Дерево

Аԥсҭазаара зеиԥшрахо аилкаара: Анмираҳ - абзиабара анцәахәы идҳәалоу аҵасқәа

407
(ирҿыцуп 10:29 09.03.2020)
Ауаҩы еснагь аинтерес изаҵоуп ԥхьаҟатәи иԥсҭазаара зеиԥшрахо аилкаара, аиҳарак аҭаацәаратә ԥсҭазаара. Аԥсуаа ҳмилаҭтә культураҿы дыҟоуп абзиабара анцәахәы - Анмираҳ. Уи ихьӡала имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәагатәқәа. Абри атәы шәаԥхьа Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҿы.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы есымша дашьҭоуп иаԥхьаҟатәи иԥсҭазаара аилкаара, арманшәалара. Ари адунеи иқәынхо рҟнытә дыӡӷаб-дыҷкәын дарбану изҭахым аҭаацәаратә ԥсҭазаареи абзиабареи рҿы насыԥ имазарц! Уи ус жәынгьы-ҿангьы ишыҟаз дырҵабыргуеит еиуеиԥшым акультурақәа рмифологиақәа рҿы абзиабара анцәахәқәа рыхьӡқәеи, урҭ ирыдҳәалоу ҵасқәеи.

Ажәларқәа жәпакы рмифологиатә культурақәа рҿы иуԥылоит абзиабара анцәахәқәа маҷымкәа, иаҳҳәозар: Ерот (Ерос) – ажәытә бырзен мифологиаҿы абзиабара анцәахәы; Амур (Купидон) – ажәытә римтә мифологиаҿы абзиабара анцәахәы; Кама – аиндуизмтә мифологиаҿы абзиабара анцәахәы; Хатхор – мысратәи амифологиаҿы абзиабара анцәахәы, уҳәа убас егьырҭгьы.

Ҳарҭ аԥсуаагьы аӡәы ҳиҵахо ҳаҟам, ҳара ҳмифологиатә культураҿгьы уарла-шәарла акәзаргьы, иуԥылоит абзиабара анцәахәы "Анымираҳ", "Анмираҳ", ма "Лымираҳ" иӡбахә зҳәо аматериалқәеи аҵасқәеи. "Анымираҳ", "Анмираҳ", "Лымираҳ" ари нцәак иоуп, аха ихьӡқәа еиуеиԥшымкәа иаҳԥылоит.

Н.С. Џьанашьиа ишазгәеиҭоз ала, "Анымираҳ", "Лымираҳ" функциала аҿар рынасыԥ злеилыркаауа, ма идеилзыркаауа анцәахә иоуп. Абзиабара анцәахәы имҵаныҳәара шымҩаԥысуаз авариантқәа ыҟоуп.

"Хәылԥазык аҳаблаҿтәи арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи џьара ҩнык аҿы еизаны досу рынасыԥ еилыркаарц ақьабз мҩаԥыргон. Ахәылԥаз лахҿыхрала, ччарала, хәмаррала, лафҳәарала ирхыргон. Нас ахәылԥаз иалахәыз зегьы хԥа-хԥа цыра раӡартә абжьааԥнытәиқәа иреиԥшымкәа акәакәар хәыҷқәа ҟарҵон. Убарҭ акәакәар хәыҷқәа руак араса ҵәы агәыларҵон. Уи "анасыԥ ҵәы" ҳәа иашьҭан. Иара убас убри ахәылԥаз иеизаз зегьы ирырҭон мыцхәы иҵааз хԥа-хԥа кәакәар. Зегьы адәахьы идәылҵны досу ркәакәарқәа рфон, досу маӡала Лымилаҳ диҳәон насыԥ бзиа лиҭарц (ииҭарц). Акәакәарқәа анырфалак, зегьы еиҭах аҩны иҩналаны аамҭа гәырӷьа-ччарала ирхыргон. Аӡыжәра аӡәгьы азин имамызт. Ауха акыр аҵх аныргалак ашьҭахь акәын ианеимпуаз. Досу аӡба дшакуаз дышьҭаланы дыцәон. Агәра ганы излаҟаз ала, иҿажәкуа, аӡба иакуа уи ауха даныцәоу ԥхыӡла аӡы изыржәуа досу иинасыԥхараны иҟоу иоуп (дыԥҳәызбазаргьы илынасыԥхараны иҟоу арԥыс иоуп)".

