Анасыԥ ахь ҳамҩа нагоуп: аҭаацәара алалара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәа

"Анасыԥ ахь ҳамҩа нагоуп": аҭаацәара алалара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәа

346
(ирҿыцуп 00:24 12.04.2020)
Анасыԥ аиура, мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, аҭаацәара алалара иадҳәалоу хра злоу аԥсуа ажәлар разгәаҭарақәак ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аҭҵаарадырратә усзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ауаҩы наџьнатә аахыс дзызхәыцуаз, иаԥхьа иқәиргылоз азҵаарақәа ируакын ԥхьаҟатәи иԥсҭазаара аиҿкаара, аҭаацәаратә разҟы аиура. Анасыԥ, аҭаацәараԥҵара уҳәа ирыдҳәалоу даҽаӡәы иламҩашьо, рхатәы жәлар разгәаҭарақәа адунеи ахьынӡанаӡааӡо иқәынхо ажәларқәа зегьы ирымоуп ҳәа азуԥхьаӡар алшоит. Урҭ азгәаҭарақәа зегьы аинтерес ду рыҵоуп, досу ркультура иарҿиаз атрадициақәа ирықәшәоит.

Иаагозар, авенгерцәа рҟны ҿыц еибагаз арԥызбеи аԥҳәызбеи раԥхьаҟа амали ахшара рацәеи роурц азы абрынџь рықәрыԥсоит. Ашведцәа рҟны акәзар, аҭыԥҳа лчара аҽны илышьалҵараны иҟоу ашьаҵақәа руак лаб араӡын мааҭ ҭаиршәыр, лынасыԥ уаҳа назҭахым акәхоит ҳәа рыԥхьаӡоит. Аполиакцәа ашәахьеи ахәашеи аҭаацәара аԥызҵаз дманшәалахом ҳәа агәрагара рымоуп, насыԥ зцу мшны ирыԥхьаӡоит асабша.

Аԥсуаа ҳакәзар, ас еиԥш иҟоу ажәлар разгәаҭарақәа рыла даара ҳбеиоуп. Урҭ иахьа бжеиҳан иаҳзеиҭазҳәо, иҳамаздо ҳаиҳабацәа роуп, аха иҟоуп зегьы еицаадыруагьы. Еиуеиԥшым ахшыҩзцарақәа узырбо, жәытәаахыс еиқәырханы иааргаз аԥсуа жәлар разгәаҭарақәа иуабжьыргоит анасыԥ аиуразы иҟаҵатәу, мамзаргьы уи иаԥырхагахар алшо.

Анасыԥ аиура, ма аҭаацәара алалара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәа

  • Аҭаца данааргоз аҽны аҩны ашьақар ҩнарыԥсон, дхаахоит ҳәа.
  • Аҭаца аҩны данхаргало леимаа ашьхәала асаан ԥылыххаар, аҭаацәара иалалаз рҳәатәы еиқәшәаны, бзиа иҟалоит ҳәа рыԥхьаӡоит (ари аҵас ааигәа иҳаланагалаз акоуп - аред.).
  • Ирҳәоит, аҩнра иҩнанагалаз аҭаца иԥылҽыз асаан аԥҽыха ганы хаҵа имцац аҭыԥҳа ма арԥыс ҿымҭ рыхчы иаҵаҵан ицәар, ирынасыԥу дырбоит ҳәа.
  • Аҭаца раԥхьа ахаҵарԥыс длоурц азы данааргалак, аҷкәын хәыҷ лшьамхы дықәдыртәон, еиҳарак дызгаз ирыжәлантәу.
  • Ачара аҽны амш бзиахарц азы, аҭаацәара иатәу аԥҳәыс бырг ааигәа инхо агәылацәа рҟнытә идмырбаӡакәа иажәхьоу аҩымсаг лӷьычыр акәын.
  • Адаӷь иаҵәа хәыҷы кны, акы илҭартәаны хаҵа имцац аҭыԥҳа лыхчы иаҵаҵаны дыцәар, илынасыԥу ԥхыӡ дылбоит рҳәоит.
  • Аҭаца аҩны даныҩнаргало ацха лҿауҵар, ма лқьышә иқәушьыр, "лыбз хаахоит" рҳәоит.

