Аԥсуа Агара

Ҩ-ҵакык аман: Валентина Ашәԥҳа агараҿаҟәара ахархәашьақәа еиҭалҳәеит

228
(ирҿыцуп 13:31 13.06.2020)
Аԥсуаа рҿы агараҿаҟәара аҵас ҳаҭыр ду ақәын. Уи ахархәарақәа ҩба аман. Урҭ арбақәан ҳзеиҭалҳәоит Аԥсны зҽаԥсазтәыз арҵаҩы Валентина Кәыта-иԥҳа Ашәԥҳа Саида Жьиԥҳа ланҵамҭаҿы.

Ажәытәан агараҿаҟәара ҳаҭыр ду ақәын. Уи аилагара ҵасмызт ҳәа иԥхьаӡан. Џьгьарда ақыҭан ииз, иааӡаз, иахьа 83 шықәса ирҭагылоу Гагра араион, Цандрыԥшь аҳаблан инхо, зыԥсҭазаара абжеиҳан ахәыҷқәа реиҵааӡара иазызкыз, Аԥсны зҽаԥсазтәыз арҵаҩы Валентина Кәыта-иԥҳа Ашәԥҳа дырзааҭгылеит лаб иаҳәшьцәа ирҳәамҭаны илдыруа агараҿаҟәара иазку хҭысқәак.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Агараҿаҟәара анаҳҳәо, раԥхьа иргыланы ҳхаҿы иааиуа, ажәытәан асаби (аӡӷаб хәыҷы) дызгараз, арԥыс, мамзаргьы аҵеи дызмаз аб иԥа диразҟхарц адырга шаиҭоз ауп. Аха иахьа издыруа рацәаҩым уи хазы аиуара абжьаҵарагьы ишазкыз.

© Foto / Саида Жиба
Аԥсны Зҽаԥсазтәыз арҵаҩы Валентина Кәыта-иԥҳа Ашәԥҳа

 

"Ажәытәан аԥсуаа иҳамаз агараҿаҟәара аҵас иԥшьоу акы акәны иԥхьаӡан. Уи аилагарагьы гәнаҳараны иахәаԥшуан. Сара саб иаҳәшьцәа Назии, Камаҷыҷи Ашәԥҳацәа ирҳәоны исаҳахьан, асаби лгара аҩнаҭа имҩахыҵуаз ахаҵа абри аԥҳәызба дихьӡаны даныҟало ԥҳәысс дшиго, мамзаргьы аԥа дызмаз дшиҭацахо ҳәа ишырҿаҟәоз. Уинахыс лара дҳәаны дыҟоуп ҳәа иԥхьаӡан", - еиҭалҳәоит Валентина Ашәԥҳа.

Ажәабжьҳәаҩ иазгәалҭеит изныкымкәа ишыҟалахьаз, аԥҳәызба илызҳаны, уи аамҭазы зықәра неихьаз лгара зҿаҟәаз димыццар шыҟамлоз. Аҭыԥҳа лгәы даҭахымзаргьы, агараҿаҟәара аҵас аилагара азин лымамызт. Иҟан еибагаанӡа машәырла арԥыс, ма аԥҳәызба адунеи анырԥсахуаз. Усҟан шықәсыкынӡа иара, ма лара џьабон. Анаҩс, аҭаацәарақәа еиқәшаҳаҭны азин ҟарҵон ихы, ма лхы дақәиҭуп ҳәа. Уи ашьҭахь рразҟы рчаԥон, аха аҩҭаацәарак ирыбжьаз агараҿаҟәара дырӡӡомызт, ҭынхацәас ишьҭибахуан.

Валентина Ашәԥҳа илҳәеит ҳаҭыр еиқәызҵоз аҭаацәарақәагьы еиҳагьы еизааигәахарц азы агараҿаҟәара шрыбжьарҵоз, убас хаз ҵасны аиуара ашьҭыхра иазыркуан.

"Еизааигәаз, пату еиқәызҵоз аҭаацәарақәа, еиҩызцәазар - аиуара рыбжьаларц, еиҭынхацәазар - еиҳагьы ишьҭибакаарц азы агараҿаҟәара рыбжьарҵон. Усҟан, асаби дахьиуаз (дыҷкәынума, дыӡӷабума) егьи аҭаацәара агара ҿаҟәаны, "иахьанахыс аиашьареи аиаҳәшьареи ҳабжьало, ҳаимадара ҿымцәаауа, ҳаиуара аҽарҭбаауа" ҳәа иныҳәаныԥхьаны инаргон", - лажәа иацылҵоит Валентина Кәыта-иԥҳа.

