Анцәа ииныҳәаз, ауаа ирныҳәаз: аныҳәаҩ ихаҿра

192
(ирҿыцуп 17:51 03.05.2020)
Аԥсуаа рҿы аныҳәаҩ ихаҿра зеиԥшроу дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭоуда.

Есма Ҭодуа, Sputnik

Аныҳәаҩ Анцәеи ауааи цҳаражәҳәаҩыс ирыбжьагылоу аӡә иакәны ихәаԥшуеит. Убри аҟнытә уи доуҳала Анцәагьы дизааигәаны дыҟазароуп, ауаа рҿгьы аҳаҭыр, апату змоу аӡә иакәзароуп.

Аӡатә, агәи-агәаҵәеи: абыжьбатәи аԥсуа ԥшьаҭыԥ Быҭҳа аныхаԥааҩ даҭоуп>>

Ҭаацәалатәи аныҳәарақәа рҿы идырныҳәо зықәрахь инеихьоу аҭаацәа реиҳабы иоуп. Ажәлантә ныҳәарақәа раан, ацәашьхәы икуеит ажәлантә рҟынтәи иалху еиҳабык. Ажәытәан, шамахамзар, жәлантәыцыԥхьаӡа дара рныҳәаҩ дрыман. Аха уажәтәи аамҭазы иҟалалоит иара ажәлантә иатәым даҽа ныҳәаҩык данаарго.

Ҳәарада, дара аныҳәарақәагьы зегьы ауеиԥшыхыу. Иаҳҳәап, Аԥсны ныҳәа дуны иазгәарҭо Ажьырныҳәа, иара иаҵанакуа ақьабзқәа нагӡаны иныҳәо ажьира змоу роуп. Урҭ "ажьира амаа зкыу" ҳәа рзырҳәоит. Аханатә ари аныҳәара мҩаԥызгоз, аетнографцәеи аҭоурыхҭҵааҩцәеи ишазгәарҭо ала, иара ажьиҩы ихаҭа иакәын. Анаҩс, ари аныҳәарагьы аҭаацәа рҟны иҟоу ахаҵа еиҳабы идыркит.

Иҟоуп аныҳәарақәа дара ажәлантә рхала рхы рныҳәар азин ахьрымам. Ус еиԥш иҟоу иреиуоуп Анцәарныҳәара. Ари аныҳәара Анцәа ҳәа ацәашьхәы зку иоуп имҩаԥызго. Шықәсқәак раԥхьа ҳзыҿцәажәахьаз Ҭхьына ақыҭа инхо Аполлон Думаа, усҟан ишаҳзеиҭаиҳәаз ала, иҟоуп абшьҭрала иаауа аныҳәара, аӡәы иҟынтәи ҽаӡә иахь ианиасуа, иҟоуп ныхак иаҵагылоу аныҳәаҩ данрымоу.

Амԥараа рныҳәара, 2018 шықәса
© Фото : Есма Ҭодуа лархив аҟынтә
Амԥараа рныҳәара, 2018 шықәса

"Аныҳәагатәқәа, аныҳәарақәа рацәаны иҟоуп аԥсуаа рҿы, аҭаацәарақәа, ажәлантәқәа ирымоу. Зегь раԥхьа иургылар ауазар ҟалап Ажьырныҳәа. Нас, ҳара абжьыуаа ҳҿы иҟоуп Елыр-ныха, Анцәарныҳәара. Ҳа ҳаҩнаҭаҿы иҟоуп Аџьынџьныҳәа. Иҳамоуп еиҭа аныҳәара арахә ирызку – Мқамгариа аныҳәа ҳәа иҟоуп. Быжь-ҳаԥшьак ҳзыҵоуп, урҭ рызынтәыкгьы, џьара ашьтәа адаҳгалоит, џьара ацәашьыи ахәажәыи адаҳгалоит, ацәашьы иахьабалак иҟаҳҵоит, џьара – ачашә. Агьыс, аныҳәаҩ, абиԥарала иҟоуп уи. Сара саб икын аныҳәарақәа Анцәарныҳәара ада. Анцәарныҳәара – уи хазы, абас, шьҭрала иаауеит. Уи анцәа ишьапы икуеит абри аҩнаҭа ахьӡала. Ҳара кыршықәсаӡа, Расҭа ҳәа дыҟан, Шьынқәба, дныҳәаҩ дуӡӡан, убри ҳҭаацәа иныҳәон. Иара данԥсы ашьҭахь, уажәы иҷкәын икыуп, Џьамал ҳәа иҟоу, убри ҳаиныҳәоит. Уи убыс иҟоуп", – ҳәа ҳзеиҭаиҳәеит.