Арԥыси аҭыԥҳаи рынасыԥ иаԥырхагахоит ҳәа иршьо жәлар разгәаҭарақәа

● Аӡӷаб ала иршәны акралҭар ҟалаӡом, "са сеиԥш бышуа аҩны быҩнахааит" ҳәа аҳәоит.

● Аӡӷаб, абысҭа аныкнырхлак, иаразнак амҳабысҭа мрыцқьакәа инлыжьлозар, заа хаҵа дызцаӡом.

● Аӡӷаб, мамзаргьы аҷкәын изныԥшыло асаркьа рцәыԥҽыр, ԥхьаҟа насыԥ роуам рҳәоит.

● Хаҵа имцац аӡӷаб ачуан иҭырго абысҭа аҵыхәтәантәи аҿахра афара бзиа илбозар, акыраамҭа дҭаацәарахом.

● Аҭаца аҩны данхаргало, асаан анԥылҽуа, асаан аԥҽыха рацәамхар хәарҭам.

● Аҭыԥҳа, ма арԥыс ихала ихы ҵирффар, насыԥ иоуам рҳәоит.

● Амза аҭахамҭазы аԥҳәыс дааугар бзиам, аҿиараҿы уманшәалахом.

● Аишәа аҵкар аҿы утәар, быжь-шықәса ԥҳәыс дузаагом, ма хаҵа узцом рҳәоит.

Жәлар разгәаҭарақәа инарываргыланы ажәытәан аҿар игәра ргон абзиабара анцәахәы - Анымираҳ. Аҭыԥхацәа уи ихьӡала анасыԥ азы аԥшрақәа ҟарҵон. Шьалуа Иналиԥа иусумҭа "Аԥсуаа рҭаацәаралалара иазку аочеркқәа" аҟны иҩуан: "Есышықәса хәажәкырамзазы аҭыԥҳацәа маӡала иҟарҵон ахәажәақәа ҵааны, аџьыка рыҭаны, изцәыԥхашьоз ҭаца ҿыцк лымҳараҿы иеизаны Нымираҳ изкны аныҳәара мҩаԥыргон, иматанеиуан ԥхыӡла рынасыԥ дырбарц азы".

Иналиԥа ишазгәаиҭо ала, Нымираҳ, мамзаргьы Лымираҳ - ари ахаҵацареи аԥҳәысаагареи (аҭаацәа алалара) ирыдҳәалоу аусқәа знапы иану, ирхылаԥшхәу аԥсуаа рмырҭаҭратә нцәахә иоуп. Аҿар рынасыԥ злеилыркаауаз, ма идеилзыркаауаз анцәахәы иӡбахә иахьагьы еиқәханы иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

346

"Чабракаршә", "Ҵи-ҵи, кәа-кәа": ахәыҷыхәмаррақәа рхархәашьа иаци иахьеи

148
(ирҿыцуп 00:26 03.05.2021)
Аԥсуаа ирымоу ахәыҷыхәмаррақәа рыхкқәеи рхархәашьеи ирызкуп Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа ланҵамҭа.

Аԥсуаа рфольклор аҿы ирацәоуп ахәыҷқәа ирызку еиуеиԥшым аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа: агарашәақәа, ажәархәмаррақәа, ахәыҷыжьжьагақәа убас иҵегьы. Ахәыҷы шаҟа иаҳауа аҟара ихшыҩ ҵархоит, игәырҵҟәыл бзиахоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Насгьы ахәыҷы иаҳауа гәникыларц, игәаԥхарц азы уи хәмаррыла ишьақәгылоуп, ажәеиҭаҳәарыла исахьаркны еиҿартәоуп.