Агараҿаҟәара хаҭала сара агәыҩбара сызцәырнагоит. Избан зықәра неихьоу ахаҵа асаби лгара динасыԥхарц азы адырга заиҭо. Уи мышкызны аразҟы лоуоит ҳәа исыԥхьаӡаӡом. 30-40 шықәса илеиҳабу бзиа дбаны диццома иаҳҳәап 20 шықәса зхыҵуа аԥҳәызба, хымԥада мап. Араҟа зхы ззымдыруа ахаҵа иԥшьоу аҵас далахәмаруеит ҳәа исԥхьаӡоит. Егьи абжьара, қәрала илываҟәыло изы, мамзаргьы аҭынхара абжьаҵаразы агара ҿаҟәазар - уи иԥшӡоу ҵасуп.

Валентина Гыцԥҳа: шьыри, ақьаӷьариа иахьагьы дҳаманда>>

"Анкьа агара асимволтә ҵакы аман. Уи аҿиара, анасыԥ ачаԥара, ауа, аҭахы рышьҭибакаара иадырган. Иахьа агараҿаҟәара акәым, агара ахаҭа закәу ззымдыруагьы ыҟоуп. Унацәала еиқәуԥхьаӡап шаҟаҩы зысабицәа агара игаразҵо", - лгәынамӡарақәа аалырԥшуеит ажәабжьҳәаҩ.

Валентина Ашәԥҳа иаҳзеиҭалҳәаз агараҿаҟәара иазку аҩ-вариантк шыҟаз шьақәирӷәӷәеит афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, афольклорҭҵааҩ Арда Ашәбагьы. Иара иазгәеиҭеит қыҭацыԥхьаӡагьы рхатәы кәамаҵамақәа шрымазгьы ари аҵас аныҟәгараҿы.

Ари аҵас иадҳәалоу ахҭысқәа иахьатәи аамҭазгьы иҟоуп. 30-ҟа шықәса раԥхьа, ибзиаӡаны издыруа аҭаацәарақәа (рыжәла сҳәом) ирыбжьазаарын агараҿаҟәара. Аха арԥыс машәырла дҭахоит.

Иахьа 30 шықәса ирҭысыз аԥҳәызба разҟыда дтәоуп, изныкымкәа ажәа шылнырҵахьазгьы. Лыуа-лҭынха, агараҿаҟәара аӡбахә здыруа, илабжьаргахьеит аамҭа мгакәа лхы дазҵаарц. Аха сара Валентина Ашәԥҳа санылзыӡыруаз еилыскааит, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан аныҳәаҩ иакәымкәа, арԥыс иҭаацәа роуп "бхы бақәиҭуп" ҳәа инеины илазҳәаша. Убри рлымҳа аҟынӡа иназгода акәымзар…

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

228

"Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан" ахаҵа агәырҩа ихгашьа

105
(ирҿыцуп 14:48 27.09.2020)
Иааигәахоит аԥсуаа ҳзы иԥшьоу Аиааира амш. Ари аныҳәа агәырӷьара шацу еиԥш иҭахаз рызхьаара ду ацуп. Ҳажәлар рҟны ахацәа агәырҩа шырхыргози афырхаҵа иҭахара ишазнеиуази иазкуп афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа иазлырхиаз аматериал.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа рҿы еиԥшым ахацәеи аҳәсеи рҵәыуашьа. Аԥҳәыс лгәаҟра аалырԥшыр лылшозар лаӷырӡыла, амыткәма аҳәарала, ахаҵа иҩнуҵҟатәи гәҭахәыцрала, гәҭаҵәыуарала ауп ишихиго. Традицианы ишышьақәгылоу ала, агәырҩа иақәшәаз ахаҵа ауаа иахьырбо илаӷырӡ лаишьҭуам. Аԥа аб иҟны дҵәыуар ҟалозар, аб ихәыҷқәа иҵәыуаӡом.

Имаҷым аҿырԥштәқәа Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҭаацәарала еибашьра ианцоз. Игәаӷьыуацәоуп аҳәара, иарбан гәҭахәыцрақәоу аб изцәырҵуа иҷкәынгьы џьара ахы изыԥшызар шауа анидыруа. Аха "заниашьа зхаҵашьоу" иреиуоу афырхаҵа иԥа данҭахалакгьы "хаҵак дҭахеит ҳәа шәымҵәыуан, ахаҵа дзиуа ахаҵаразоуп" ҳәа иҳәон. Насгьы уи иԥа изын мацара адагьы, зеиԥшла, аӷа иҿагыланы еибашьуа, зыԥсадгьыл зыхьчо зегьы рыӡбахә иҳәон. Зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз ԥсит ҳәагьы иԥхьаӡам, урҭ ззеибашьуаз аус нагӡахеит.

