиуоуп хшла аиуара абжьаҵара, ма акыкацҳара захьӡу аҵас. Уи зрыбжьарҵози ишымҩаԥыргози атәы еилылкаарц афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуа длыҿцәажәеит Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита.

Есма Ҭодуа, Sputnik

"Акыкацҳара"

Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.

Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.

Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:

"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.

Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.

Еициз

Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.

"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.

Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.

Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

176
Архивное фото пограничного пункта Ингур в Галском районе

Ҳтәылауаа Қырҭтәыла рҽыхәышәтәра ашьҭахь Аԥсныҟа ихынҳәыр ҟалоит

4
(ирҿыцуп 09:25 26.05.2020)
Аԥсни Қырҭтәылеи рҳәаа аркын хәажәкыра 14 рзы усҟантәи ахада инапынҵақәа назыгӡоз Валери Бганба иусдҵала.

АҞӘА, лаҵара 26 - Sputnik. Лаҵара 26 инаркны ҳтәылауаа Қырҭтәыла аҽыхәышәтәра ашьҭахь Аԥсныҟа ихынҳәыр ҟалоит ҳәа аанацҳауеит Гал ТВ, ареспублика асанитартә ҳақьым Лиудмила Скорик лажәақәа шьаҭас иганы.

"Ари атәыла аиҳабыра ақәшаҳаҭуп, акарантинқәеи аҿкчымазарақәеи раан аус зуа 2005 шықәсазтәи жәларбжьаратәи амедика-санитартә ԥҟаррақәа инарықәыршәаны имҩаԥгахоит", - лҳәеит лара.

Аԥсны аҵакырахь иҭало зегьы аушьҭырҭатә ҭыԥ "Егры" аҿы амедицинатә усзуҩцәа агәаҭара иахрыжьуеит, аинфекциа амазаара аганахь ала.

Убри аан хымԥада авирус аганахь ала алаборатортә ҭҵаара ишахысхьоу азы ашәҟәы рымазароуп. Асеиԥш иҟоу аршаҳаҭга змам COVID-19 азы атест иахыжьхоит.

Уи адагьы Аԥсныҟа иаауа 14 мштәи акарантин рхыргароуп. Уи хылаԥшра арҭоит Аԥсԥны ААР, Аԥсны АШәМ, Аԥсны АЕС аусзуҩцәа.

Аԥсны иахьаҵанакуа пандемиа аамҭаз 28-ҩык авирус рыдбалоуп, 14-ҩык ргәабзиара шьақәгылоуп, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау