Ҩ-ҵакык аман: Валентина Ашәԥҳа агараҿаҟәара ахархәашьақәа еиҭалҳәеит

231
(ирҿыцуп 13:31 13.06.2020)
Аԥсуаа рҿы агараҿаҟәара аҵас ҳаҭыр ду ақәын. Уи ахархәарақәа ҩба аман. Урҭ арбақәан ҳзеиҭалҳәоит Аԥсны зҽаԥсазтәыз арҵаҩы Валентина Кәыта-иԥҳа Ашәԥҳа Саида Жьиԥҳа ланҵамҭаҿы.

Ажәытәан агараҿаҟәара ҳаҭыр ду ақәын. Уи аилагара ҵасмызт ҳәа иԥхьаӡан. Џьгьарда ақыҭан ииз, иааӡаз, иахьа 83 шықәса ирҭагылоу Гагра араион, Цандрыԥшь аҳаблан инхо, зыԥсҭазаара абжеиҳан ахәыҷқәа реиҵааӡара иазызкыз, Аԥсны зҽаԥсазтәыз арҵаҩы Валентина Кәыта-иԥҳа Ашәԥҳа дырзааҭгылеит лаб иаҳәшьцәа ирҳәамҭаны илдыруа агараҿаҟәара иазку хҭысқәак.

Саида Жьиԥҳа, Sputnik

Агараҿаҟәара анаҳҳәо, раԥхьа иргыланы ҳхаҿы иааиуа, ажәытәан асаби (аӡӷаб хәыҷы) дызгараз, арԥыс, мамзаргьы аҵеи дызмаз аб иԥа диразҟхарц адырга шаиҭоз ауп. Аха иахьа издыруа рацәаҩым уи хазы аиуара абжьаҵарагьы ишазкыз.

© Foto / Саида Жиба
Аԥсны Зҽаԥсазтәыз арҵаҩы Валентина Кәыта-иԥҳа Ашәԥҳа

 

"Ажәытәан аԥсуаа иҳамаз агараҿаҟәара аҵас иԥшьоу акы акәны иԥхьаӡан. Уи аилагарагьы гәнаҳараны иахәаԥшуан. Сара саб иаҳәшьцәа Назии, Камаҷыҷи Ашәԥҳацәа ирҳәоны исаҳахьан, асаби лгара аҩнаҭа имҩахыҵуаз ахаҵа абри аԥҳәызба дихьӡаны даныҟало ԥҳәысс дшиго, мамзаргьы аԥа дызмаз дшиҭацахо ҳәа ишырҿаҟәоз. Уинахыс лара дҳәаны дыҟоуп ҳәа иԥхьаӡан", - еиҭалҳәоит Валентина Ашәԥҳа.

Ажәабжьҳәаҩ иазгәалҭеит изныкымкәа ишыҟалахьаз, аԥҳәызба илызҳаны, уи аамҭазы зықәра неихьаз лгара зҿаҟәаз димыццар шыҟамлоз. Аҭыԥҳа лгәы даҭахымзаргьы, агараҿаҟәара аҵас аилагара азин лымамызт. Иҟан еибагаанӡа машәырла арԥыс, ма аԥҳәызба адунеи анырԥсахуаз. Усҟан шықәсыкынӡа иара, ма лара џьабон. Анаҩс, аҭаацәарақәа еиқәшаҳаҭны азин ҟарҵон ихы, ма лхы дақәиҭуп ҳәа. Уи ашьҭахь рразҟы рчаԥон, аха аҩҭаацәарак ирыбжьаз агараҿаҟәара дырӡӡомызт, ҭынхацәас ишьҭибахуан.

Валентина Ашәԥҳа илҳәеит ҳаҭыр еиқәызҵоз аҭаацәарақәагьы еиҳагьы еизааигәахарц азы агараҿаҟәара шрыбжьарҵоз, убас хаз ҵасны аиуара ашьҭыхра иазыркуан.

"Еизааигәаз, пату еиқәызҵоз аҭаацәарақәа, еиҩызцәазар - аиуара рыбжьаларц, еиҭынхацәазар - еиҳагьы ишьҭибакаарц азы агараҿаҟәара рыбжьарҵон. Усҟан, асаби дахьиуаз (дыҷкәынума, дыӡӷабума) егьи аҭаацәара агара ҿаҟәаны, "иахьанахыс аиашьареи аиаҳәшьареи ҳабжьало, ҳаимадара ҿымцәаауа, ҳаиуара аҽарҭбаауа" ҳәа иныҳәаныԥхьаны инаргон", - лажәа иацылҵоит Валентина Кәыта-иԥҳа.

Агараҿаҟәара хаҭала сара агәыҩбара сызцәырнагоит. Избан зықәра неихьоу ахаҵа асаби лгара динасыԥхарц азы адырга заиҭо. Уи мышкызны аразҟы лоуоит ҳәа исыԥхьаӡаӡом. 30-40 шықәса илеиҳабу бзиа дбаны диццома иаҳҳәап 20 шықәса зхыҵуа аԥҳәызба, хымԥада мап. Араҟа зхы ззымдыруа ахаҵа иԥшьоу аҵас далахәмаруеит ҳәа исԥхьаӡоит. Егьи абжьара, қәрала илываҟәыло изы, мамзаргьы аҭынхара абжьаҵаразы агара ҿаҟәазар - уи иԥшӡоу ҵасуп.

Валентина Гыцԥҳа: шьыри, ақьаӷьариа иахьагьы дҳаманда>>

"Анкьа агара асимволтә ҵакы аман. Уи аҿиара, анасыԥ ачаԥара, ауа, аҭахы рышьҭибакаара иадырган. Иахьа агараҿаҟәара акәым, агара ахаҭа закәу ззымдыруагьы ыҟоуп. Унацәала еиқәуԥхьаӡап шаҟаҩы зысабицәа агара игаразҵо", - лгәынамӡарақәа аалырԥшуеит ажәабжьҳәаҩ.

Валентина Ашәԥҳа иаҳзеиҭалҳәаз агараҿаҟәара иазку аҩ-вариантк шыҟаз шьақәирӷәӷәеит афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, афольклорҭҵааҩ Арда Ашәбагьы. Иара иазгәеиҭеит қыҭацыԥхьаӡагьы рхатәы кәамаҵамақәа шрымазгьы ари аҵас аныҟәгараҿы.

Ари аҵас иадҳәалоу ахҭысқәа иахьатәи аамҭазгьы иҟоуп. 30-ҟа шықәса раԥхьа, ибзиаӡаны издыруа аҭаацәарақәа (рыжәла сҳәом) ирыбжьазаарын агараҿаҟәара. Аха арԥыс машәырла дҭахоит.

Иахьа 30 шықәса ирҭысыз аԥҳәызба разҟыда дтәоуп, изныкымкәа ажәа шылнырҵахьазгьы. Лыуа-лҭынха, агараҿаҟәара аӡбахә здыруа, илабжьаргахьеит аамҭа мгакәа лхы дазҵаарц. Аха сара Валентина Ашәԥҳа санылзыӡыруаз еилыскааит, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан аныҳәаҩ иакәымкәа, арԥыс иҭаацәа роуп "бхы бақәиҭуп" ҳәа инеины илазҳәаша. Убри рлымҳа аҟынӡа иназгода акәымзар…

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

231

"Аӡы цқьа ухыԥшылозар - ажәабжь бзиа иатәуп": аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу ажәлар разгәаҭарақәа

130
Аԥхыӡқәа рдунеи амаӡақәа ҳзаазыртуа аԥсуа жәлар разгәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Ацәа – ауаҩы зда ԥсыхәа имам, игәабзиареи иԥсҭазаареи иахәҭаку акы акәны иҟоуп. Аԥсуа жәлар рмифологиаҿы ацәа ианцәахәны ирыԥхьаӡон Напкылҵәеи Цәаблаҟи. Ашьыжь агылара зцәыуадаҩу, инамыцхәны ацәара бзиа избо изы иахьа уажәраанӡагьы ирҳәоит "Дцәарҭанхалеит" ма "Цәаблаҟы дылкит" ҳәа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ацәа ауаҩы изы иԥсыршьагоуп, убасгьы ацәа иузаанартуеит ҵҩа змаӡам аҵыхәтәанынӡа иҭҵаам аԥхыӡқәа рдунеи.

Схәыҷра ашықәсқәа раан сыцәа арҭынчразы Ҭхьына ақыҭа иалиааз санду Нусиа Шьынқәба-Ашхаруа лҟнытә лассы-лассы исаҳалон абарҭ ажәақәа: "Нанду бара дбыкәыхшааит, барӷьажәҩа Ҳазшаз итәарҭоуп, бармажәҩа - аҩсҭаа. Банышьҭало аԥхыӡ бзиақәа ббаларц, Ҳазшаз дыбхылаԥшларц, барӷьажәҩа ааныжьны бармажәҩа бақәиа, нас аԥхыӡ бзиақәа ббалоит. Аҩсҭаа бымԥан дзааиӡом!" ҳәа.

Аԥхыӡ бзиа убар, жәаҳәарада угәы азнарҳауеит. Аԥхыӡқәа ирызку аилкаарақәа рҿы хшыҩзышьҭра арҭон аӡы, избан акәзар иара аԥсҭазаара, абзиара иасимволуп, аха уи инамадангьы еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирҟазшьарбагоуп:

  • Ԥхыӡла аӡы ҵқьа ухыԥшылошәа убар – ажәабжь бзиа иатәуп.
  • Аӡы цқьа ухиааланы уӡсошәа убар, абзиабара цқьа узааиуеит.
  • Аӡы хәашь уаԥхьа илеиуазар – ажәабжь бааԥсы, абз, ацәгьаҳәара иатәуп.
  • Аӡы хәашь уҭаҳазшәа убар – аӡәы ацәгьа уалеигалоит, абз уаҟьашьуеит.
  • Аӡы, ма аԥсыӡ уҩныҟа инаугошәа ԥхыӡрыла иубар, аҭаацәараҿы алаӷырӡ, аԥсра иазҳәоуп.

Аԥхыӡқәа ирыдҳәалоу агәаанагарақәа, жәлар разгәаҭарақәа еиуеиԥшым амаӡақәа узаадыртуеит, иаагозар:

  • Еигәышәума, еихоума, ҳәызбоума иарбанзаалак аихаҷамаҷа уреиԥхыӡуазар, дук хара имгакәа ҭыӡшәак уақәшәоит.
  • Аԥхыӡ анубалак, уааҳәны ушьҭалар, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит ҳәа азгәарҭоит аԥсуаа.
  • Иԥсхьоу аӡәы ԥхыӡла дуҿасыр бзиоуп, имчра зегьы уара иуиҭоит рҳәоит.
  • Акәац еиҿыхны уҩны ишыкнаҳау ԥхыӡла иубар – ашықәсан аԥхасҭа бааԥс уоуеит.
  • Аԥхыӡ анубалак, аԥенџьыр ахь уԥшыр, иубаз аԥхыӡ ухашҭуеит рҳәоит.

"Аԥхыӡ бааԥс убар аҵкыс, ушааԥшуа иухугар еиҳа еиӷьуп" аҳәоит жәлар ражәаԥҟақәа руак. Ҳәарада, ауаҩы иибо аԥхыӡқәа еснагь еиԥшым, аԥхыӡ бааԥс убазар, иубаз ацәгьара лабҿаба иҟамларазы урықәныҟәар ауп иҷыдоу азгәаҭарақәа:

  • Аԥсуаа рҟны аԥхыӡ бааԥс анырбалак, иҩагыланы рҿы-рнапы рыӡәӡәон "аӡы шцара уцааит, аӡы шцара уцааит" ҳәа хынтә иҳәо.
  • Шьыжьы аԥхыӡ бааԥс убазар, шьыбжьаанӡа еиҭауҳәар ҵасым рҳәоит.
  • Аԥхыӡ бааԥс збаз еиҭеиҳәарц иҭахызар, заа иҿи инапи иӡәӡәароуп, нас еиҭаиҳәаз аԥхыӡ бааԥс лабҿабахом.
  • Аԥхыӡ бааԥс убар, ухчы аарҳәны иухчнуҵароуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

130

"Амалқәа зегьы ирмалу" аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои

46
Аҳамҭа аҵаки ҳамҭас иҟарҵои ртәы ҳзеиҭалҳәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.