Аполлон Думаа иҩнаҭаҿы иазгәарҭо аныҳәарақәа зегьы рҿы (Анцәарныҳәара ада) иныҳәо иара иоуп. Иара иҳәоит иныҳәо ауаҩы зегь рыла дыцқьазароуп, игәы разызароуп ҳәа. Уи абжьааԥны данцәажәогьы иажәа раӡазароуп, шәирак аламзароуп, избанзар аныҳәаҩ ииҳәо наӡоит ҳәа иԥхьаӡоит иара. Иара убас иаҳзеиҭаиҳәеит аныҳәаҩ иахь ацәшьхәы шиасуа атәы.

"Ҳа ҳаҩнаҭаҿы, уажәы ус бҵаауазар, ҳәараҭахыума саб икын, саб данԥсы ашьҭахь, ҳара ихшаз жәаҩык ҳаҟагәышьан, саб дыԥсижьҭеи са искыуп ацәашьхәы. Уигь шыҟарҵо убысоуп: ацәашьы зку данԥслак ашьҭахь, сара соума, егьырҭ сашьцәа аӡәы икраны дыҟазаргьы, абри ацәашьхәы зку аҽаӡәы дааныҳәаны, ашьтәақәа шьны уныҳәаны, ацәашьы укыртә азин уиҭоит. Насоуп аныҳәара уара ашьапы анауркуа. Убыс саргьы синыҳәеит саб иаҳәшьеиҵыб лыҷқәын, ды-Ԥлиоуп. Иахьа уажәраанӡагьы абас искыуп", – ҳәа ҳаиҳәеит Аполлон Думаа.

Изныкымкәа ишазгәаҳтахьоу еиԥш, аныҳәаҩ, дыԥҳәысума, дхаҵоума, "дыцқьазароуп", насгьы агра имамзароуп. Убас, Амԥараа рныҳәара ананаҳҵоз ҳзыҿцәажәоз Зосим Амԥар иҳаиҳәеит иара ари аныҳәара амҩаԥгара зышьҭаиҵаз атәы.

"Ауаҩы иныҳәо дуаҩ цқьазароуп зегьы рганахьала: инапхы, иуаҩра, итәашьа, игылашьа аҽаӡәы еиԥшымзароуп, уамакала дыцқьазароуп, агра имамзароуп – убри хадароуп. Уара жәларык уныҳәоит, аныҳәара амаа укуп, уи агра умазар, изакәызаалак, иҟалаӡом. Анцәа иҿаԥхьагьы иҵасым, ауаа иуныҳәо рзгьы иԥырхагоуп. Сара сыла сыхьра иалагеит, сызлак цеит, ахәышәтәра саҿын, ус агра умазар иҟалаӡом азы, аныҳәара ҽаӡәы исҭеит. Уи ихьӡ сҳәан, абри ацәашьы наисыркит", – ҳәа ҳзеиҭаиҳәеит акыр шықәса Амԥараа рныҳәараҿы ныҳәаҩс иҟаз Зосим Амԥар.

Аныҳәаҩ дахьыҟоу аҩнаҭаҿы ҳаҭыр иқәырҵоит. Уи дааԥхьаны дандырныҳәо, игәшәымшә ҳәо иԥылоит, излауала игәыҟаҵара иашьҭоуп. Аныҳәара далагаанӡагьы абысҭа ԥха изуны акриҿарҵоит дҭәы-дыԥха, игәы алаҟа, ихы алаҟа дҟаларатәы. Дныҳәан даналгалак ашьҭахьгьы ҳамҭак имҭакәа доурыжьӡом, иҵасым рҳәоит.

Аираа рныҳәара>>

Ҳаамҭазы, шамахамзар, қыҭацыԥхьаӡа аӡәаӡәа ирыдымхаргьы аныҳәаҩцәа ыҟоуп, ахәыҷы даниуа аума, аҭаца лныҳәаразы аума, еиуеиԥшым аҭаацәаратә ныҳәарақәа раан изыдҵаало. Ақалақь аҿы инхогьы аныҳәаҩцәа ааганы рыҩнаҭақәа рҿы идырныҳәоит. Иахьагьы урҭ инарыгӡо ароль аҵак ду аманы иҟоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

 

192
Стадо коров. Архивное фото.

Хьарала умаџьанамхарц, абарақьаҭра мцарц: арахәааӡара иадҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәак

98
(ирҿыцуп 11:39 31.05.2020)
Ҳмилаҭ рыҩныҵҟа еснагь игәцаракыз арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарақәак дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.

Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.

"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.

Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.

Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.

Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:

  •  Ажәхьа алаԥш ақәымшәарц азы ацаха ҟаԥшь ахарҵоит.
  • Ажә ныҳәамкәа ахш-харҵәы аҩны идәылыргом, абарақьаҭра цоит ҳәа.
  • Ажә ҿыц ихьаны иубар ҿумҭроуп рҳәоит, мамзар аҟаара ҵнагоит.
  • Ажә еимгәа аҵла ахы кыднашьылозар, аҵша ариуеит – ахәда кыднашьылозар, ацәҵыс ариуеит рҳәоит.
  • Ажә есышықәса ацә ахшозар, ианхьалак аԥаҭра иканажьуа угәыла ихкаара иҭаужьыр, аҵша ахшоит рҳәоит.
  • Ажә хьаны аныга хымҩакәа аҩныҟа иугозар, ахш ажәҩан аурбар ҟалаӡом, иҵасым.
  • Арахә ушавсуа ихәаар, ахәы алумхыр, иузгәакьоу аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Арахә рҵыхәа шьҭыхны ианыҩуа, амшцәгьа иазҳәоуп.
  • Арахә зҭиуа "умшра сзынхааит" ҳәа ииҭиуа ахәы алихроуп, инапы имгарц азы.
  • Арахә аазхәо ахә анаҩсангьы ҭаҭынзаргьы акы ииҭароуп, зҟны иааихәо "инапы имгарц" азы.
  • Арахә аԥсра-абзара рҿы нагатәыс иуоузар, уанаауа хымԥада ашаха ааугароуп, мамзар ҵасым, урахә рымшра цоит рҳәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

98

Аҩнатә ԥсаатә удларц: Лиудмила Цымцԥҳа аҟәарҭ шхылҵо

533
(ирҿыцуп 09:45 25.05.2020)
Аԥсуаа рыбзазараҟны аҭыԥ ҷыда ааныркылоит жәлар разгәаҭарақәа. Иҟоуп урҭ хазымҵо, аха убас аԥсҭазаараҟны изныкымкәа иԥызшәахьоугьы. "Акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа зыԥхьаӡо Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа аҩнатә ԥсаатә лыдларц азы иҟалҵо Саида Жьиԥҳа илзеиҭалҳәеит.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Аҩнатә ԥсаатә анхаҩы изы ималуп. Уи иманаҵы амла дакӡом. Инаҭоит акәтаӷь, ифоит ажьы. Ацәгьеи абзиеи рахь инаигоит, иҭаххар - иҭиуеит. Убри аҟнытә аҩнатә ԥсаатә рацәа ыҟам, шаҟа нуҵо аҟара убарақьаҭхоит.

Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа иаҳзеиҭалҳәеит жәытә аахыс, ауаҩы инхара, инҵыра амшьҭа цәгьа иаҟәыгазарц азы жәлар разгәаҭарақәа ишрықәныҟәоз, уи аҭыԥ аман аҩнатә ԥсаатә ааӡараҿгьы. Лара иахьагьы дшыхәыҷызнатә леиҳабацәа ирҿылҵааз алоуп аҟәарҭ шхылҵо.

"Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилак, аҩнԥҳәыс (анхәа дыҟазар - лара), аӡәгьы лыбжьы имырҳакәа, иалхны илымоу аҭыԥ аҟны дныҳәаныԥхьаны акәтаӷь аҵалҵоит, иахьҭатәоу акы нахалыршәуеит. Уи ашьҭахь, иахьынӡахтәалоу 21 мшы, аҭаацәара аҩныҟа, убас ашҭахь иааргаӡом аҩежь ԥшшәы змоу изакәызаалак шәҭык. Избанзар уи мышқәак рашьҭахь ихбалоит. Акәтагь агәы ҩежьуп, ашәҭ шканӡо еиԥш иаргьы ҩашьахоит ҳәа ирԥхьаӡоит. Убас ашҭаҿы ашәшәра ҟалаӡом, акәтаӷьқәа шаҟәоит", - жәлар разгәаҭарақәа дрылацәажәоит аԥҳәыс бырг.

Лиудмила Цымцԥҳа лыҩнахьы Бзыԥ аӡиас иху ацҳа уқәсны ауп ушнеиуа. Аҟәарҭ ахҵара аамҭа анааилакгьы, абри ахырхарҭагьы аҵакы анамоу ыҟоуп.

© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Калдахәара ақыҭан инхо Лиудмила Цымцԥҳа

"Иаҳҳәап, аҟәарҭ иаҵасҵо акәтаӷь сымамзар, иаасхәоит, мамзаргьы сыуа-сҭынха исырҭоит. Аха ҳара ҳамҩа хада Бзыԥ аӡиас иху ацҳа ауп. Убри аҟнытә акәтаӷь аазгозар, изҭоу амакәан снапала ишьҭыхны, схагәҭ иарбаны ишыску мацара ауп ацҳа сшықәсуа. Акәтаӷь аҵа аӡы ихурԥшылар, акәҷышь ылҵӡом рҳәоит. Аӡиас, мамзар икәаразааит, ишаҟь-шаҟьо ишцо еиԥш, акәтаӷьгьы аԥхарра аналслак убри иаҩызахоит рҳәон адуцәа", - лажәа иацылҵоит Лиудмила Цымцԥҳа.

Аԥҳәыс бырг иазгәалҭеит, акәтаӷь аагатәны илымазар, лхаҭа дзымцар, илшьҭуа аҭаацәара датәума, дҭынхоума, дгәылоума, имшьҭа бзиоуп ҳәа иԥышәаны илымоу иоуп.

  • Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Лиудмила Цымцԥҳа илзануп ашәишәиқәа
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
  • Иара убас аҟызқәагьы лзануп
    © Foto / предоставлено Вандой Хагуш
1 / 3
© Foto / предоставлено Вандой Хагуш
Лиудмила Цымцԥҳа лҟәарҭи уи ихнахыз ақәҷарақәеи

Аҟәарҭ ахьху дазусҭазаалакгьы аӡәы днеины дыхԥшылошәа абар, ихыҵуеит. Акәтаӷь аҵазҵас лыда, атәым данаднамкыло ыҟоуп.

21 мшы рышьҭахь, акәҷарақәа анылҵлак, аҩнԥҳәыс, агәараҿы, ма рашҭа акәша-мыкәша ирху аҭәа рыҭра инҭаҵаны, уи аҵаҟа амшьҭа цәгьа шәҟәыгазааит ҳәа махәык ахәаци (крапива) ҵәымаӷ цыраки аҵаҵаны инҭалыртәоит.

"Иҟалалоит зны-зынла аԥшәма лхала лылаԥш шыцәгьоу анылзымдыруа. Убри аҽацәыхьчаразы ауп, акәҷарақәа ирыҵоу аҭәа ахәаци аҵәымаӷи шаҵарҵо", - инаҵылшьит Лиудмила Цымцԥҳа.

Арҭ азгәаҭарақәа хазҵо аҳәса, аҟәарҭ адагьы, ашәишәи, акәата, аҟыз уҳәа ихырҵозаалакгьы ирықәныҟәоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

533
Савелий Читанава

Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

0
(ирҿыцуп 22:04 04.06.2020)
Аекологиазы Аҳәынҭқарратә еилакы аиҳабы Савели Ҷыҭанаа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа аекологиа азҵаарақәа рзы имҩаԥигаз аилацәажәараҟны ишьҭыхыз азҵаарақәа ртәы.
Ҷыҭанаа аԥсқьарцәа рзы: знык лахь рыуҭар, ус еиԥш уаҳа иргәамԥхо иҟалароуп

Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра аҵиақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.

"Аиԥылараҟны ҳрылацәажәеит аԥсыӡкра аамҭа аекологиазы ԥырхагас иаму, азауадқәа русушьа, Аԥсны аӡиасқәа ирҭоу аԥсыӡ шыркуа атәы. Ааигәа иҟан ахҭыс аекологиа аԥхасҭа азҭо акаҭала аԥсыӡкра иадҳәалаз. Азакәан аилагара заҭәазшьаз иахьырхәразы иҟаҵоу, аԥхьаҟа иҟаҳҵ, лшарас иҳамоу ҳрылацәажәеит. Аилагарақәа ҟаӡҵо ирыду ахараԥса маҷуп, уи аизырҳра, хымԥада, иаҭахуп. Знык лахь зуҭаз, даҽазны ус еиԥша игәамԥхо дҟалароуп. Ус акәымкәа, уажәы иҟоу ахараԥса шәаны, даахьаҳәны даҽаџьара дцоит, даҽазны сааныркылар акгьы амам, исшәоит ҳәа. Ҳалацәажәеит агәамсам азҵаарагьы, аекологиа апроблемақәа актуалра зҵоу шьҭыхын",- иҳәеит Ҷыҭанаа.

Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0