Подготовка к Пасхе

Ҳанду иаҳлырҵон: акоммунистцәа рхаан Мшаԥы шазгәарҭоз

142
(ирҿыцуп 18:39 19.04.2020)
Ишԥаԥылоз ақыҭауаа Амшаԥы асовет аамҭазы? Уадаҩрақәас ирымази уи амҩаԥгаразы? Иарбан идеологиоу усҟан ирыладырҵәоз? Абарҭқәа, иара убас Амшаԥныҳәа иадҳәалоу егьырҭ лхәыҷратә гәалашәарақәа ҳацеиҩылшоит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.
Иаса Қьырса дыбзахеит, ма асовет аамҭазы ақыҭауаа Амшаԥы ишаԥылоз

Асовет ҳәынҭқарра ахаан Амшаԥы иахьеиԥш иԥсшьара мшны иалкаамызт амзар аҟны, аофициалтә усбарҭақәагьы уи азы усмҩаԥгатә рымамызт. Усҟантәи аидеологиа инақәыршәаны, анцәахаҵара иадҳәалаз акультура уамак ԥхьагылара амамызт, уимоу "Анцәа ҳәа аӡәгьы дыҟамызт, ауаҩытәыҩса амаамын ауп дызхылҵыз" ҳәа иҟаз атеориа акыр аҿиара аман.

Сара сахьынхоз Кәтол агәаны игылаз ауахәамагьы ашә ыҵарбаҟаца иаркын усҟан, иахьынӡасгәалашәо, еиуеиԥшым анхамҩатә маҭахәқәа ахьыԥхьаркуаз ҭыԥын. Аибашьра ашьҭахь ауп уи ауахәама ареставрациа азуны аус ауа ианыҟалазгьы.

Абас шакәызгьы, асоветтә система иазымхәаҽит ауаатәыҩса рдинхаҵаратә ҭахрақәа, убри аҟынтә, схәыҷра ашықәсқәа сырзыгьежьуазар, Амшаԥы иалкааз ныҳәан ҳаҩнаҭаҿеиԥш, ҳгәылацәеи ҳазлацәеи рҿгьы. Ахәыҷқәа зегь ҳазыԥшын Амшаԥ ныҳәа, иуаркалеиуа ишәны иаҳдыркуаз акәтаӷь ҟаԥшьқәа реинҟьара амш анааиуа ҳәа.

Амшаԥы зызкыз амш ҳәа сара издыруаз зегь санду Ҷаҷа Габлиаԥҳа исалҳәаз ауп. Лара лҟынтәоуп раԥхьаӡа иахьсаҳаз "Иаса Қьырса дыбзахеит". Нанду лажәабжь ишаҳәоз ала, "Иаса аџьар дадкнаҳаланы дҭадырхеит ауаа ирылаирҵәоз анцәахаҵаразы, нас уи ашьҭахь иара дыбзахеит".

Нанду лҟынтәи иара убас, исаҳахьан Иаса иан Мариа лыӡбахә. "Уи лцәа доуҳала ахшара далашәеит", - еиҭалҳәон нанду. Абарҭқәа ракәын издыруаз усҟан ақьырсиан динхаҵара иадҳәаланы.

Издыруан иара убас амшаԥаҽны "Иаса Қьырса дыбзахеит" ҳәа нанду шьыжьла иҳалалҳәоз Анцәа ихшаз Иаса данбзахаз амш ишадҳәалаз. Абри инаҷыданы, усҟантәи аҵара асистема иҳанаҳәоз акгьы ыҟамызт, ауаҩы амаамын дшахылҵшьҭроу шьақәзырӷәӷәоз апараграфқәа дҵас иҳарҭон, ақьырсианра уамак ҳхы азымцарц азы.

Коӷониа: амшаԥы - аныҳәақәа зегьы ираԥхьагылоуп>>

Ҳашԥаԥылоз нас ари аныҳәа? Саб дкоммунистын, акәтаӷь ҟаԥшь икны дсымбацызт аӡәгьы данимбозгьы. Аха санду, анцәахаҵара злалылааӡаз ала, ҳарҭ ахәыҷқәагьы илдырқәоз ҳлырҵон. Амшаԥы ҟалаанӡа заа акәтаӷьқәа еизаҳгон, иара убас, сани сандуи акәтаӷь зларшәуаз аџьымшьцәеи ахәац быӷьқәеи дырмазеиуан. Ҩ-ԥштәык ракәын акәтаӷьшәраҿы усҟан аҩны ҳхы иаҳархәоз.

Амшаԥазы иҟарҵон аԥсуа чысқәа, иадыргалон иара убас ахаамыхаақәа. Акәтаӷьшәра ҽнак шагыз иалагон, уи аныршәуаз нанду уцәажәар луӡомызт, акәтаӷьқәа ԥҽуеит ҳәа. Иахьа Амшаԥаҽны аишәа зыргыло ыҟазар, усҟан сара исгәалашәом аҩны аишәа ҳаргыло, ари амш мҩаԥысуан еиҳа агәырӷьаратә ҵакы аманы. Анышәынҭрахь санду дныҟәон Аҳәса рымшаԥ ҳәа изышьҭаз Амшаԥ иашьҭанеиуа амҽышазы. Амшаԥы ҟаларц мчыбжьык шагыз, нанду слышьҭуан абаииақәа сыҟәшәарц, нас урҭ хыхь ҳаҩны азал аҿы иҩнаԥсаны иҟасҵон.

Абасала, Амшаԥы ааира заа ҳҽазыҟаҳҵон, ари аныҳәа аофициалтә ҟазшьа шамамызгьы. Ииашоуп, акоммунистцәа уи аҽны ақыҭаҿы аҽырыҩра еиҿыркаауан, ҳарҭ ахәыҷқәагьы уи ҳалахәзар акәын, ҳамнеиргьы, лахь ҳарҭар алшон. Убри аҟынтәи, ашьыжь нанду "Иаса Қьырса дыбзахеит" анылҳәалак, ахәыҷқәа акәтаӷьқәа еинаҳҟьон, амала акәтаӷь ҳнапы ашәыр ҳәа ҳшәон, избанзар уи ала акоммунистцәа иҳаҵырдыраауан Амшаԥы ҳшалахәыз.

Аиашазы, Кәтол ахадара зегьы ирдыруан ақыҭауаа ари аныҳәа шазгәарҭоз, аха наҟынтәи иааԥшуаз акоммунистцәа рзы рыла иамбошәа ҟарҵон, уимоу, ақыҭа анапхгара рҭаацәарақәагьы Амшаԥы азгәарҭон. Ҳарҭ усҟантәи ахәыҷқәа ҳазлаҳәатәхаҵаҩцәаз ала, Амшаԥы азгәаҭарагьы ақыҭаҿы имҩаԥыргоз аҽырыҩрақәагьы ҳаҽрыгҳархомызт, уимоу, уахь ақыҭа агәахьы ацәырҵразы иалкааны ҳҽеибаҳҭон, иҳамаз иреиӷьыз ҳшәаҳҵон.

Исгәалашәоит, Амшаԥы ааира ԥыҭк шыбжьаз, саҳәшьа Ира еиқәыԥсаны иӡахыз аиԥка ҟаԥшьи аимаа ҟаԥшьи шысзаалхәаз. Усҟан иахьеиԥш амаҭәа аиура мариамызт, ҳарҭ ахәыҷқәа, ашколтә форма инаҷыданы, иеҩцаны маҭәа-ҩыҭәала ҳаибырҭомызт. Ари зхысҳәаауа, амшаԥы ааира акыр бжьан аҟынтә, сеиԥка ҟаԥшьи сеимаа ҟаԥшьи рцәыргарҭа соундаз ҳәа "сгәаҟуан", ашкол ахь исшәысҵар ҟаломызт, џьарацага маҭәан азы, анҭыҵразы сан иԥхьакны илыман.

Ашәба: Аииа-абаииа амш азы акәтаӷь аҩнаргәы иакәдыршон, рыԥсҭазаара ҭәны иҟаларц

Усҟан зынӡа смаҷын, хԥаҟа класс рҿы стәазар ҟаларын. Ус аҩны аиҳабацәа шеицәажәоз ирҳәоны исаҳаит Чаарқыҭ ҳәа иахьашьҭоу Кәтол агәы аладахьы ԥсрак шыҟалаз. Ари аинформациа сара схы иасырхәарц сҭаххеит сымаҭәа уаркалеиқәа рӡыргаразы. Сан слыҳәеит аԥсрахьы сылгарц. "Аԥсрахьы ахәыҷқәа ргаӡом", - иаахҵәаны аҭак соуит. Нас, сҭахра маӡас иаҵаз ласҳәеит - сеиԥка ҟаԥшьи сеимаа ҟаԥшьи рыла сҽеибыҭаны ауаа рахь ацәырҵра сшазгәышьуаз. "Унан, амаҭәа ҟаԥшьқәа рышәҵаны аԥсрахьы ицома, арсҟак баргәаҟуазар, Амшаԥы анааилак, аҽырыҩрахь бҽеибыбҭап", - лҳәеит сан.

Уи ашьҭахь сазыԥшын Амшаԥы. Сгардероб ҿыц Амшаԥы анааи аҽырыҩрахь исшәысҵеит, сызбозгьы, "амшаԥкәтаӷь еиԥш бҟаԥшьӡа" ҳәа исыхлафаауан. Заҟа ҵхьоузеи уи аахыс, аха Амшаԥныҳәа ааскьацыԥхьаӡа ари ахҭыс аасгәалашәоит, Мшаԥы абзоурала сымаҭәа ҿыцқәа рцәыргара иацыз анасыԥ иасимволны.

Аҽырыҩрақәа анхыркәшахалак ашьҭахь, доусы рыҩныҟа игьежьуан, агәылацәа еиҭанеиааиуан, ахәыҷқәа ракәзар, акәтаӷьқәа еинырҟьон. Амшаԥы иашьҭанеиуаз амҽышазы Аҟәа, ма егьырҭ ақалақьқәа рҿы инхоз ҳҭынхацәа анышәынҭрақәа ирҭаауан, ашьҭахь ҳаҩныҟа имҩахыҵуан, убарҭ иааргоны избо салагеит акәтаӷь ҟаԥшьқәа реиԥш, егьырҭ аԥштәы ссирқәа рыла ишәызгьы.

Иахьагьы, санхәыҷыз еиԥш, бзиа избоит Амшаԥныҳәа, акызаҵәык - дыҟаӡам, схәыҷра адунеи зырԥшӡоз "Иаса Қьырса дыбхазеит" зҳәоз санду. Иахьа ари аныҳәа еиҳагьы инарҭбааны иазгәарҭоит, ауаа ауахәамақәа ирҭаауеит, аишәа шьахәла идырхиоит, аха схәыҷра ашықәсқәа зҩычоз Амшаԥныҳәа акы иаламҩашьо ихааӡа сгәаҵаҿы иҵәахуп…

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

142
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

98
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

98

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

533
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

533
Здание администрации президента.

Бжьаниа Аԥсны аҳәынҭусбарҭақәа хԥеи маҵзурақәаки рхадацәа аиҭеит

9
(ирҿыцуп 09:41 05.06.2020)
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа рашәара 4 рзы ҳәынҭусбарҭақәак рхадацәа раҭаразы аусԥҟақәа инапы рыҵаиҩит.

АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аслан Бжьаниа Аԥсны аҳәынҭусбарҭақәаки, иара убас аветеринартә маҵзуреи аҵиаақәа ркарантин азы амаҵзуреи рхадацәа аиҭеит. Абри азы иахәҭоу ашәҟәқәа ахада исаит аҿы иӡыргоуп.

Ахада иусдҵақәа инарықәыршәаны:

  • Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы – Роман Џьопуа;
  • Адгьылхархәареи акадастри рзы аҳәынҭқарратә усбарҭа аиҳабы – Адамыр Аҳәба;
  • Аҵиаақәа ркарантин азы Аҳәынҭинспекциа аиҳабы – Аркади Џьинџьиа;
  • Абнанхамҩазы Аҳәынҭқарратә усбарҭа аиҳабыс - Анзор Ашәхәаҵаа;
  • Аҳәынҭқарратә архивтә усбарҭа аиҳабыс – Роман Ӷәынџьиа.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

9