Ш.Д. Иналиԥа заанаҵтәи иусумҭак аҿы иҳәоит:

 "Есышықәса мартмзазы аҭыԥҳацәа маӡала иҟарҵон ахәажәақәа ҵааны, аџьыка рыҭаны, изцәыԥхашьоз ҭаца ҿыцк лымҳараҿы иеизаны Нымираҳ изкны аныҳәара мҩаԥыргон, иматанеиуан ԥхыӡла рынасыԥ дыдирбарц азы. Иналиԥа ишазгәаиҭо ала, Нымираҳ, мамзаргьы Лымираҳ — ари ахаҵацареи аԥхәысаагареи (аҭаацәа алалара) ирыдҳәалоу аусқәа знапы иану, ирхылаԥшхәу аԥсуаа рмырҭаҭратә нцәахә иоуп", - ҳәа.

 Анмираҳ изкны ақьабз шымҩаԥыргоз атәы далацәажәауа, ашәҟәыҩҩы Шьаликәа Камкьиа абас азгәеиҭеит:

"Ашыла кәаҳаны, џьыкахышла иҳәахны, кәакәарны ирӡуеит рыцыԥхьаӡа фба-фба цыра. Ашьҭахь еицәажәахьаз аҭыԥҳацәа ркәакәарқәа рыманы, хы мҩакы ахьеихагалоу иаангыланы, "сынасыԥ уаха ԥхыӡла дсырба", — ҳәаны, х-кәкәарк рфоит (досу ртәқәа), нас џьаргьы ихьамԥшӡакәа, егьырҭ акәакәарқәа аҩныҟа иааргоит, уи ауха иахьышьҭамлац џьара иԥхьоит, ркәакәарқәа рыхчы иаҵаҵаны. Абри аҵас иахьӡуп "Анымҩараҳ" ҳәа (аурысцәа ирымоу "гадание на суженого" маҷк иеиԥшуп)".

Арҭ хыхь еиқәаҳаԥҳьаӡаз аҵасқәа иахьа шамаха иаҳԥылаӡом, уимоу уажәтәи ҳҿар Анымираҳ иӡбахә уарла-шәарлоуп ишҳаҳахьоу. Аха иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы иаҳԥылоит, маҷк иадамзаргьы ажәытәтәи аҵас "анымҩараҳ" иаҿурԥшыша уажәтәи ҳаамҭазы ицәырҵызатәым культураҟынтә иаланагалаз аҵасқәакгьы:

  • Ашҭа аҭаца данҭаргалак, амардуан аҿы иқәдыршәуеит аба шкәакәа, уа иларҵоит асаан, аҭаца уи леимаа ашьхәала иԥылҽыр ауп. Асаан аҭаца иԥылыххаар, аҭаацәара иалалаз рҳәатәы еиқәшәаны, бзиа иҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡоит.
  • Ирҳәоит, аҩнра иҩнанагалаз аҭаца иԥылҽыз асаан аԥҽыхак ганы хаҵа имцац аҭыԥҳа, ма арԥыс рыхчы иаҵаҵан ицәар, ирынасыԥхәу дырбоит ҳәа.
  • Убасгьы ачараҿ аҭаца илыршәуа "аҭаца лышәҭ" зкуа иаарласны хаҵа дцоит, ма ԥҳәыс дааигоит ҳәа азгәарҭоит.

