Даҽаӡәы ицәа аламкьысра: аԥсшәеибыҳәара аетикет аԥсуаа ртрадициатә культураҿы

284
(ирҿыцуп 10:34 29.03.2020)
Аԥсуаа ртрадициатә культураҿы аԥсшәеибыҳәара аетикет зеиԥшраз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсшәеибыҳәашьа аформақәа ажәларқәа зегьы рҟны еиԥшым. Досу ртрадициатә культура зеиԥшроу ала раԥсшәеибыҳәаратә формақәа еиуеиԥшым. Иаҳҳәап аиапонецҵәа аԥсшәа анеибырҳәо ихырхәоит, урҭ рхырхәашьагьы х-ҟазшьак аанарԥшуеит: актәи, асаара ахырхәара – изеихырхәо ауаҩ иахь аҳаҭырқәҵара ду аанарԥшуеит, аиҳарак зықәра дуу ауаа ирзынархоуп, аҩбатәи, ахыи ахәамци рылашьҭра (абжьаратә хырхәара), ахԥатәи – ахы арҵысра. Индиаа раԥсшәеибыҳәара акәзар, "намасте" – "суеихырхәоит" аанагоит, ауаҩы инапсыргәыҵақәа еидкыланы игәышԥы иамариашан дҩахоит, ихгьы лаирҟәуеит, дхырхәоит. Ҭырқәтәыла инхо аиҳабы иеихырхәаны, инапы рылахь иадыркылоит (агәыӡра ашьҭахь ицәырҵыз акоуп ҳәа азгәарҭоит).

Аԥсуаа ҳҟны аԥсшәеибыҳәара акультура акыр иҳаракыуп. Изныкымкәа аетнографцәеи аҭоурыхҭҵааҩцәеи ишазгәарҭахьо еиԥш, аҭагылазаашьа иаҿырԥшны аԥсшәеибыҳәашьа аформақәагьы еиуеиԥшым: уи ауаҩы даныбназо аума, аҵла данықәу аума, аџьаус данаҿу аума. Аԥсрақәеи агәырӷьарақәеи рҟны ауаа раԥсшәеибыҳәашьагьы хаз-хазуп. Иахьа амҩадуқәа рҿы иубо аԥсшәеибаҳәашьа аԥсуаа акыр ирцәыхароу азнеишьақәа аныԥшуеит: ахацәа рнапқәа еимыхны аԥсшәа еибырҳәоит, аҳәса гәыдеибакылоит, уимоу аԥҳәыс ахаҵа дгәыдкыланы аԥсшәа аниалҳәогьы уԥылоит, мамзаргьы ахацәа ангәыдеибакыло. Иаанханы иҟоуп макьана аԥсшәеибыҳәараан ахы арҵысра. Аха ари аԥсшәеибыҳәаратә форма иахьа иаҵоу зынӡа даҽа ҟазшьоуп. Иаҳҳәап, ус еиԥш ала аԥсшәа еибырҳәоит аҭаца, ма амаҳә рабхәараа рганахьала, мамзаргьы иааигәаны изеибамдыруа ауаа. Уаанӡа акәзар, ахырхәара (баша иаармаҷны ахы арҵысра акәым) ихадараз аԥсшәеибыҳәаратә форман.

"Аԥсшәеибыҳәара" – иара ажәа ахаҭа аԥсшәа еибырҳәеит, аҳаҭыр аадырԥшит аанагоит. Иахьа ҳахьынаԥшааԥшуа иаҳбоит ауаа аԥсрақәа рҟны ианеибабогьы рнапқәа еимыхуа, еибагәӡуа аԥсшәа шеибырҳәо. Аԥсраҟны ас еиԥш аԥсшәеибаҳәыра зынӡаск ҟалашьа амамызт уаанӡа. Аԥсрахьы инеиз ауаҩы "мшыбзиа", "бзиара умаз" ҳәа аӡәгьы аԥсшәа еиҳәаӡом, избанзар дахьыҟоу агәырҩаҿоуп. Аԥсшәа мҳәакәа аӡәы уиеҩсыр анамухгьы ҳаҭырқәҵарала рхы иаармаҷны идырҵысуан ауп.