Ахацәа агәакьацәа рнапқәа ргәыҵакны игылоит. Аџьабараҿы игылоу инеины ирыдышшылоит (усҟан рнапқәа нарыварыԥсоит), агәалсра ажәақәа рҳәоит. Аҵәыуарахь инеиуа ахацәа ракәзар, ргәы иҭасуеит (уажәы ари иаҳа имаҷны иуԥылоит, аха еиқәханы иахьыҟоу ыҟоуп). Ажәытәан ахацәа ҽламсла (ҟамчыла) рхы иасуан. Ус шакәугьы, ахацәа аҵәыуараан иаҳа аҽынкылара аадырԥшуан, аиҳаракгьы уи аԥсадгьыл ахьчаҩ аниакәу – афырхаҵа ԥсра иқәым ҳәа.

Ашьамаҟа – аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа>>

Зыԥсадгьыл ахьчаразы иҭахаз ауаҩи дарбанзаалак зыԥсҭазаара иалҵыз ауаҩи ирзынархоу аҵәыуарақәа еиԥшым. Жәлар рыхьчаҩцәа ирызку аҵәыуарақәа афырхаҵаратә ашәақәа анрылҵуагьы ыҟоуп. Аибашьраҿы иҭахаз ирызку аҵәыуарақәа ахамеигӡареи афырхаҵаратә мотивқәеи рыла ажәлар зҭагылаз атрагедиа аадырԥшуеит. Убас, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеран, афольклорист, аԥсреи аԥсыжратә қьабзқәеи ҭызҵаауа Адгәыр Какоба ианиҵаз амыткәма иаанарԥшуеит иҭахаз аибашьҩы ихигаз агәаҟрақәа:

"Уаан, Рамин, уаан, уаан!

Ԥшьба-хәба хы анулаз ахы уамгеит, уаан!

Уаан, уаан, иуцхраан, уаан!

Хәарҭа урҭеит, уаан!..

Уаан, тәым шьала уеибаркын, уаан!..

Ԥшьба-хәба хы улан, уаан!

Уаан, урыман ицон, уаан!.."

Аб игәырҩа хызҽуа акәны иҟоу иҷкәын ифырхаҵара аӡбахә анырҳәо ауп. Иазгәаҭатәуп, аб иҷкәын дҭахеит ҳәа аниаҳалак, раԥхьа дзызҵаауаз "Дышԥаҭахеи?" ҳәа акәын, ахқәа ахьиныз гәаиҭон, ахьӡи-ахьымӡӷи араҟагьы иааԥшуан – аӷа изқәа иеиарханы акәымкәа, гәышԥыла аҭахара. Изқәа рҟны ахы аламкәа анибалак акәын аҳәса аҵәыуара азин анриҭоз.

Ҳаибашьра ахҭысқәа иаадырԥшит аамҭа иара афырхацәа шцәырнаго. "Зԥа дымԥсыц уԥа диумырҵәыуан" ҳәа ззырҳәогьы аӡәы игәырҩа даҽаӡәы иахьизымдыруа азоуп. Имариоума аҳәара: "Ҷкәынак дҭахеит ҳәа кыр ҟалама, уи иԥсадгьыл азоуп дызҭахаз!". Уи арҭ ажәақәа аниҳәо иарбан мцоу дызбылуа иара ида даҽаӡәы издыруам. Аха ус шакәугьы, зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз рҭаацәа ргәы зҟажо акәны иҟоу урҭ рҵеицәа Аԥсны ахьыԥшымра ахьазааргаз ауп, убри нагӡахааит!

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

105
Абхазский национальный костюм. Модельер Мадина Чанба.

"Ашәҵатәқәа зегьы иреиӷьуп аламыс…" аҳәса рымаҭәа азҵаатәқәа

108
(ирҿыцуп 11:24 26.09.2020)
Аԥсуа ԥҳәыс маҭәа иахьатәи амода аҟынӡа иааиаанӡа изнысыз аиҭакрақәа ртәы дазааҭгылоит афольклорист Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥсуа ԥҳәызбацәа рымаҭәа иахьатәи амода аҟынӡа иааиаанӡа аиҭакрақәа ирнысит. Амаҭәа иаанарԥшуан досу инапы злакыз аус. Ахацәа ркәымжәы, ркаба аибашьҩы ихаҿсахьа аныԥшуазар, аԥҳәыс лымаҭәаҟны иаарԥшу аҩны зхагылоу аԥҳәыс лхаҿсахьа ауп. Ихадароу уи лымаҭәа ахкқәа иреиуоуп: аҵкы, аиԥка, акасы, ахҵакыга, аԥыраҳәа.

Аҭоурыхҭҵааҩ Шьалуа Инал-иԥа ишиҩуа ала, хаҵа ицахьаз аԥҳәызбацәа ԥшь-кәақьҭак змаз акасы аҵаҟа ирхарҵон х-кәакькны иҟаз акасы еицарсагьы, рхы злаҵаркуаз. Аԥҳәыс афатә аныҟалҵоз ахҵакыга лхамкәа акҿыҩра дыҩналомызт.

Аԥсуа ҭыԥҳацәа рымаҭәа агьама аҵаҵаны иршәырҵон еснагь. Урҭ уи дырԥшӡон еиуеиԥшым аҳәынҵәра ԥшӡақәеи, амаҟақәеи, аимхәыцқәеи рыла, аӡахырсҭақәа ирнырҵон асахьа ԥшӡақәа. Уажәеиԥш амаҭәа аахәарҭа алшара шыҟамыз ала, шамахамзар аҭыԥҳацәа аӡахышьа, ақәҵашьа рдыруан. Уи урҭ ишыхәыҷыз ирҵон. Аҭаацәара ианалалоз акәзаргьы, дара рнапала ирӡахыз амаҭәа, ампахьшьқәа ҳамҭас иҟарҵон.

"Ажәытә уажәеиԥш амаҭәа аархәо егьиуа иҟамызт, иаархәозаргьы, иаазгоз амалуаа ракәын, иара уигьы анҭыҵынтәи акәын ишааргоз. Зегьы рхала ирӡахуан. Аӡӷаб дшыхәыҷыз аӡахышьа лдырҵон. Усҟан хаҵа ицаша аӡӷаб анапҟазара лылоума ҳәа иазҵаауан. Сара сан, санду ибзианы иӡахуан, саргьы урҭ реиԥшҵәҟьа исзымҵазаргьы, ак ҟасҵақәоит. Абри афото иану санду, саб иан Арина Шармаҭ лоуп. Араҟа сара хышықәса схыҵуеит. Усҟан уи шыҟалҵаз сгәалашәо сыҟам, аха абра исшәу амаҭәа напылаҟаҵароуп. Асумка хәыҷ, акьанџьа искугьы – усҟан напыла иаҳзырӡахуан, уажәы иуҭаху зегь рзаархәоит ахәыҷқәа", – ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Оҭҳара ақыҭан инхо Таиса Ласариа.

© Foto / из архива Таисы Ласариа
Таиса Ласариа ланду Ариана Шармаҭи лареи

Иазгәаҭатәуп аҩнымаҭәа адагьы, џьара излаҭыҵуаз амаҭәа хазы ишыҟаз. Баграт Шьынқәба ишиҩуа ала, аԥҳәызба цәырҵгас илымаз аԥсуа ҵкы ҳәа иҟаз "ажәҩақәа дырчуан, рцәа иадшәало ирҭшәан, амаӷра, анапы ахәдаҿы иҭшәан, ажәҩахь иааскьацыԥхьаӡа, идырҭбаауан. Ажәҩа инаркны амахәҿаҟынӡа амаӷра иадырӡахылон амҵәыжәҩақәа, ианныҟәо иԥырԥыруа ирышьҭан. Иара ахаҭа аун, ҵаҟа иаҳа иҭбаан, акалҭ аҿы аԥаԥар анахарԥсозгьы ыҟан. Аӡара ҭархханы, алада иаҳа еилышәшәо иҟан" ("Ахьырҵәаҵәа", 1990, ад. 456).

Аиԥка, аҵкы аԥыжәара шрымазгьы, аԥсуа ԥҳәыс илыцәтәыммызт аиқәагьы. Уи аԥҳәыс-еиқәа ахьӡын, иара аҭбаара аҭаны иӡахын, ашьапы ахәдаҿы аизгарҭа аҭаны. Еиуеиԥшым аҭагылазаашьаҿы, аԥҳәыс лныҟәашәа аманшәаларазы абри аԥҳәыс-еиқәа рышьарҵон, аха иара ахыхь иауз аԥсуа-ҵкы ршәырҵон, уи иаҵыԥшны аиқәа умбо. Убри инаҷыдангьы иҟан аҽықәтәараан иршәырҵоз амизан-ҵкы. Ашьаҵатәы аганахьала, абжьааԥнытәи ажәцәеимаа анаҩсгьы, зышьхәақәа ҳаракыз, амҿы иалхыз аҟаԥҟаԥқәа ныҟәыргон.

Аамҭа наскьацыԥхьаӡа ашәҵатәгьы аҽаԥсахуан. Иахьа ақыҭақәа рҿы инхо аиҳабацәа роуп акасы ныҟәызго, иара убас ныҳәақәак рҿы акаси аԥыраҳәеи аԥҳәыс ҳамҭас илырҭоит (иаҳҳәап, Леиаа рныҳәараҿы ачакәаҳацәа рыцыԥхьаӡа акасқәеи аԥыраҳәа ҿыцқәеи рырҭоит). Егьи абжьарак европатәи амаҭәа аҳра ауеит, зны-зынла аԥсуа елементқәа злоу амаҭәа шубогьы. Иҳәатәуп, иахьагьы анҭыҵынтә иаауагьы ишазгәарҭо аԥсуаа амаҭәа аганахьала агьама ҳаракы шрымоу. Ус шакәугьы, ауаҩы иҭеиҭыԥши иҩнуҵҟатәи аԥшӡареи еицнеибаго иҟазароуп данарԥшӡо. Ԥсаҭа шкәакәа Боча Аџьынџьал иажәақәа рыла иаҳҳәозар: "Ашәҵатәқәа зегьы иреиӷьуп аламыс, амала ишәмыркьаҿцәалан".

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

108

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Гамгьиа авирус змоу Гал рыхәышәтәразы

0
(ирҿыцуп 20:03 28.09.2020)
Гал араион ахәышәтәырҭа хада аҳақьым хада Асҭамыр Гамгьиа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит акоронавирус змоу рзы Галтәи ахәышәтәырҭаҿы хазы аҭыԥқәа раартра аус шцо атәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Гамгиа авирус змоу Гал рыхәшәтәразы

Аԥсны ахада ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы акоординациатә штаб аӡбара шьаҭас иаҭаны аусԥҟа инапы аҵаиҩит. Уаҟа иазгәаҭоуп жьҭаара 5 инаркны массала аспорттә, агәмырҿыӷьратә, ацәыргақәҵатә уснагӡатәқәа ахыбрақәа рыҩнуҵҟа рымҩаԥгара мап ацәкра. Иара уи адагьы, агәабзиарахьчара аминистрра жьҭаара 15 рҟынӡа анапы ианҵоуп Аԥсны, Аҟәа ақалақьи араионқәеи иахьрыҵанакуа иҟоу амедицинатә усҳәарҭақәа рҟны авирус змоу ахаҿқәа рнагарҭа ҭыԥқәа разырхиара.

"Амза 15 рҟынӡа еиқәыршәатәуп аҟәша. Иҳаԥшааит аҭыԥ. Усҟан ацхыраара лас астанциа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы 10 каруаҭк алаҳхырц азы. Асмета ҟаҳҵеит, иаҭаху азы ашәҟәқәа ҳҩит, иааиуа амшқәа рзы иҳашьҭуеит. Иаарласны ашоура змоу зегьы убри аҟәшахьы инаганы, акоронавирус азы анализқәа ҟарҵаанӡа уа иҟалоит. Аҳақьымцәа уаҟа аус зуло алҳаԥшаахьеит, амедиаҳәшьцәа ракәзар, урҭгьы ҟалоит. Иааиуа амзазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәарҭахь иҳашьҭраны иҟоуп бригадак, урҭ еиқәҳаршәахьеит. Сгәы ианаагоит аҳақьымцәа уаарыдтәалан ишрыхәҭоу аинформациа дара рҟынӡа инаугар, аҿкы ахәышәтәра ҳҭахым ҳәа зҳәо даара имаҷхоит. Аибашьраан доусы иара иус идыруан, уажәы аҭынч ԥсҭазаараҿгьы џьара гәаҟрак ҟалар, аҳақьымцәа ирдыруазароуп дара рыда ажәлар ԥсыхәа шрымам", - ҳәа еиҭеиҳәеит Гамгьиа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

 

0