Аиашазы аҵыхәтәантәи аҵасқәа иҵабыргыҵәҟьоуп ҳәа узазгәаҭом, ҳара иаҳтәуп ҳәагьы иузыԥхьаӡом, егьырҭ ажәларқәа рҟнытә ҳмилаҭтә культура иаланагалеит.

Анымираҳ нцәахәык иаҳасаб ала аԥсуа литератураҿгьы ихаҿсахьа ҳԥылоит аԥсуа шәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа ироман "Анмираҳ — ҩыџьа рынцәахәы" аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

407

"Аиха амаӡа" Аԥсуа жьицәа рҟазара

59
(ирҿыцуп 14:50 18.09.2021)
Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа, иара убасгьы абџьар. Абри атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Анапҟазара

Аԥсуаа рынхамҩаҿы адгьылқәаарыхра, арахәааӡара инарываргыланы анапҟазара ихадароу аҭыԥ ааннакылоит. Анапҟазара ахкқәа рахь иаҵанакуеит: амҿыуасҭара, ахаҳәуасҭара, ажьира, ахьира, асра, ақыцӡра, аҳаӡра.

Аетнограф Иура Аргәын иусумҭа "Аԥсуаа ретнологиа" аҟны ишазгәаиҭо ала, "ҳаӡа – анышәаԥшь жәла ажәытәӡатәи ахьӡ ауп, ҳаӡаа  ҳәагьы ашьҭра ыҟан" (акерамика, афарфор аус адызулоз). Арҭ анапҟазарахкқәа "аԥҳәысмусхә", "ахаҵамусхә" ҳәа еихыршоит.

Аӡахра, асра, ақәҵара аԥҳәысмусхә ахь иаҵанакуазар, амҿы, ахаҳә аус адулара, ауасҭара, ажьира, ахьира – ахаҵамусхәқәа рахь иԥхьаӡоуп.

Иазгәаҭатәуп, аамҭаказы арҭ анапҟазарахкқәа аҿиара рыманы иҟазҭгьы, даҽа аамҭақәак рзы (иаҳҳәап, амҳаџьырра ашьҭахь) зыҿиара маҷхаз ыҟоуп, ҳаамҭазы акәзар, зынӡаск икарыжьхьогьы ыҟоуп.

"Аиха амаӡақәа"

Аԥсуа жьиҩцәа ақыҭанхамҩа акыр иацхраауан. Урҭ иҟарҵон анхаҩы аус злаиуаз амыругақәа (аиха, аигәышә, арыҭәа, ажьаҳәа, аҵәымӷ, аҽага, ацәеиха уҳәа), иара убасгьы абџьар (аҳәа, аса, аҟама, ахҿа).

"Аԥсуаа иҟарҵоз аиха Дамасктәи аџыр ҳәа адунеи аҿы еицырдыруа аасҭагьы аихара еиҳа акырӡа еиӷьын. Уи ҟазҵоз ажьи имаӡақәа иреиуан, аиха ццышә (ацәыцә) уи раԥхьа аҟызи акәатеи рхәы иалаҵаны ирҿарҵон.

Арҭ аиха иҟарҵоз иарбанзаалак рацәамцала иршны еиҵырцон, иалихырц дызҿыз шьақәыргыланы ианиртәалак ашьҭахь, еиҭа иршны ани аҟызи акәатеи руац иалхыз аиха аццышә ақәырҳәҳәны, жьаҳәала дасны иалаицалон" – ҳәа иҩуеит аҭоурыхҭҵааҩ Руслан Гәажәба ҳџьынџьуаҩ Аиман Арыҩҭаа иҟынтәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы.

Аметаллургиа аԥсуаа рҿы аҵак ду шамаз рныԥшуеит урҭ ирызку анцәахәқәеи аныҳәарақәеи (ажьиреи ахьиреи рҿы имҩаԥырго аныҳәара – Ажьырныҳәа, Шьашәы – анцәахәы ихьӡ).