Абжьааԥны акәзар, аԥҳәыс еиҳабы илзааигәо аӡәы аԥсшәа аниалҳәоз дикәшон, мамзаргьы лнапы ыргьежьны ихылгон "иухьша сыхьааит", "ухаҵкы сцааит", "уаԥхьа сыԥсааит" ҳәа ицәгьа-мыцәгьа лхахьы иго. Аӡәы дыштәо даҽаӡәы дааҩналар ихаҵгылон, иахьеиԥш игылазшәа ныҟаҵан акәым, ишиашоу иҩагылон, иҩналаз ауаҩ иахь раҳаҭыр аарԥшуа. Иҩналаз иакәзар "шәтәа" ҳәа игылаз днареихырхәан, аҳаҭыр иқәырҵаз азы иаргьы раҳаҭыр баны инаиртәоит, урҭ антәалак ашьҭахь ауп иаргьы дантәо. Убри аан рнапқәа еимымхӡакәа "шәышԥаҟоу, зегьы ргәы бзиоума" ҳәа инеизҵаауеит, нас ашьшьыҳәа аицәажәарахь иниасуеит. Аҩны иааиз асас иакәзар, асас иаԥхьа аԥшәмацәа тәаӡом, асас иааира "Анцәа иааира" ишадыркылоз ала аҳаҭыр ду аадырԥшуан. Асасгьы аԥшәмацәа имырааԥсаразы дшьанхалацәаны акәымкәа раҳаҭыр баны идыргалаз аҭыԥ аҿы днатәон.

Праздник урожая в Лыхны
© Sputnik / Томас Тхайцук

Аԥсуа-адыга культураҿы ахацәа аԥсшәа анеибырҳәо анапеимырха аасҭа иҟаз агәыдеибакылара ауп – агәы адкылара. Адыгаа рҟны ари акультура еиҳа еиқәханы иҟоуп аԥсуаа ҳҿы аасҭа. Иара убас, ахацәа аԥсшәа анеибырҳәоз рарӷьа напы ҩышьҭырхуан ргәышԥы иамариаша, рнапсыргәыҵа аартны, рнацәақәа аҭаҷкәым еиԥш маҷк иааизырҵәаны. Агәырӷьараҿы акәзар, рыҩнапыкгьы убас еиԥш ианышьҭырхуаз ҟалалон, иахьагьы иуԥылоит ус еиԥш анапырхахара (жест), рыҩнапык ианҩахо "зегь бзиоуп" аанарго.

Ахаҵеи аԥҳәыси (арԥыси аҭыԥҳаи) аԥсшәа анеибырҳәо иахьа ишыҟоу еиԥш аӡәы егьи дигәӡуа, ма лмахәар икуа зынӡаск ҟалашьа амамызт, уи дирԥхашьоит, ихьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡан.

Аԥсуаа раԥсшәеибыҳәара аформақәа рҿы иҟоуп иара убас алахь агәӡреи ауаҩы игәы агәӡреи. Аха ас еиԥш иҟаз аԥсшәеибыҳәара аиҳарак изыбжьаз аиҳабацәеи ахәыҷқәеи ракәын. Ахәыҷы ихҭакра, ицәа адкьыслара, иӡамҩа агәӡра бзиаӡам ҳәа ирыԥхьаӡон, ицәа бжьысуеит, ма игәы дакуеит (дарӡәоит) ҳәа рыԥхьаӡон, иахьагьы иҟоуп ус еиԥш азгәазҭо аиҳабацәа.

Уажәтәи ҳаамҭа иарҿио аԥсабаратә цәырҵрақәа иаҳдырбоит ҳатрадициақәа рахь ахынҳәра шаҭаху. Зыӡбахә ҳҳәаз аԥсшәеибыҳәаратә формақәа аҳаҭыреиқәҵара адагьы ацқьара аныԥшуан – даҽаӡәы ицәа аламкьысра.

Арҭ амшқәа рзы ана-ара иуаҳауеит "ҳқыҭақәа рахь ҳцап, ҳаарыхрақәа ҟаҳҵар амла ҳагарым, аҳауа цқьагьы ҳфап" ҳәа. Ари иунарбоит аԥсуа идацԥашә ахьыҟоу, хеиқәырхагас имоу, иқьабзқәа ргәы ахьеисуа, ибызшәа аԥсы ахьахоу ақыҭаҿы шакәу. "Ацәгьа умбакәа, абзиа уздырам" ҳәа шырҳәо еиԥш, издыруада ари аҭагылазаашьа иабзоурахар ҳқыҭақәа рызхьаԥшра, нап дыркра.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

284
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

98
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

98

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

533
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

533
Савелий Читанава

Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

0
(ирҿыцуп 22:04 04.06.2020)
Аекологиазы Аҳәынҭқарратә еилакы аиҳабы Савели Ҷыҭанаа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа аекологиа азҵаарақәа рзы имҩаԥигаз аилацәажәараҟны ишьҭыхыз азҵаарақәа ртәы.
Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.

"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0