Нитки

Аҩны аԥара дәылыргом, иӡахуам, анышә ркуам: аԥсуаа амшшьара ишазыҟоу

488
(ирҿыцуп 13:23 05.04.2020)
Амчыбжь алагамҭеи анҵәамҭеи рыҩнуҵҟа аԥсуаа иалкаау, иҷыдоу амшқәа рымоуп, урҭ "амшшьарақәа" ҳәа ирышьҭоуп. Ахаҭа ажәа "амшшьара" уазааҭгылозар, уи еилоу ажәоуп, ишьақәгылоуп ажәақәа "амш", "ашьара" реицҵарала.

Cусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Амшшьара анцәырҵыз ҳәа иалкааны уаҩы ишизымдыруагьы, еиҳарак ари аҩыза аҵас аҟалара еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирыдырҳәалоит. Иаагозар, аҭаацәараҿы аманшәаламрақәа рацәахазар, агәамбзиара рчычазар амшшьара рықәырҵон, ԥхьаҟа иманшәалахарц, арыӷьарахь игьажьырц азы. Аҭаацәара аҩныҵҟа аӡә игәы бааԥсны, аԥсра абла дхыԥшыло дыҟаны, аха нашанала уи ичымазара даиааины, ишьапы дықәгылазар, ачымазаҩ ишьапы данықәгылаз амш "Анцәа дызхаҵгылаз амш оуп", иахьарнахыс мышшьарас ҳҭаацәараҿы ишышьҭаҳхуа ҳәа рҳәон аҭаацәара алахәылацәа.

Аԥсуаа ржәытә ԥсҭазаара иаҟәырҷаханы иахьанӡа иааӡаз аҵас "амшшьара" иазкны згәаанагара зҳәахьо рхыԥхьаӡара маҷым. Аҵарауаҩ Г. Чурсин игәаанагарала "Аԥсуа жәлақәа ирыман, ирымоуп амшшьарақәа. Мчыбжьык ахьтә ҩымш "ишьатәу" мшқәаны иалырхуеит". Аҵарауаҩ Н. Џьанашьиа урҭ амшқәа "иԥшьоу амшқәаны" аԥсуаа ахәаԥшуеит ҳәа иԥхьаӡон.

Амшшьара аҵас Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо жәпакы аԥсуа жәлақәа еиқәырханы ирымоуп, абжьыуаа рҟны еиԥш абзыԥқәа рҟынгьы. Убри шьақәнарӷәӷәоит афольклорист Цира Габниаԥҳа лыстатиа "Аԥсуа ҵасқәеи ақьабзқәеи зызкуи ирымҩаԥгашьоуи рзы згәаҭарақәак" аҟны иаалго аҿырԥштәқәа:

"Ажәлақәа зегьы ирымоуп рхатәы мшшьарақәа. Џьгьарда ақыҭан инхо Ашәаа амшьара азгәарҭон ашәахьеи аҩашеи. Џьгьарда ақыҭан инхо Багаԥшьаа мышшьарас ирымоу сабшоуп. Асабша ирымшшьароуп Лыхны ақыҭа инхо Шьаҟрылаагьы. Шармаҭ ажәла иатәу зегьы ашәахьа мышшьараны ирымоуп. Габниа зыжәлоу амшшьарақәа ҩба рымоуп – ашәахьа, аҩаша. Зегь реиҳа изеиҷаҳатәу мшны ирыԥхьаӡоит ашәахьа. Уи аҽны аҽыкәабара, аӡахра, ахҳәара ҟалаӡом. Аԥсра ахьыҟалаз инеины иҵәыуар ҟалаӡом, алаӷырӡ ларышьҭӡом. Габниаа зегьы "ашәахьа иԥшьоу мшуп, Анцәа данаҳҭаз ауп" ҳәа иршьоит.

Иара убри аныҳәара зыхҟьаз "Ажәытәӡан зны, Габниа ҭыԥҳак дындәылҵит. Уаҳа аӡәгьы лыхабар имбеит. Дахьынатәаз аҭыԥ аҿы ашьац хыблааны иҟан. Лара цәгьа дыԥшӡан. Анцәа дигәаԥханы, иара иахь дигеит," рҳәеит. Убри амш Габниаа зегь рзы иԥшьоу мшхеит. Есышықәса шәахьак аҽны зегьы еилахәны аныҳәара мҩаԥырго иалагеит, иахьа "Габниаа рныҳәара" ахьӡуп. Ахацәа хазы имҩаԥыргоит, аҳәса хазы. Аҩашагьы ирымшшьароуп, аха уи аԥшәмаԥҳәыс лыжәла иатәу мышшьароуп. Лара лоуп изшьо".

Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭа инхо Ҭаниаа зыжәлоу, ракәзар аҭаацәарақәа аҩашеи амҽышеи ирымшшьароуп. Дара ишазгәарҭо ала, ҩашала аҩны аԥара дәылыргом, аԥара аӡәы идырԥсахуам, аҩнымаҭәахәқәа аӡәгьы ауаара ирҭом, ахш – харҵәы рҭиуам. Мҽышала анышә ркуам, адгьыл иқәаарыхуам, амхи ауҭреи аҭалара азин рымам. Ажәакала, адгьыл иакьысуам. Рнацәхыԥ – ршьацәхыԥ хырыссом, иӡахуам, рхахәы иагдырхом. Убасгьы, амҽыша аԥсы анышә дарҭом. "Ҵасым, иҳамшшьароуп" – рҳәоит. Ари аҵас реиҳабацәа иныҟәыргон, урҭ ирҿырҵааит.

Ажәытәан амшшьара аилагара ҟаломызт, усҟан "мчы змоу" дахьдырхәуеит, – рҳәон. Амала, уи идырны еилазгаз иакәын ԥырхага зауаз, аӡәы ихашҭны, изымдыркәа иҟаиҵазар – даҭарҵомызт.

Аха аамҭа ԥхьаҟа ицацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит аԥсҭазаара. Аԥсҭазаараҿы аиҭакрақәа аныҟалалак аҵасқәа ирцәыӡуа рацәахоит. Ажәытә иаҿырԥшны ҳахәаԥшуазар, иахьатәи аамҭазы амшшьара еилазго рацәоуп, избанзар, ҭаацәарак аҩнуҵҟа аус зуа, аҵара зҵо, ашкол иҭо дубап, арҭ рхы рымҳәар, рҽырымкәабар, имӡахыр, ма аԥара аҩны идәылрымгар ԥсыхәа рымам.

Ажәакала, аԥсҭазаара иацааиуа аҭахрақәа амшшьара анырра ӷәӷәа арҭоит. Убасгьы ауаҩы данеилахо, ма цәгьарак – бзиарак данақәшәалак, дышны даныҟоу уи аҵас зынӡа ихахьы имааикәа аилагара ҟаиҵар алшоит. Усҟан амшшьара еилазгаз "Исзымдыруа Анцәа саҭаумҵан", ма "Сгаӡаразы Анцәа саҭаумҵан" ҳәа аҭамзаара шьҭаиҵон.

"Амшшьара еилазгаз, машәыр Анцәа ирықәумҵан. Ирзымдыркәа гәнаҳа ҟарҵазар, ҳхахьы иаагоит, ҳара иаҳзынхааит" – рҳәоит, ари аҵас атәы здыруа аҭаацәара аиҳабацәа андуцәа, анацәа.

Иазгәаумҭарц залшом, амшшьара аҵас еиҳарак иахӡыӡаауа, еиқәырхо иаазго ақыҭауаа шракәу. Ақалақь уааԥсыра "амшшьара" атәы уразҵаауазар, "уи аӡбахә, ҳаҳахьеит", "иҳаман, аха уажәы иҟаҳҵом", "уи аҵас агәра згаӡом" зҳәо, ма зынӡа изакәу ззымдыруа рхыԥхьаӡара еиҳа ирацәоуп.

Сгәанала, ажәытә хылҵшьҭреи амагиатә ҵаки змоу ари аҵас ҳаиҳабацәа баша – маша еиқәыдмырхаӡеит. Уи гәыгәҭамыжькәа хәыҷи дуи иреилыркаазар, досу ижәла иақәу амшшьара дықәныҟәалар, актәи – "мчы змоу" рҿаԥхьа дыхьчазаауеит, аҩбатәи – ижәытәӡоу аҵасқәа ируаку "амшшьара" ԥсра – ӡра ақәхом.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

488

"Қьааба уца, амал сзаага": ауаҩы идҳәалоу згәаҭарақәаки урҭ рҵакқәеи

27
(ирҿыцуп 16:46 05.06.2021)
Ауаҩы идҳәалоу еиуеиԥшым аԥсуа жәлар разгәаҭарақәеи урҭ рҵакқәеи Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.

Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.

Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.

Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.

Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.

Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:

  • Анцәа ижә зықәтәаз маҭәа ҿыцк иоуеит, уи икәа иҭаиҵоит, мамзаргьы: "Қьааба уца, амал сзаага" ҳәа даҭәҳәаны ирԥыруеит.
  • Знапхыцқәа ашкәакәара аархәо амал иоуеит, мамзаргьы амаҭәа ҿыц.
  • Ахәы рацәаны изқәу дуаҩы мшуп.
  • Игәазҭахьоу иарма бла ԥарԥарыр, игәы иалсра акы иаҳауеит, иарӷьа бла ԥарԥарыр, игәы иахәара иаҳауеит.
  • Арӷьа лымҳа ҳәҳәар ақәа ауеит, ма арма лымҳа ҳәҳәар ҳәа игәазҭахьо ыҟоуп.
  • Ауаҩы ишьапсыргәыҵа дафар, ныҟәарҭак иоуеит.
  • Амшьҭеи алаԥши ыҟоуп, аха мышьҭас иҟоу гәуп, згәы разу имшьҭагьы бзиоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

27

Даӷьрӡса, гәхарӡса, жәҩаҭых: аӡсашьа иадҳәалоу аԥсуа лексика иазкны

55
(ирҿыцуп 19:24 30.05.2021)
Аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәа – аԥсыӡкреи. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Уи аҵак ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы. Абри дазааҭгылоит афольклорҭҵааҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.

Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.

Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:

  • адаӷьрӡса (абжьыуатәи адиалект) – даӷьрца (бзыԥтәи адиалект) – аспорттә ӡсаратә хкаҿы "брасс" ҳәа изышьҭоу;
  • жәҩаҭых/напҭҟьа (абжь.) – напҭых, ларӡса, ларӡсеиа (бзыԥ.) – урысшәала иуҳәозар, аригьы аспорттә аӡсаратә хкаҿы "кролль" ҳәа хьыӡшьарас иамоуп;
  • хиаала/гәхарӡса (абжь.) – бӷарӡса, еизқәырха (бзыԥ.) – ари азқәа иқәианы аӡсара хкы ауп;
  • варала аӡсара (абжь.) – ганрӡса, ганрца (бзыԥ.);
  • шьырӡса/шьарца – гәыԥҩык анеицыӡсо ("аестафетатә ӡсара").

Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

55

Урыстәылатәи атанкныҟәцаҩцәа Краснодартәи атәылаҿацә аҿы аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргеит

1
(ирҿыцуп 18:39 18.06.2021)
Аҽазыҟаҵаратә уснагӡатәқәа ирылахәын шәҩык аруаа, ахархәара рыҭан 30 ак арратә техника, акәылӡы зқәу автомашьынақәа КамАЗ "Мустанг" реиԥш иҟақәаз.

АҞӘА, рашәара 18 - Sputnik. Аԥсны иҟоу Урыстәыла Аладатәи арратә база атанкныҟәцаҩцәа Краснодартәи атәылаҿацә аполигон аҿы ахысрақәа мҩаԥыргеит ҳәа аанацҳауеит аокруг апресс-маҵзура.

Аекипажқәа 200 рҟынӡа ицәырҵуаз, еиҭаҵуаз ацәҟьарақәа ахы рықәдыршәеит ҳаамҭазтәи атанкқәа Т-72Б3 рҟынтәи. Ацәҟьараҟынӡа иреиҳаӡоу ахарара ҩ-нызқь метра иҟан.

Уахынлатәи ахысрақәа раан ахархәара рыҭан уахынларбагатә хархәагақәа ТВН-5.

Т-72Б3 амеханик-ныҟәцаҩцәа рдырреи рԥышәеи еиздырҳауан аԥынгылақәа рхысраан, амина-ԥжәага ԥкырақәа рхысраан.

Ахсрақәа раан иныхын 300 танктә рҭҟәацгақәа.

Инарҭбаау аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥгахараны иҟоуп акоманда-штабтә зыҟаҵарақәа ирылахәны.

1