"Ҵи-ҵи, кәа-кәа"

Ҳаамҭазгьы реиҳа лассы иуԥыло ахәыҷыхәмаррақәа иреиуоуп "Ҵи-ҵи, кәа-кәа", мамзаргьы "Ҵи-ҵи, гәа-гәа" ҳәа ззырҳәо. Шықәсык, ма ҩышықәса-хышықәса зхыҵуа ахәыҷы аиҳабацәа инацәкьарақәа идырыԥхьаӡоит абас ҳәо:

Ҵи-ҵи, кәа-кәа,

Маахыр џьаџьа,

Харҵәи бысҭеи

Еиҵыркәакәа!

Мамзаргьы иара абарҭ ажәақәа рҳәоит даҽа хәмаррак аҿынгьы: ахәыҷқәа, адуцәагьы алархәны, рнапқәа еихаргыланы рнацәкьарақәа рыла еибадыркуеит. Ажәақәа ҳәаны ианаалгалак, ахәыҷы ддырчыхәчыхәуеит "кәыр-кәыр-кәыр" ҳәа. Ас еиԥш иҟоу ахәыҷыхәмаррақәа рҟны ихадароу ажәақәа рҵакы акәым, рритмикеи ринтонациеи роуп.

"Ҷыри-ҷыри, ҟәарҭ-ҟәарҭ"

Ари ахәмарра ззынархоу ахәыҷбаҳчақәра иаҵанакуа ахәыҷқәа рзоуп. Ахәыҷқәа рӡарақәа еибаркны ҵлак иакәшоит, мамзаргьы ус агьежь ҟаҵо ицоит. Аԥхьа игылоу "ҟәарҭ-ҟәарҭ" ҳәа ибжьы иргоит, егьырҭ "ҷи-ҷи" ҳәа аҭак ҟарҵоит. Аԥхьа игыло дырҩегьых "кырр-кырр" ҳәа ибжьы иргоит ашәарҭара ыҟоуп ҳәа – "акәҷарақәа зкуа ахьшь аауеит" аанарго. Ахәыҷқәа зегьы еимбӷьыжәаа иҩны ицоит, рҽырҵәахуеит. "Ахьшь" акы акыр, иикыз ахәмарра далҵуеит.

"Ҷыри-ҷыри,

ҟәарҭ-ҟәарҭ,

сыкәҷарақәа шәабаҟоу шәарҭ?" ҳәа аӡәы еиҭанҿиҭуеит, нас ахәыҷқәа зҽызҵәахыз ааины ҿыц агьежь ҟаҵаны ахәмарра иацырҵоит.

Чабракаршә

Хаҭала сгәалашәараҿы инханы иҟоуп аиҵбыратәи аклассқәа рҿы сантәаз ҳарҵаҩы Римма Уарҭан-иԥҳа Делба аԥсшьара аамҭазы ҳашлырхәмаруаз. Уи ахәмарра "Чабракаршә" акәын. Ахәыҷқәа агьежь ҟаҵаны ҳаатәон. Арҵаҩы аԥхьа џьара жәархәмаррак ала дыԥхьаӡон:

Ацәгьа зуда,

Изымуда,

(иалоу ахәыҷқәа рыхьӡ лҳәоит) Саҭа иоума?

Баҭа иоума?

Хаҳәыргыла,

Ҵәаҳәыргыла,

Уҵҟьа!

Аҵыхәтәантәи ажәа зықәшәаз дласны егьырҭ ахәыҷқәа дрывагьежьуеит ачабра кны. Егьырҭ рылақәа хҩаны итәоит. Зегьы дрывагьежьуа дышнеиуа аӡәы ишьҭахь ачабра нкаиршәуеит. Ачабра каршәны избаз иаашьҭыхны иҩыза дихьӡоит ҳәа далагоит, нас иара даҽаӡә ишьҭахь инкаиршәуеит. Ари ахәмарра даара илахҿыхуп, ахәыҷқәа ргәалаҟазаара шьҭнахуеит.

Иарбанзаалак ахәыҷыхәмаррақәа ианрылагоз, "Кьанц" аума, "Џьит" аума, аԥхьаӡара ҟарҵон алахҩара зықәшәо ҳәа, ма дарбан акра зықәшәо ҳәа. Аха арҭ аԥсуа ԥхьаӡарақәа иахьа ахәыҷыхәмаррақәа рҿы хархәара рыманы иубаӡом, уимоу ҿыцкгьы цәырымҵыц. "Кьанц", "Џьит" иахьагьы ихәмаруеит ахәыҷқәа, аха урҭ раԥсуа хьӡқәа рхы иадырхәо шамаха иуаҳаӡом.

Арҭ ахәмаррақәа раларҵәараҿы иааныркыло аҭыԥ маҷым ахәыҷбаҳчақәеи ашколқәеи. Ахәмаррақәа рыбзоурала ахәыҷқәа абызшәагьы аҵара рзымариоуп.

148

Амшаԥныҳәа аԥылара ақыҭеи ақалақьи рҿы

54
(ирҿыцуп 13:33 02.05.2021)
Аԥсуа жәлар рымзартә ныҳәарақәа рҿы иалкаау аҭыԥ аанызкыло Амшаԥныҳәа ақалақьи ақыҭеи рҿы разгәаҭашьақәак дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ, аколумнист Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Амшаԥныҳәа аԥсуа жәлар рымзартә ныҳәарақәа рҿы иалкаау аҭыԥ ааннакылоит. Амшаԥныҳәа азгәаҭара аҭоурых ажәытәра иагәыларсоуп. Амшаԥныҳәа ду ациклтә қьабзқәа рыла еишьҭагылоуп уҳәар ауеит. Иара амш азгәаҭара ахаҭа аиаанӡа ԥыҭк шабжьоу аҽазыҟаҵарақәа ирылагоит, иазыԥхьагәаҭоу ақьабзқәа ихымԥадатәны имҩаԥыргоит. Аха араҟа иазгәаҭатәуп ҳаамҭазы ақыҭеи ақалақьи рҟны арҭ ақьабзқәа рымҩаԥгара аиԥшымзаарақәа шырнубаало.

Иаҳҳәап: ақыҭаҿы инхо ари аныҳәа иазкны аишәа дыргылозар, ақалақьуаа аишәа ҟазҵо шыҟоугьы, ауахәамақәа ирҭаауеит, ацәашьқәа адыркуеит, Анцәа иашьапкуеит, аҩеиӡтә махәҭақәа ԥшьаны иааганы аҩны иҩнаргалоит.

© Sputnik / Илона Хварцкия
Амшаԥныҳәа иазку Аҟәатәи ауахәамаҿы анцәаимҵаныҳәара амаҵзураан амшаԥкәтаӷьқәеи амшаԥчарӡқәеи рыԥшьара

Амшаԥныҳәа иатәу акәтаӷьқәа ақьырсиан динхаҵара ишаҳәо ала хәашала акәзар ианыршәуа, ақыҭараҿ инхо аиҳабацәа, макьанагьы рабацәа, рабдуцәа ишыҟарҵоз иаазго, асабшоуп акәтаӷьшәра ианамшу ҳәа ишыршьо.

Амшаԥныҳәа амҩаԥгара ақыҭеи ақалақьи рҿы аиԥшымзаара ахҟьоит ақыҭауааи ақалақьуааи рынхашәа аиԥшымзаара, рсоциалтә ҭагылазаашьа. Ақыҭақәа рҿы шамахамзар ҭаацәацыԥхьаӡа амшаԥныҳәазы шьтәак ршьуеит. Аԥшәма еиҳабы дзыхныҳәараны иҟоу амшаԥӡыс ҵлак ашьапаҿы, ма аандаҿы иҿеиҳәоит.

© Foto / Есма Тодуа
Амшаԥӡыс

Аԥшәмаԥҳәыс лакәзар, аилаџь уны аҭаацәа акрырҿалҵоит. Анаҩс традициала ишаԥу еиԥш амшаԥӡыс дахныҳәаны ишьуеит. Хазы амшаԥҳаԥшьа змоу уи иахныҳәаны ихдыртлоит. Уи ашьҭахь аԥшәмаԥҳәыс аишәа лыргылоит зынарцәымҩа иқәлахьоу, аҩнаҭа иахьыԥшу рыхьӡала. Аишәа анышьҭырхлак ашьҭахь аҭаацәа нахатәоит, акәтаӷьқәа еинырҟьоит.

Амшаԥҳаԥшьа
© Foto / Аиба Ҭемыр
Амшаԥҳаԥшьа

Ақалақьуаа аиҳарак арԥшӡарақәа иазгагоуп: аҩны арԥшӡара аныҳәа иақәшәо еиуеиԥшым адекоративтә маҭәахәқәа рыла, аныҳәатә чысқәа рыҟаҵара арԥшӡагақәа рыла иҩычаны, еилаарцыруа акәтаӷьқәа уҳәа. Ақалақь аҿы аиҳарак аҿар рҭаацәа ирҿыцны хазы ишынхо ала, араҟа аритуалтә қьабзқәа реишьҭагылара убом, ҩнаҭак аҟны иахьеицынхо, аиҳабацәа ахьыҟоу аҵасқәа иаҳа иазгәарҭоит.

Амала иҳәатәуп, амшаԥныҳәа азгәаҭара амш азы ақалақь аҟынтәи аныҳәа азгәаҭаразы ақыҭарахь, зџьынџьқәа рахь ицо рхыԥхьаӡара шмаҷым. Иҟоуп аҩыџьарагьы иазгәазҭо – ақыҭаҿы – аҩын ду аҟны, иара убас ақалақь аҿы – ҭаацәашәала.

Ауаҩы инхашьа-нҵышьа аиҭакрақәа идоуҳатә ԥсҭазаарагьы ианыԥшуеит, урҭ ирыцуп ақьабзқәа ирыхҭысуа аҽыԥсахрақәа. Ус иҟоуп зехьынџьара, ус ишьақәгылоуп адунеи. Аха амилаҭқәа зегьы ирымоуп досу рхатә культура. Урҭ рқьабзқәеи ртрадициақәеи аԥсахрақәа рыхҭысуазаргьы, ргәыцә аанхоит, избанзар ауаҩы дызлиааз иԥсабара иашьашәаланы дынхоит, уи иҩнуҵҟатәи доуҳауп.

Аԥсуаа амшаԥныҳәазы "Ҽааныбзиала!" ҳәа еидныҳәалоит, "Амшаԥшара ҽаангьы ҳгәырӷьаҵәа ҳаԥылалааит!" рҳәоит. Амшаԥныҳәа зегьы иазгәарҭо аныҳәа дуқәа иреиуоуп. Ари аныҳәа хәыҷгьы-дугьы рҽазыҟарҵоит, иԥшьоу ҷыда ҟазшьак аҵоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

54

Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла даҽа 52-ҩык акоронавирус рыдырбалеит Аԥсны

4
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 14795-ы ыҟоуп, ргәы бзиахеит 13780-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 222-ҩык.

АҞӘА, лаҵара 7 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 334-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 52-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.

Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 51-ҩык, урҭ рахьтә 45-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 26-ҩык, ибжьаратәуп - 20-ҩык.

Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 37-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 13-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 21-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - хәҩык апациентцәа.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

4
Атемақәа:
Аҿкычымазара – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау