Уцәа сцәоуп, сцәа уцәоуп! - ааԥынтәи аиаҵәара иацу ақьабз

"Уцәа сцәоуп, сцәа уцәоуп!" - ааԥынтәи аиаҵәара иацу ақьабз

489
(ирҿыцуп 11:45 15.03.2020)
Аԥсуаа рҿы жәлар рамзартә ныҳәарақәа раӷьырак ааԥынра ауп изықәшәо (ааԥын-аԥхынтәи ацикл). Уи аԥсабара аҿыхара, аҿиара, аизҳара ишатәу ала, иацгыло аиаҵәара иақәныҳәаны агьама рбоит. Ааԥынреи уи иацу аиаҵәареи ирыдҳәалоу ақьабзқәа дырзааҭгылоит афольклорист Есма Ҭодуа.

 

Есма Ҭодуа, Sputnik

Ааԥын шыҟалаз

Ааԥын амш кеикеиуа, амра цаҳәцаҳәуа, аԥсабара еиқәышьшьы ишыҟоу акәымкәа, иаалырҟьаны идыды-мацәысуа, ашьхақәа ырлашо, абахәқәа ақәа нарҿысуа аҿыланахоит. Ус иҟоуп ааԥынра. Убас хәыҷ-хәыҷы амра аԥхареи адгьыл ацәаакыреи иргәылшәҭуеит раԥхьатәи абыӷьқәа, аиаҵәара кашьшьы адәқәа уарҳалла ихырҟьоит. Ааԥын аҟалара зыхҟьаз ҳәа аԥсуа жәлар ишеиҭарҳәо Амра аҟәырҷахак иахылҵит ҳәоуп.

Празднование одного из старейших праздников абхазов Ацуныҳәа в селе Дурипш
© Sputnik Сария Кварацхелия

"Ааԥын аԥхара ҟамлои, уи зыхҟьо убри ауп: Анцәа, ааԥынра ианазааигәахалакь, Амра иамихуеит хәҭа хәыҷык. Нас иааганы, уи ахәҭа амшын иалаижьуеит. Нас, уи аамышьҭахь, амшын шуеит аҩнуҵҟала аԥхара анаулак. Убри иахҟьаны  ааԥынра ааиуеит", - ҳәа иаҳԥылоит Цира Габниаԥҳа еиқәлыршәаз "Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа" захьӡу аизга VII атом аҟны.

Адунеи ажәларқәа аӡәырҩы рҟнеиԥш, аԥсуаа рҟынгьы жәлар рамзартә ныҳәарақәа раӷьырак ааԥынра ауп изықәшәо (ааԥын-аԥхынтәи ацикл). Ааԥынтәи аԥсабара аҿыхара, аҿиара, аизҳара ишатәу ала, уи иацгыло аиаҵәара иақәныҳәаны агьама рбоит. Убас, аӡынтәи ацикл аҭысреи ааԥын ааиреи иазку аныҳәа ду Хәажәкыра ала иалагоит. Убри аамышьҭахь ааԥын иацгыло раԥхьатәи аиаҵәара агьама абарагьы ритуалк еиԥш имҩаԥысуеит.

Ныҳәара ҳагмыз, ҳныҳәаз зегьы...
© Sputnik / Томас Тхайцук

Раԥхьа иҩагыло аиаҵәарақәа, аԥсуа чыс злырхуа иреиуоуп аӷшқәыц иахылҿиаауа абырҷман (апырҷпан), ахәац. Абырҷман чаԥеи ахәац чаԥеи аԥсуаа рчыс хкқәа хадақәа ирыхәҭакуп. Абырҷман зыҟәшәо, еизызго аҳәса роуп. Урҭ ашьыжь шаанӡа акы иамҟаҭәаразы рҿы акы нҭаршәны, мамзаргьы аџыш рџьыба инҭаҵаны, ркаҵкәыр хәыҷы нышьҭыхны абырҷманҟәшәаразы абнахь ицоит. Аиаҵәара зыҟәшәо даҽа шьоуки дареи анеиқәшәалак, "ҽаанбзиала!" ҳәа еидныҳәалоит.

Абнараҿы, ачықьқәа рҿы ишдыру еиԥш, аҳәазақәа цәырҵыр ҟалоит, убри аҟнытә ари аиаҵәара аизгараан агәҽанызаара аадырԥшуеит. Ажәлар рҟны ишазгәарҭо ала, ааԥынра аҿыхара анаҩсгьы, ари амзартә цикл иацуп еиуеиԥшым ауаҩы иԥырхагоу амч лашьцақәа рцәырҵрагьы. Убри аҟнытә урҭ рҽырцәырыхьчар акәын.

Ажәа амагиатә мчы

Абырҷман ҟәшәаны аҩны ианааилак, иӡәӡәаны, иҭарбааны иржәуеит. Уажәы уи аӡы баша икарҭәоит, аха ааигәанӡа имҩаԥыргон абас еиԥш иҟаз ақьабз: абырҷман ааӡаахны, уи зларжәыз аӡы адәахьы идәылыргон.

© Sputnik Анжелика Бения
Абырчман ачуан иҭаҵаны ажәра

Аԥшәмаԥҳәыс лҭаацәа зегьы еизганы раԥхьа днагыланы абри аӡы ашьшьыҳәа инкалҭәон, икаҟьаны акәымкәа, аӡы аҩаршьҭра ҟаҵаны илеиратәы. Аӡы ацәаҳәа алданы анҿыланахалак, аҭаацәа зегьы аӡәаӡәала наҟ-ааҟ хынтә иахыԥон, рыбжьы ныҵакны абас ҳәо: "Уцәгьа-сыцәгьоуп, сыцәгьа-уыцәгьоуп. Уцәа сцәоуп, сцәа уцәоуп!"

 

© Sputnik Анжелика Бения
Абырҷман аныржәлак ашьҭахь, ирссаны ирхыхуеит

Аӡы зыԥсы ҭоу акы акәны ишахәаԥшуа ала, уи ахьхьаҳәа ишлеиуа иаангылар, мамзаргьы ицәар зылшо анакәу, убри аан ауаҩы ииҳәо иажәа амч аманы иҟазҵо акәны ишыҟоу ала, ас еиԥш аритуал амҩаԥгара хымԥада амагиатә мчы аман. Арҭ ажәақәа ҳәаны аиаҵәара злажәыз аӡы иахыԥаз алшықәсанык иааигәара амаҭ ааиӡом, иԥырхагаӡам ҳәа иԥхьаӡан. Уи адагьы, ацәгьа-мыцәгьа хара ирԥырцаны аиаҵәара иақәныҳәон.

Измельченный грецкий орех с аджикой - основная заправка блюда.
© Sputnik Анжелика Бения
Абырҷман раԥхьаӡа ианырчаԥоз аџьымшьы иаҵәеи акәландыри аџьыкаҵәаҵәа аҭаны рыла акәын ишырчаԥоз, анаҩс егьырҭ архаагақәагьы арҭон

 

Афольклорист Цира Габниа ажәабжьҳәаҩ Арда Смыр-Габниа лҟынтәи ишанылҵаз ала, абырҷман анырҟәшәа аҽны ирзымчаԥозар, чуанк иҭаҵаны адәахьы икнарҳауан, аҩныҟа аҩнагалара, аҵырԥхьара ҟаломызт, аҩны инхо рзы иҽеим ҳәа, амаҭ рчычоит ҳәа ишьаны. Насгьы уи раԥхьаӡа ианырчаԥоз иаҵәара мацарала акәын ишырчаԥоз – аџьымшь ҿа иаҵәеи аҟәландыри рыла мацара аџьыкҵәаҵәа аҭаны. Уи нахыс ианыҟарҵоз каканла, егьырҭ архаагақәа аҭаны ирчаԥар ҟалон.

Готовая апарчпанчапа.
© Sputnik Анжелика Бения
Абырҷманчаԥа

Иахьатәи ҳаамҭазы абырҷман, мамзаргьы ахәац чаԥара ас еиԥш аритуал ацны имҩаԥыргаӡом, аха уи раԥхьаӡа ианырфо аҭаацәа "уцәа сцәоуп, сцәа уцәоуп" ҳәа уажәгьы еибырҳәоит, еиуеиԥшым архаагақәа аҭаны иҟарҵоит. Ари ачысхкы уԥылоит акрыфарҭақәеи ақьафурҭақәеи рҟынгьы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

489

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

416
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

416

Зегь раасҭа ицқьоу, иԥшьоу, ишкәакәоу: "ахш зыбжьоу", мамзаргьы "акыкацҳара"

175
(ирҿыцуп 20:14 24.05.2020)
Аԥсуаа рҟны ирацәоуп аҵас ԥшӡақәа. Урҭ иреиуоуп хшла аиуара абжьаҵара, ма акыкацҳара захьӡу аҵас. Уи зрыбжьарҵози ишымҩаԥыргози атәы еилылкаарц афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуа длыҿцәажәеит Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита.