Аҳамҭа – ари ауаа рыҩнуҵҟатәи реизыҟазаашьа аазырԥшуа актуп. "Аҳамҭа" ақьабзтә ҵакыла уахәаԥшуазар, уи ауаҩы аԥсабара иаиҭо аҳамҭа аҵанакуеит, ахаҭабура аҳасабала – иаҳҳәап: "зқьы ааӡаны шәкы абна алаҵара". Ҳамҭас, ҭабурас иаанрыжьуеит иара убас, иԥшьоу ҭыԥк аҿы амаҭәарқәа (иаҳҳәап: ашәарыцацәа ашьха ианхыҵуа уи ашьапаҿы иаанрыжьуа ахҿа, аҳәа, ма даҽа бџьармаҭәак). Мамзаргьы аныҳәаҩ дандырныҳәо ихымԥадатәны аҳамҭа ирҭоит.

Аҳамҭа (маҭәарк) аӡәы даҽаӡәы иҭара аритуалтә ҵакы ныҟәнагоит, убри азын ихадароуп ҳамҭас иҟауҵо закәу, иуҭо амаҭәар ахаҭа аҵакы.

"Ичеиџьыка инапы иқәыргылан"

Аҳамҭақәа зегь раԥхьа игылоуп ачеиџьыка. "Ичеиџьыка инапы иқәыргылан диԥылеит" рҳәоит аԥсуаа, уи еиҳау аҳамҭа ыҟаӡам ауаҩы изы.

Ауаҩы идкылашьа зегьы иреиҳау малуп, убри аан ихадароу аишәа заҟа беиала ирхиоу акәым, аԥшәма ихаҭа ари акт иазыҟазаашьа ауп, уи иаанарԥшуеит иззынархоу ушизыҟоугьы.

Иалкаатәуп, ачеиџьыка шхадароу шааԥшуа аԥсуаа рныҳәаратә қьабзқәа рҿы. Иарбанзаалак аныҳәара акрыфара аритуал ацымкәа имҩаԥысуам, еснагь иныҳәо ауаҩы дзыхныҳәаз зегьы агьама дирбоит. Ари мацарагьы иунарбоит ачеиџьыка аҵакы аҳаракра, пату ақәҵара, амчра злоу адоуҳаратә функциа аҵаҵара.

Аԥстәы ма аԥсаатә

Аҷкәын игәаԥхо аҭыԥҳа лзы, ма харантә иааз асас изы, иара убас "ухы аасҭа бзиа иубо ауаҩы изы" ҳәа шырҳәо еиԥш, аԥсуаа иалкааз ҳамҭаны иҟарҵон ашьабсҭа аԥсы шҭаз икны, аҽы, мамзаргьы иԥшӡаӡа иҟоу, хәыц еиқәаҵәа злам аџьма, зтәыҩақәа ыршаны иҟоу. Ашықәс ҿыц адырҩаҽны акәзар, "гәныҳәа" ҳәа изышьҭаз ақьабз амҩаԥгараан аиҵбацәа аиҳабацәа ҳамҭас ирырҭон ардәына, убри алагьы аҷқәынцәа реиҳабацәа рҿаԥхьа ирылоу рышәарыцаратә ҟазара аадырԥшуан, насгьы аиҳабы пату иқәҵара иасимволын.

Иҳәатәуп, ардәына ҳамҭас арԥыс игәаԥхаз аҭыԥҳа ишылзынаиҭиуаз. Амала аҭыԥҳа лзы уи дырԥшӡон: абаз аҿыҵакны, арасамахә иқәыртәашәа, аҵиаақәа ирылартәаны.

Иазгәаҭатәуп, иара убас асас аҩны дахьааиз игәаԥхаз, илаԥш зықәшәаз иарбан маҭәарзаалак иара ишитәхо, ҳамҭас иширҭо.

Иахьатәи ҳаамҭазгьы иуԥылоит зыԥсы ҭоу ашьтәа ҳамҭас аҟаҵара. Аиҳарак уи зыдҳәалоу ахәыҷы иира ауп. Ахәыҷы данилак, аӡӷаб лҭаацәа аҳамҭақәа иаарго раԥхьа игылоуп зыԥсы ҭоу аџьма шкәакәа, атәыҩақәа ырԥшӡаны иҟаҵаны.

"Аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит"

Аҭыԥҳа аҳамҭа аҭакс иҟалҵон лнапала иқәҵаны иҟалҵаз ачабра, ампахьшьы. Напылаҟаҵара ақәҵараҿы уи иаалырԥшуан еиуеиԥшымыз асахьақәа, уи алагьы аӡӷаб лара лҟазарагьы цәырылгон. Ус еиԥш иҟаз аҭыԥҳацәа "аҵыс мҩас асахьа ҭылхуеит" ҳәа лзырҳәон.

Иахьатәи ҳаамҭазы аҳамҭа аҟаҵара ақьабзқәа инарҟәыҭханы зыда ҟалашьа амам акакәны иубарҭоуп. Аха убри аан аҳамҭа ззыҟауҵо игьама ақәшәара ауп иаҳа изышьклаԥшуа. Егьа ус шакәугьы, иахьагьы ҳамҭас иҟарҵо амаҭәар аҵакгьы азгәарҭоит.

Иаҳҳәап, аӡәы имшира ыҟазар, ачабра, ма ачхьарԥ ҳамҭас изыҟарҵом – ачабра алаӷырӡ иатәуп, ачхьарԥ - нарцәытәи адунеи ахь уиазго маҭәаруп ҳәа. Мамзаргьы аҷкәын ахьы ҳамҭас аӡӷаб илиҭозар, уи аҵакы шдуу, аҷкәын ихықәкы лнардыруеит аӡӷаб.

Аха ишыҟазаалакгьы, аҳамҭақәа иреиҳау ауаҩы иччаԥшь ауп, аамҭақәа зегьы раан уи ԥсахрада иаанхоит.

46

Бжьаниа афымцамч ахархәара аларҟәразы аштабқәа аԥҵазарц адҵа ҟаиҵеит

0
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа ареспубликаҿы иҟоу аенергетикатә ҭагылазаашьазы аилацәажәара мҩаԥигеит ахәаша ажьырныҳәа 22 рзы.

Атәыла ахада аилатәараан афымцамч ахархәараз арбагақәа ааигеит. Урҭ инарықәыршәаны, 2020 шықәса рзы иҟаз ахархәара 2019 шықәсатәи ахархәара иаҿырԥшны 21 процент еиҳахеит.

Ахада адҵа ҟаиҵеит араионқәа рҿы аштабқәа аԥырҵарц, урҭ русура афымцамч ахархәара аиҵатәра иаздырхарц иҳәеит. Апроблема ӡбамхар, акадртә еиҭакрақәа мҩаԥгатәхоит ҳәа иҳәеит ахада.
Аԥхьатәи алҵшәақәа мчыбжьык иахымгакәа иҟалароуп ҳәа азгәеиҭеит Бжьаниа. Иара убас есышьыжь асааҭ 10 рзы аԥыза-министр инапынҵақәа назыгӡои ахада Иусбарҭа аиҳаби рҿаԥхьа русуразы аҳасабырба ҟарҵаларц рыдиҵеит.

"Мчыбжьык иалагӡаны араионқәа рҿы афымцамч ахархәара лаҟәымхар, ишәырҭаз адокумент аҿы иарбоу 2019 шықәсазтәи анорматив 5 % ацны аҟынӡа имнеир, араион ахада, амилициа аҟәша аиҳабы, апрокурор, аенергетик – зегьы лахь рыҭахоит, иааиуа егьи ашәахьазы русура иамххоит", - ҳәа инаҵишьит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа.

0
Атемақәа:
Аԥсны аенергетика апроблемақәа