Аиха аус адулара имариам усуп. Ажьи шықәсык иалагӡаны акы-ҩба хкы иреиҳаны изыҟаҵомызт. "Аиха ццышәла иҿыбааны даналгалакь, арахә шшала иӡрыжәуан, аҳәа, аҟама ахыи аҵыхәеи еидукылартә итартаруан, аха адыԥҳәа аҭыԥахь инеиуан, иԥҵәаӡомызт, даараӡа ицҳафыруан, ахәыц аҿашәар еиҩнаршәо" – ҳәа ациҵоит ажәабжьҳәаҩ Аиман Арыҩҭаа.

Ари имариам аҟазара знапаҿы иаазгаз хьыӡҳәала ирдыруан, шамахамзар қыҭацыԥхьаӡагьы иҟан. Иахьа урҭ қыҭацыԥхьаӡа иҟамзаргьы, ари аҟазара ааныжьӡам, аҿиара амоуп. Иҟоуп еиуеиԥшым аҩнымаҭәахәқәа ҟазҵо: аҩны ашәқәа, аԥенџьыр, агәашә уҳәа рнеҩсгьы еиуеиԥшым арԥшӡагатә маҭәахәқәа. Ажәытәан ажьира аӡәы илааӡаразы уи дшыхәыҷыз дазыркуазҭгьы ажьиҩы иахь дышьҭны, иахьа ари занааҭхкны аҵараиурҭақәа рҟны иалагалоуп.

59
Родители с детьми гуляют в парке

"Аҭаацәа ахшара рзы, ахшара рхазы": ани, аби, ахшареи реизыҟазаашьақәа

79
(ирҿыцуп 18:58 12.09.2021)
Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит, нас иарбан ҟазшьақәоу ари "аҳәынҭқарра" ауасхыр зырӷәӷәо – абри азы лхатә гәаанагара ҳацеиҩылшеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа

Аҳәоуеиқәшәара

Ани аби ахшареи рҳәоу анеиқәшәо, хҭак ианеицҭахысуа, ҿык ианеицҭацәажәо ахьтәы цҳак иаҩызоуп урҭ реизыҟазаашьақәа. Еиҳау насыԥ ыҟаӡам ус еиԥш аизыҟазаашьа аԥҵара зылшаз изы. Аӡәы ианиазҵаа, иаауҳәо зегьы узыҟасҵоит, уԥсы ахьынӡаҭоу иузхаша амал усҭоит уҭахызар, иарбан иуҭахәу ҳәа – "аҳәоуеиқәшәара сыҭ, уаҳа акагь сҭахым" иҳәеит аҭакс. Иҵабыргыҵәҟьаны, умал-ушьал акгьы иаԥсам, уҭаацәа рыҩнуҵҟа аҳәоуеиқәшәара ыҟамзар, досу ихыза иара иахь дахозар.

Аҭаацәа аҳәынҭқарра маҷк иаҩызоуп рҳәоит. Аҭаацәара ашьақәгылашьа аҳәынҭқарра ашьақәгылашьа амахәҭақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Иарбанзаалак махәҭак ԥсыҽхар, аҭаацәара зегьы ирныԥшуеит.

"Аҩны ишьҭухуа ауп агәашә иҭугогьы"

Ааӡара аԥсуаа еснагь аҵак ду арҭон. "Ахәыҷы аҩны ишьҭихуа ауп агәашә иҭигогьы" рҳәоит. Аԥсуаҵасла ахәыҷы иааӡара ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аԥсуаа ражәа иалаҵаны "ахаҵеи абнеи, аԥҳәыси аҩни" рҳәоит, убри алагьы ахаҵеи аԥҳәыси русеихшара ааԥшуеит.