Есма Ҭодуа, Sputnik

"Акыкацҳара"

Аԥсҭазаараҟны зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу арбану ҳәа ианҵаа, аӡәы уи уаҩ ишьапы зқәымгылац асыԥса ауп иҳәеит, егьи – уаҩ ишьапы ахьзымнеиц Амшын Еиқәа иаҵоу абырлаш ауп иҳәеит, ахԥатәи - Ерцахә ашьапаҟынтәи иҵхәраан иаауа аӡыхь зегь раасҭа ицқьоуп, иԥшьоуп, ишкәакәоуп иҳәеит. Аҟәыӷацәа, аиҳабацәа ас еидтәаланы иахьеицәажәоз, даҽаӡәгьы аҭак ҟаиҵеит: абарҭ еиқәырыԥхьаӡаз зегь раасҭа иԥшьоу, ишкәакәоу, ицқьоу оума зхызгахьоу абырг ихцәы ашлара ауп ҳәа. Аха аханатә ацәажәара хацзыркыз зегьы даарылаԥшын, ус ҿааиҭит: "Адунеи аҿы зегь раасҭа ицқьоу, зегь раасҭа иԥшьоу, зегь раасҭа ишкәакәоу ан лгәыԥҳәыхш ауп!" ҳәа.

Ииашаҵәҟьангьы, Аԥсны аҭоурых иадыруеит ан лгәыԥҳәыхш иамоу амчра – ашьоурагьы аанызкылар зылшо, еиӷацәоу еинзынраало. Уимоу, ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭанӡа еиқәханы иҟан "ахашатәра" (хшыла еибатәыз, еиуацәаз). Ас еиԥш ала ҭауади аамысҭеи рхәыҷқәа анхаҩцәа ааӡара ирырҭон. Ахәыҷы дзааӡоз "аӡӡеи" ҳәа изырҳәон, ирааӡоз – "ахәыԥҳа". Ари аҩыза аиуара рыбжьарҵар ҟалон ахәыҷы диаанӡагьы: аӡӡеицәас иҟалар зҭахыз, ахшараиура иазыԥшыз аԥҳәыс лнапы арахәыц ахарҵон, данилак уи дара дрырҭаран дшыҟоу ала. Мамзаргьы ааӡаҩыс иҟаларан иҟаз ихәыҷы уи лгәыԥҳәы дахькьысуан – убри алагьы ахштә еиуара рыбжьарҵон.

Дәрыԥшь ақыҭан инхо Дбар–Ҭаниа Рита иаҳзеиҭалҳәеит ажәытәан ахш зрыбжьарҵози уи шыҟарҵози атәы:

"Анкьа даҽа ҭоурыхкгьы ыҟан: ауаҩы амашәыр импыҵҟьеит, иҭахӡамкәан амашәыр ахьимпыҵҟьаз, ауаҩы диамхашьит. Ауаҩы даниамхашь, нас аҭыӡшәа рыбжьаланы ауаҩшьра рыбжьарҵар рҭахӡамызт, ажәытәуаа аҟәышқәа ыҟамзи, акрызхыҵуаз, илеидтәаланы илеицәажәон, аԥшәма, аҷкәын амашәыр зымпыҵҟьаз иҭаҳцәа рҿы инеиуан (дыҷкәыноума, ԥыҭк ихыҵуама)… Аиӷара рыбжьалар рҭахӡамызт, убри агәаанҷ аныбжьало, ахшара рызҳацԥхьаӡа, иҭоурыхны инхар, еиӷацәоуп ҳәа инхар рҭахӡамызт. Ан дыҟами, лықәра ыҟазаргьы егьамаӡамызт, амашәыр ҟазҵаз ауаҩы даашьҭыхны иан лҿы днаргон, ицны инеиуан. Абас ҳаззааиз, ҷкәынҵас сшәыдышәкылар сҭахуп ҳа даннеилагь, касышума, ма шьалума акы аалықәыршәны, лгәыҳәԥы ааиҿакны, далырцҳауеит ҳәа иԥхьаӡан", – ҳәа, абасала аиуара рыбжьалон, ацәгьеи абзеи рзеиланы иҟалон лҳәоит лара. Ас ала ԥас иҟалозгьы "ахәыԥҳа" ҳәа изырҳәон.

Ишыхәыҷыз ааӡара иргоз иакәзар, рхатә хшара иаасҭагьы еиӷьны дырбон, уи ахааӡала иакәхон. Хымԥада, ас еиԥш иҟаз аиуара рыҩганк афеида алырхырц иаҿын, аха еиҳарак уи ззыфеидаз ҭауади аамысҭеи ракәын. Избанзар хшылатәи аиуара абзоурала ҭауади аамысҭеи рекономикатә, рполитикатә ҭагылазаашьа еиӷьыртәуан, анхаҩы урҭ дырхьыԥшызар акәхон.

Еициз

Аӡӡеиреи ахәыԥҳареи аамҭа иагахьоу ҵасзар, еибатәым, аха еициз ртәы хазуп. Иахьагьы иуԥылоит аӡәы иашьас ма иаҳәшьас даныҟарҵо, аиуара рыбжьарҵарц ргәы аназыҳәо.

"Ахәыҷы даниуа аҽны, еициз ҳәа акәымкәаны, аҭаца даауганы ахшаа данылхылҵуа лгәылара аҭаца иҟоу, еиқәшәаны, ахшаа анеицроулак, абарҭ еишьцәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Еишьцәас аԥхьаӡаразыҳәаны акыкахш рыбжьарҵон, агәыҳәԥыхш. Агәыҳәԥыхш бжьаҵарас иҟаз убас акәын: ахәыҷы мызкы аҟара анихыҵлакь, ан, рыуа изҭаху, еигәылацәоу, аԥхьа инеиз, лгәыла ахәыҷы агара дахьгароу днеины дынидтәаланы агәыҳәԥыхш далырцәон, иҿалҵон. Нас убри аамышьҭахь, адырҩаҽны, ани ахәыҷы иан дааиуан егьи ахәыҷы игароугьы иҿы дааины агәыҳәԥыхш иҿалҵон. Убас агәыҳәԥыхш рыбжьоуп, еишьцәоуп ҳәа иԥхьаӡаны ирааӡон", – ҳәа еиҭалҳәоит Дбар–Ҭаниа Рита.

Абасала, еишьцәаны, еиҳәшьцәаны иҟеибаҵогьы ианызҳалакгьы агәакьацәа реиԥш еибабоит, хшла аиуара зыбжьоу иреиуоуп.

Иазгәаҭатәуп, амифологиаҟны еициз (аӡәы еицлоуз) ирызку ахаҵарақәа еиуеиԥшымкәа ишыҟоу. Еициз еиҳау амчқәа ныҟәызго ракәны ирыхәаԥшуеит, убри аҟнытә архаикатә жәабжьқәа рҿы урҭ антогонисттә хаҿсахьақәаны иаарԥшуп – руаӡәык абзиа дадыркылоит, егьи – ацәгьа, мамзаргьы дара еиӷацәаны ианаарԥшугьы ыҟоуп. Даҽа ганкахьала еициз аԥсабара, аԥсҭазаара аҿиара иасимволны иаарԥшуп. Абри аҵыхәтәантәи зегь реиҳа ихадароугьы ауп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

175
Гудаутская больница.

Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа COVID-19 змаз даҽа пациентк дҭырҩааит

11
(ирҿыцуп 22:53 25.05.2020)
Иахьатәи аамҭазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп 11-ҩык апациентцәа, урҭ зегьы акоронавирус шрыхьыз шьақәырӷәӷәоуп.

АҞӘА, лаҵара 25 - Sputnik. Даҽа курсантк Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа дыҭҩаауп акоронавирус аҟынтәи ахәышәтәра данахыс ашьҭахь, абри атәы аанацҳауеит Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рзы акоронавирустә инфекциа рылоу ирыламу агәаҭаразы ҩынҩажәижәаҩык ауааԥсыра атестқәа ирхыжьын, урҭ рахьтә аӡәгьы акоронавирус илам.

Иазгәаҭоуп Аҟәатәи асасааирҭа "Аиҭар" аҟны хымԥадатәи ахыԥхьакра иқәныҟәоз 14-ҩык акурсантцәа аҩныҟа ишьоушьҭыз: хәҩык акурсантцәа Атәылахьчара аминистрра аганахьала, жәҩык - Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра аганахьала.

Апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирустә инфекциа рыхьхьеит 28-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә жәохәҩык ргәабзиара шьақәгылахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

11
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау