Аҿкы чымазара ҳаҟәгазааит ҳәа аԥсыуала аныҳәара

3132
(ирҿыцуп 20:47 03.04.2020)
Еиуеиԥшым амилаҭқәа ачымазара ҿкы акоронавирус иаҿагылоит досу рдин ала жәлар рныҳәарақәа мҩаԥго. Мшаԥымза 3 рзы аԥсуа жәлар имҩаԥыргар ирҭаху аныҳәара ҵакыс иамоу атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа рныҳәарақәа рҟны иҟоуп амзартә цикл иадҳәалам аамҭа-аамҭалатәи аныҳәарақәа. Урҭ иреиуоуп "акәырбан", мамзаргьы "Анцәа аҿа (аҿаҭахьа) иҭара" ҳәа изышьҭоу. Убас еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы, аӡәы мамзаргьы жәларык ашәарҭара ианҭагылоу аҿаҭахьа ҟарҵоит. Иахьа адунеи зегьы иахыҵәаз ачымазара ҿкы акоронавирус ауаа ашәарҭара иҭанаргылеит. Еиуеиԥшым амилаҭқәа ари ачымазара иаҿагылоит аҳәынҭқарратә мчқәа рыцхыраарала адагьы, досу рдин ала жәлар рныҳәарақәа мҩаԥго.

Арҭ амшқәа рзы аҭелтә еимадарақәа рыла инеимда-ааимдо ажәлар иаԥшьыргеит аԥсуа дахьыҟазаалак аныҳәара мҩаԥыргарц ажәытәан ишыҟарҵалоз еиԥш "аамҭа бааԥс ҳазҭагылоу ҳаибганы ҳалҵааит" ҳәа. Аныҳәара шымҩаԥгатәу атәы ҳзеиҭалҳәеит Оҭҳара ақыҭа инхо 84 шықәса зхыҵуа Ламара Ажьиԥҳа.

"Арыцҳарақәа ҟалеит, аамҭак ҳҭагылоуп. Аныҳәара есымша ибзиоуп. Абри ишырҳәаз, ахарҵәы ӡҩаны, ацха-ӡҩа, ачаҳаржә, икәакәарынгьы иҟауҵар ҟалоит, абас стол хәыҷык адәахьы инаргыланы, шьаршьафзаргьы, столқәыршәзаргьы ипашәу акы нақәыршәны, касы шкәакәак, ма мпахьшьызаргьы иааухауҵоит... Зегьы иҟарҵар сҭахуп. Ҳазшаз ҳрыцҳашьа шәҳәа, иҳагыу рацәоуп, аха Ҳазшаз уаҳхылаԥш ҳәа шәҳәа", – ҳәа абас зегьы ныҳәартә ирабжьалгоит лара.

Иҟоуп шьтәак шьны агәыи агәаҵәеи арбаны аныҳәара мҩаԥызгарц згәы иҭақәоугьы.

Аха уажәы ачгара (аҿбаара) ишыҵоу ала, ари аныҳәара мҩаԥугар ҟалома ҳәа азҵаара зызцәырҵыз ҟалеит. Убри азы ари иахиҳәаауа еилаҳкаарц ҳаӡбеит "Аԥшьаҭыԥ" анапхгаҩы Даур Латариа иҟны. Уи ишиҳәо ала, аԥсуаа ачгара (аҿбаара) рымаӡам. Аҿбаара змоу ақьырсианцәа роуп, ачгара – аԥсылманцәа.

"Аԥсуа ныҳәарақәа рҿы ачгареи аҿбаареи ҳа иаҳтәӡам. Ари ақьырсиан дин ала имҩаԥызго, уи итәы хазуп, уи апап дцан диазҵаауеит иҟасҵои, ишԥаҟасҵои ҳәа. Аԥсылман адин ала иҟазҵо ахәаџьа иҿы днеины диазҵаауеит. Аԥсуала аныҳәараҿы ҳара еиҳабацәас иҳамоу ҳдин аҿы аныхаԥааҩцәа роуп. Аха уажә ирҳәаз аҿгьы уи ачгарагьы иаҿагылаӡом, избанзар акгьы ршьӡом, уажәы Ҳазшаз ҿа ирҭоит "Ҳазшаз уаҳхылаԥш, ҳаиқәханы, ҳаибганы ҳаилгар агәыи агәаҵәеи шуҳарбо" ҳәа. Агәыи агәаҵәеи азырбо ыҟазар, уи ԥырхага амаӡам, избанзар ишныҳәо аԥсыуалоуп. Акызаҵәык рымшшьара аҽназы ашьа карымҭәааит, убриоуп", – ҳәа ҳаиҳәеит иара.

Иара убас Даур Латариа ишаҳзеиҭеиҳәаз ала, хара имгакәа аныхаԥааҩцәагьы еидгыланы, аныхаҿ ицаны иныҳәарц ргәы иҭоуп. Иара ихаҭагьы зегьы ирабжьигоит иарбан динс изҵазкуазаалагь аныҳәарақәа мҩаԥыргаларц.

"Аныҳәара мыцхәы ыҟаӡам. Ақьырсианцәагьы ныҳәалааит, аԥсылманцәагьы ныҳәалааит. Анцәа аӡә иоуп, ҳазшаз аӡә иоуп, иарбан бызшәоу узланыҳәалакгьы иаҳауеит, иарбан ҵасу узланыҳәалакгьы иаҳауеит, зегьы Ҳазшаз ҳиҵаԥшуеит. Иныҳәалааит, иныҳәалааит уахгьы-ҽынгьы, есшьыжьгьы. Насгьы абыржә аҭагылазаашьа иҟоу, аԥсуаа ҳжәытә-ҳҵас ахь ҳгьыжьратәы, ҳхы ҳазхәыцратәы, ҳҵасқәа рахь ашьшьыҳәа ҳгьежьыр акәхошәа убысшәа збоит. Агәкажьра аҭахӡам, ашәара аҭахӡам, аха ауаа хәыҷык рхы иахылаԥшыроуп, раԥсуа ҵас, рқьабз, раԥсшәаҳәашьахь ииасыроуп" - ҳәа азгәаиҭоит иара.

Иҳәатәуп, Аԥсны еиуеиԥшым адинқәа ныҟәызго ауаа шеиларсоу ала, досу иара идин ишаҵанакуа дышныҳәо. Насгьы иҟаӡам иакыу аныҳәара. Ҭаацәацыԥхьаӡа досу ҳаиҳабацәа ишаҳдырбаз ҳәа, дара рҿы ишаԥу алоуп ишныҳәо.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

3132
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

98
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

98

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

533
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

533
Савелий Читанава

Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

0
(ирҿыцуп 22:04 04.06.2020)
Аекологиазы Аҳәынҭқарратә еилакы аиҳабы Савели Ҷыҭанаа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа аекологиа азҵаарақәа рзы имҩаԥигаз аилацәажәараҟны ишьҭыхыз азҵаарақәа ртәы.
Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.

"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0