Дерево

Аԥсҭазаара зеиԥшрахо аилкаара: Анмираҳ - абзиабара анцәахәы идҳәалоу аҵасқәа

386
(ирҿыцуп 10:29 09.03.2020)
Ауаҩы еснагь аинтерес изаҵоуп ԥхьаҟатәи иԥсҭазаара зеиԥшрахо аилкаара, аиҳарак аҭаацәаратә ԥсҭазаара. Аԥсуаа ҳмилаҭтә культураҿы дыҟоуп абзиабара анцәахәы - Анмираҳ. Уи ихьӡала имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәагатәқәа. Абри атәы шәаԥхьа Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҿы.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы есымша дашьҭоуп иаԥхьаҟатәи иԥсҭазаара аилкаара, арманшәалара. Ари адунеи иқәынхо рҟнытә дыӡӷаб-дыҷкәын дарбану изҭахым аҭаацәаратә ԥсҭазаареи абзиабареи рҿы насыԥ имазарц! Уи ус жәынгьы-ҿангьы ишыҟаз дырҵабыргуеит еиуеиԥшым акультурақәа рмифологиақәа рҿы абзиабара анцәахәқәа рыхьӡқәеи, урҭ ирыдҳәалоу ҵасқәеи.

Ажәларқәа жәпакы рмифологиатә культурақәа рҿы иуԥылоит абзиабара анцәахәқәа маҷымкәа, иаҳҳәозар: Ерот (Ерос) – ажәытә бырзен мифологиаҿы абзиабара анцәахәы; Амур (Купидон) – ажәытә римтә мифологиаҿы абзиабара анцәахәы; Кама – аиндуизмтә мифологиаҿы абзиабара анцәахәы; Хатхор – мысратәи амифологиаҿы абзиабара анцәахәы, уҳәа убас егьырҭгьы.

Ҳарҭ аԥсуаагьы аӡәы ҳиҵахо ҳаҟам, ҳара ҳмифологиатә культураҿгьы уарла-шәарла акәзаргьы, иуԥылоит абзиабара анцәахәы "Анымираҳ", "Анмираҳ", ма "Лымираҳ" иӡбахә зҳәо аматериалқәеи аҵасқәеи. "Анымираҳ", "Анмираҳ", "Лымираҳ" ари нцәак иоуп, аха ихьӡқәа еиуеиԥшымкәа иаҳԥылоит.

Н.С. Џьанашьиа ишазгәеиҭоз ала, "Анымираҳ", "Лымираҳ" функциала аҿар рынасыԥ злеилыркаауа, ма идеилзыркаауа анцәахә иоуп. Абзиабара анцәахәы имҵаныҳәара шымҩаԥысуаз авариантқәа ыҟоуп.

"Хәылԥазык аҳаблаҿтәи арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи џьара ҩнык аҿы еизаны досу рынасыԥ еилыркаарц ақьабз мҩаԥыргон. Ахәылԥаз лахҿыхрала, ччарала, хәмаррала, лафҳәарала ирхыргон. Нас ахәылԥаз иалахәыз зегьы хԥа-хԥа цыра раӡартә абжьааԥнытәиқәа иреиԥшымкәа акәакәар хәыҷқәа ҟарҵон. Убарҭ акәакәар хәыҷқәа руак араса ҵәы агәыларҵон. Уи "анасыԥ ҵәы" ҳәа иашьҭан. Иара убас убри ахәылԥаз иеизаз зегьы ирырҭон мыцхәы иҵааз хԥа-хԥа кәакәар. Зегьы адәахьы идәылҵны досу ркәакәарқәа рфон, досу маӡала Лымилаҳ диҳәон насыԥ бзиа лиҭарц (ииҭарц). Акәакәарқәа анырфалак, зегьы еиҭах аҩны иҩналаны аамҭа гәырӷьа-ччарала ирхыргон. Аӡыжәра аӡәгьы азин имамызт. Ауха акыр аҵх аныргалак ашьҭахь акәын ианеимпуаз. Досу аӡба дшакуаз дышьҭаланы дыцәон. Агәра ганы излаҟаз ала, иҿажәкуа, аӡба иакуа уи ауха даныцәоу ԥхыӡла аӡы изыржәуа досу иинасыԥхараны иҟоу иоуп (дыԥҳәызбазаргьы илынасыԥхараны иҟоу арԥыс иоуп)".

Ш.Д. Иналиԥа заанаҵтәи иусумҭак аҿы иҳәоит:

 "Есышықәса мартмзазы аҭыԥҳацәа маӡала иҟарҵон ахәажәақәа ҵааны, аџьыка рыҭаны, изцәыԥхашьоз ҭаца ҿыцк лымҳараҿы иеизаны Нымираҳ изкны аныҳәара мҩаԥыргон, иматанеиуан ԥхыӡла рынасыԥ дыдирбарц азы. Иналиԥа ишазгәаиҭо ала, Нымираҳ, мамзаргьы Лымираҳ — ари ахаҵацареи аԥхәысаагареи (аҭаацәа алалара) ирыдҳәалоу аусқәа знапы иану, ирхылаԥшхәу аԥсуаа рмырҭаҭратә нцәахә иоуп", - ҳәа.

 Анмираҳ изкны ақьабз шымҩаԥыргоз атәы далацәажәауа, ашәҟәыҩҩы Шьаликәа Камкьиа абас азгәеиҭеит:

"Ашыла кәаҳаны, џьыкахышла иҳәахны, кәакәарны ирӡуеит рыцыԥхьаӡа фба-фба цыра. Ашьҭахь еицәажәахьаз аҭыԥҳацәа ркәакәарқәа рыманы, хы мҩакы ахьеихагалоу иаангыланы, "сынасыԥ уаха ԥхыӡла дсырба", — ҳәаны, х-кәкәарк рфоит (досу ртәқәа), нас џьаргьы ихьамԥшӡакәа, егьырҭ акәакәарқәа аҩныҟа иааргоит, уи ауха иахьышьҭамлац џьара иԥхьоит, ркәакәарқәа рыхчы иаҵаҵаны. Абри аҵас иахьӡуп "Анымҩараҳ" ҳәа (аурысцәа ирымоу "гадание на суженого" маҷк иеиԥшуп)".

Арҭ хыхь еиқәаҳаԥҳьаӡаз аҵасқәа иахьа шамаха иаҳԥылаӡом, уимоу уажәтәи ҳҿар Анымираҳ иӡбахә уарла-шәарлоуп ишҳаҳахьоу. Аха иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы иаҳԥылоит, маҷк иадамзаргьы ажәытәтәи аҵас "анымҩараҳ" иаҿурԥшыша уажәтәи ҳаамҭазы ицәырҵызатәым культураҟынтә иаланагалаз аҵасқәакгьы:

  • Ашҭа аҭаца данҭаргалак, амардуан аҿы иқәдыршәуеит аба шкәакәа, уа иларҵоит асаан, аҭаца уи леимаа ашьхәала иԥылҽыр ауп. Асаан аҭаца иԥылыххаар, аҭаацәара иалалаз рҳәатәы еиқәшәаны, бзиа иҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡоит.
  • Ирҳәоит, аҩнра иҩнанагалаз аҭаца иԥылҽыз асаан аԥҽыхак ганы хаҵа имцац аҭыԥҳа, ма арԥыс рыхчы иаҵаҵан ицәар, ирынасыԥхәу дырбоит ҳәа.
  • Убасгьы ачараҿ аҭаца илыршәуа "аҭаца лышәҭ" зкуа иаарласны хаҵа дцоит, ма ԥҳәыс дааигоит ҳәа азгәарҭоит.

Аиашазы аҵыхәтәантәи аҵасқәа иҵабыргыҵәҟьоуп ҳәа узазгәаҭом, ҳара иаҳтәуп ҳәагьы иузыԥхьаӡом, егьырҭ ажәларқәа рҟнытә ҳмилаҭтә культура иаланагалеит.

Анымираҳ нцәахәык иаҳасаб ала аԥсуа литератураҿгьы ихаҿсахьа ҳԥылоит аԥсуа шәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа ироман "Анмираҳ — ҩыџьа рынцәахәы" аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

386
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

78
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

78

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

517
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

517

Гәынԥҳа Гагратәи актәи аԥсуа школ азы: агәыӷра ҳамоуп цәыббрамзазы иаартхап ҳәа

0
(ирҿыцуп 17:44 01.06.2020)
Гагратәи актәи абжьаратә аԥсуа школ адиректор Хана Гәынԥҳа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭалҳәеит ҿыц еиҭашьақәыргылоу ахыбра иагу-иабзоу, уи аҵаҩцәа аднакылартә иҟалоит ҳәа ианазгәаҭоу атәы.
Гәынԥҳа Гагратәи актәи ашкол азы: агәыӷра ҳамоуп цәыббрамзазы иаартхап ҳәа

"Гагра ақалақь аҟны аԥсуа школ шьаҭанкыла аргылара иалагеит, иахьазы 90 процент инеиҳаны апроект иарбаз аусурақәа нагӡоуп. Ашкол аргылара ианалага инаркны иахьанӡа хылаԥшра аман еснагь араион анапхгара, аҵараҟәша ахадара рҟынтәи. Ашкол аусура аларгаразы зда ԥсыхәа амам ҳәа иаҳԥхьаӡоз азҵаарақәа анапхгара рҟынӡа инаҳгеит. Уи ашьҭахь аекономика аминистр ашкол даҭааит, лыблала илбеит иагыз-иабзаз. Урҭ азҵаарақәа ракәын иқәгылаз араион анапхгара раԥшьгарала имҩаԥгаз аизараҟны. Зыда ԥсыхәа амам ҳәа ҳазҿу, азҵаара ҳазцәырзго акәны иҟоуп аенергетика, ашкол иаҭахуп атрансформатор, аизараҿы ӡбашьас иаҭатәу хырхарҭақәак аарԥшын. Иаҳҭаху ашколтә маҭәахәқәа рызҵаара шьҭаҳхит, ақалақь анхамҩа-бзазаратә ҟәша аҿаԥхьа азҵаарақәа ықәгылан аӡымҩангагақәа реиԥшьра иазкны", - лҳәеит Гәынԥҳа.

Лара иазгәалҭеит ашкол аргыларазы ахарџьнҵа апроект ашьақәыргылараан, уи аусуразы зда ԥсыхәа амам иагжьыз ыҟан ҳәа.

"Уигьы ахҟьеит иахьа аргыларатә ус знапы иану дзықәшәо ауадаҩрақәа, аха егьа ус акәзаргьы, иаҳбоит уи ада ашкол аусура шалыршамхо. Аизараҟны агәрагара ҳауит араион анапхгара гәыкала иазҿлымҳаны ари азҵаара ишазнеиуа. Ишьақәыргылан инхарҭәаау ахарџьнҵа, аԥара ԥшааны иагу-иабзоу ҟаҵаны, цәыббрамзазы ашкол аусура иалагартә еиԥш", - лҳәеит Гәынԥҳа.

Лара убасгьы иазгәалҭеит шаҟа аҵакы ӷәӷәаз Гагра ақалақь аҟны аԥсуа школ аргылара аҭоурых.

Гагратәи ашкол №1 дыргылеит урыстәылатәи афинанстә цхыраара аҳәаақәа ирҭагӡаны. Аусурақәа ирзоурыжьуан аханатә иаҟз адыррақәа рыла 357 миллион мааҭ. Ахыбра ҿыц пшь-корпуск рыла ишьақәгылоуп, урҭ ргылоуп уаанӡа ашкол ахьыҟаз аҭыԥан, ашкол ҿыц 700–ҩык рҟынӡа ахәыҷқәа акуеит. Аргылара иалагеит 2017 шықәса рзы.

Шәазыӡырҩы аудио. Инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0