Аҭаацәараҿы ахаҵеи аԥҳәыси реизыҟазаашьа ҭоурыхла ишьақәгыланы иҟоуп, иамоуп ахатәы ҟазшьақәа. Аҭаацәа дырхадоуп аԥшәма, уи иаҳаҭыр ӷәӷәазароуп. Аԥшәма иҭаацәараҿы шаҟа иаҳаҭыр шьҭыху аҟара, анҭыҵгьы иаҳаҭыр ӷәӷәахоит. "Аԥҳәыс аҩны лхагылоуп" ҳәа рҳәоит. Абасала ахаҵеи аԥҳәыси хеибарҭәаауа ианыҟоу ахәыҷы иааӡараҿгьы иҿырԥшыгахоит. Ишырҳәо еиԥш, ахәыҷы дзааӡо уара уҿырԥштәы ауп.

Ԥсыуаҵас ахәыҷы иааӡара

Ан леиԥш абгьы ихшара ргәыбылра имоуп, аха аб ахәыҷқәа рҿы иаҳа аҽынкылара ааирԥшуеит, аиҳаракгьы аӡәы иахьибо, асас даниҭоу. Ахәыҷы игәыдкылара, аҟәымшәышәра, ишьамхы дықәыртәаны ирхәмарра ахаҵа иаҭәам ҳәа иԥхьаӡан. Аб илакҭа анҭаԥшра ахәыҷы изхоит, ахәыҷы иахь амақарра, аӷьра, апҟара аб иузидкылом. Ус еиԥш азнеишьа "рыбз еинаршьцылоит" рҳәоит, аб иаҳаҭыр ахәыҷы иҿаԥхьа иланарҟәуеит. Ан лоуп шамахамзар аби ахәыҷи цҳас ирыбжьоу. Ан ахәыҷы даниабжьо "уаб думырԥхашьан" ҳәа лажәа иалоуп, уи алагьы аб иаҳаҭыр шьҭылхуеит. Аби ахшареи реизыҟазаашьаҿы ан лроль даараӡа акраҵанакуеит. Агәыбылра, аҳаҭырқәҵара рыбжьазҵо ан лоуп.

Аԥсуаа ражәа иалоуп "аибааӡара шәоуааит" ҳәа. Ари ажәа иаанарԥшуеит аӡәы даҽаӡәы диааӡо ҳәа акәымкәа, дара дара хеибарҭәаауа, еибааӡо ишыҟазар акәу. Аԥсуа ҭаацәаратә традициақәа азқьышықәсала ишьақәгыланы иаауеит. Урҭ анормақәа алеишәа шьақәдыргылоит. Алеишәа ахьыҟам "аҳәынҭқарра маҷ" еилабгоит, уи анырра анаҭоит иара аҳәынҭқарра ахаҭагьы, избанзар аҳәынҭқарра шьақәзыргыло абарҭ "аҳәынҭқарра маҷқәа" роуп. Аҭаацәаратә традициақәа џьара-џьара рыцәхьаҵра, рыԥсыҽхара иааидкыланы аԥсуа иԥсҭазаара ишаныԥшуа бла иазгәамҭар залшом.

79

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла 112-ҩык COVID-19 рыхьит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит Аԥсны

10
Аепидемиа ҟалеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 27265-ҩык рҟынӡа инаӡеит, ргәы бзиахеит 22318-ҩык ауааԥсыра, рыԥсҭазаара иалҵит 411-ҩык.

АҞӘА, цәыббра 24 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 азы атестқәа арҭеит 536-ҩык Аԥсны ауааԥсыра, урҭ рахьтә 112-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит.

Урыстәылатәи арратә госпиталь аҟны акоронавирус злаз 1960 шықәсазы ииз аԥҳәыс лыԥсҭазаара далҵит. 

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 45-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп фҩык, ибжьаратәуп - 28-ҩык. Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 28-ҩык, урҭ рахьтә ааҩык апациентцәа рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 9-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, урҭ рахьтә хҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 8-ҩык апациентцәа. Аҟәа иҟоу амобилтә госпиталь аҿы - 66-ҩык апациентцәа, жәаҩык рҭагылазаашьа хьанҭоуп.

Аоперативтә штаб аҳәара ҟанаҵоит ауааԥсыра аҿкы рхы ацәырхьчаларц.

Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

10
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау