аҟаб

Ахәылчаԥа, амгьал, аҟаб: Ицқьоу аԥшьаша - Чачхадыл аԥсуаа рытрадициаҟны

443
(ирҿыцуп 14:27 16.04.2020)
Амшаԥныҳәа аиаанӡа аԥсуа лымкаала иацклаԥшны иҟарҵоит Чачхадыл (Чхадыл). Чачхадылеишәа аргылараан ихадароу атәы Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа лматериал аҟны.

Чхадыл (Чачхадыл)

Амшаҧныҳәа хымш шагу иазгәарҭоит Аҧшьаша Ду – Ицқьоу Аҧшьаша амш. Аҧсуаа рҟны ари амш Чхадыл, мамзаргьы Чачхадыл ахьӡуп. Ари амш зегь раҧхьа иргыланы ихадароу аишәа аргылароуп. Ари амшаҧныҳәа ааира азыҧхьагәазҭо ахҧатәи еишәаргылароуп, шәыла-бысҭалеи кәацла-бысҭалеи иргылаз аишәақәа раамышьҭахь.

Чачхадылеишәа аргылараан ихадароуп, егьырҭ аҩба рҟын еиҧш, аҵәырса мгьал. Иара убас уи иадыргалоит акакан лыхла иҟарҵо ачаҧақәа.

"Аишәа шьыбжьон идыргылоит, заанаҵ. Уа иқәдыргылоит аҧсуа чысқәа: аҳалуа, ақалмышь, ачаҳаржәқәа (ашә ахаҭыҧан акакан агәылаҵаны иҟарҵоит), ачаҧақәа: аҟәыд-чаҧа (аҟәыд еилыршәшәа), абырҷман-чаҧа, ахәылчаҧа, аҟәыдыршьышьы ҟарҵоит. Ахаатә адыргалаӡом. Ашәлыхи акәацлыхи адугаларгьы ҟалаӡом, акаканлых ауп ихадароу, нас аҧсыӡгьы. Абысҭа, арашых, асыӡбал, ашәыр иумоу, аџьықәреи, аҟаб ықәырҵоит", - ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Ҭхьына ақыҭа инхо Манана Шәқьериа-Хәараа.

Ари аишәаргылараан, иара убасгьы, уаанӡатәиқәа рҟын еиҧш ацәашьы адыркуеит, асыкәмал хырҵоит,акы нхырҭәалоит, аҩнаҭа иахылаҧшу рыҧсқәа "акрырҿарҵоит".

Стол
© Foto / предоставлено Эсмой Тодуа
Чхадыл (Чачхадыл) – Ицқьоу аҧшьаша аҧсуаа рытрадициаҟны

Иазгәаҭатәуп, асыкәмал хҵара ҳәа иҟоу зегьы ишыҟарымҵо, џьоукы уи аҭахуп ҳәа ирыҧхьаӡоит, даҽа џьоукы иаҭахӡам ҳәа. Абасоуп ишахәҭоу ҳәа иакыу адырра шьақәгыланы иҟаӡам, уи Чхадыл азын мацара акәым, егьырҭ аишәаргыларақәа раангьы, Амшаҧы ахаҭагьы, Нанҳәагьы налаҵаны. Уи зыхҟьо Аҧсны иҟоу еиуеиҧшым адинқәа реилалароуп. Досу иара иахәҭоуп ҳәа шиҧхьаӡо ала, ишибахьо инаигӡоит.

Ажәлакаҧсара

Чачхадыл азы инкауҧсо зегьы бзиахоит, иҟалоит рҳәоит. Традициала ари амш азы аарыхра анцәахәы Џаџа лахь лхы нарханы ауҭраҿы инеины иныҳәаны, ажәлақәа карыҧсон, иларҵон. Иахьагьы ари атрадициа ашьаҭақәа убоит. Ҭхьына ақыҭа еиуоу Ҵәыџьба – Бигәаа Анжелеи Шәқьериа-Хәараа Мананеи ари ақьабз назыгӡақәо иреиуоуп.

"Чачхадыл азыҳәан илауҵо ажәлақәа изакәызаалакгьы нанҳәа аишәаргылараан иқәуҵартә еиҧш иҟаланы иахьӡоит, иаҳа иманшәалоуп, алаҵатәқәа, ажәлақәа рзыҳәаны иаҳа имшы бзиоуп", - ҳәа ҳарҳәеит дара.

Ауҭраҿы анхашәатә усурақәа мҩаҧызго аҧҳәыс шлакәу ала, ари ақьабз мҩаҧызгогьы аҧҳәыс лоуп. Уи иалкаау ныҳәаратә формак аманы иҟаӡам, импровизациала иныҳәоит ауп "ҳаарыхра бзиахо" ҳәа, досу ихатә ажәақәа ацҵаны.

Ахәшә аҵхра

Чачхадыл азы имҩаҧырго ақьабзқәа рахь иаҵанакуеит иара убас ахәшә аҵхра. Аҧсуаа жәытәнатәаахыс ирылан жәлар рмедицина азҟазацәа, аҧсуа хәшәқәа ҟазҵо ауаа. Ажәытәан еиҧш, иахьагьы Чачхадыл азы аҧсуа хәшәқәа злыҵуа аҵиаақәа ирышьҭаланы ахәшә аҵхра ицоит уи атәы здыруа, знапы алакыу. Еиҧшымзаарас ирымоу атәы ҳҳәозар, аетнографиатә нҵамҭақәа ишаҳдырбо ала, ажәытәан гәыҧҩыкны еиццон. Иаҳҳәап, аетнограф Валери Бигәаа Николаи Џьанашьиа иетнографиатә нҵамҭақәа рҟны аӡбахә шиҳәо еишҵәҟьа иазгәаиҭоит, аҧҳәыс еиҳабык гәыҧҩык аҳәсахәыҷқәа драҧхьагыланы ахәшә аҵхра ицон ҳәа. Иахьа ахәшә аҵхра ицо шамаха лара (ма иара) издыруа ихала иоуп.

Иахьагьы жәаҧҟаны ирҳәоит "ахәшә ахьыҵырхуа, аџьыка ыҵарҵоит" ҳәа. Ҳаамҭазы ари ажәаҧҟа абстракттә ҵакы аманы рхы иадырхәоит. Аха иара ахьынтәаауа абри ахәшә аҵхра аҟынтәи ауп. Ахәшә ыҵызхуа ауаҩы иара аҭыҧ аҟны аџьыка (аџьыкхыш) карыҧсоит. Иуҳәар ҟалоит абри ала иҵырхуа ахәшә "ахә ахыршәаауеит" ҳәа. Идыруп аамҭақәа аџьыка аиура аныцәгьаз. Уи атәы бзианы иаанарҧшуеит ажәеицааира "џьыкала иааухәама?". Убри аан аџьыка аныҵарыҧсо аҭыҧ иахылаҧшхәу "Адгьыл-Дедоҧал бхәы баҳҭеит" рҳәоит.

Чачхадыл аԥсуаа ишазгәарҭо
© Sputnik / Томас Тхайцук

Жәлар разгәаҭарақәа

Ҳаамҭазы иаҳа ахархәара ҭбаа рыманы иубоит Ицқьоу Аҧшьаша иарҿиаз азгәаҭарақәа. Урҭ иреиуоуп Ицқьоу Аҧшьашазы уҩнгьы уаргьы уцқьазароуп ҳәа. Даҽакала иаҳҳәозар, аҧсымцқьарас иҟоу зегьы рхырцоит, амра гылаанӡа рҽыркәабоит, рҽыдрыцқьоит, аҩнқәа зегьы еилдыргоит, ирыӡәӡәоит. Ирҳәоит абри амш уцқьаны уаҧылар, ашықәс зегьы уцқьазаауеит ҳәа.

Ари амш азы аҩны акы дәылганы аӡәы иҭара ҟалаӡом ҳәагьы рҳәоит. Уҩны еилургозаргьы шьыбжьаанӡа иҟауҵо ауп акәымзар, уинахыс акгьы унапы алоукыр ҟалом. Ари нахыс уусқәа зегьы аныҳәатә чыс архиара иазукуеит, Амшаҧ аҽны иурхио. Амала иҳәатәуп, зегь раасҭа ихадароу аҩныҵҟатәи-гәаҭалатәи ацқьара акәхап адәахьтәи аҽеиҧшытәра аасҭа.

 

443
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

98
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

98

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

533
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

533
Савелий Читанава

Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

0
(ирҿыцуп 22:04 04.06.2020)
Аекологиазы Аҳәынҭқарратә еилакы аиҳабы Савели Ҷыҭанаа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа аекологиа азҵаарақәа рзы имҩаԥигаз аилацәажәараҟны ишьҭыхыз азҵаарақәа ртәы.
Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.

"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0