"Дуаҩуп, даамысҭашәоуп": аԥсуара азҵаарақәак ирызкны

95
(ирҿыцуп 17:07 27.06.2020)
Аԥсуаа рҿы жәытәнатә аахыс иҟан аилкаара "аамысҭашәара", даамысҭашәоуп ззырҳәоз ауаҩы аԥсҭазаара иарбан ганзаалакгьы, ацәгьаҿгьы абзиаҿгьы, аԥсыуаҵас дыҟоуп, ауаҩра илоуп ҳәа акәын иаанагоз. Аԥсуара гәыцәс иамоу абарҭ аилкаарақәа ртәы Есма Ҭодуаԥҳа лматериал аҟны.

"Ианиашьа ихаҵашьоуп"

Аамысҭашәара – ари аҭоурыхтә аамҭа ииасхьоу акәны иахәаԥшуеит. Аха макьанагьы иуԥылоит "дуаҩуп – даамысҭашәоуп" ҳәа ззырҳәо ауаа. Ас еиԥш ажәа рхы ианадырхәо, уахь иаҵадыркуеит ауаҩы ихымҩаԥгашьа, ицәажәашьа, иеилаҳәашьа уҳәа. Аамысҭашәара – аԥсуара иахәҭаку акоуп, аԥсуа ихаҿра аазырԥшуа ауп. "Уара уаԥсыуаӡами?" ҳәа аӡәы ианиоуҳәа, "уара ууаҩӡами", ма "ламыс умаӡами" ауп иаанаго. Аԥсуа даԥсыуаны дҟазҵо абарҭ ихымҩаԥгашьатә кодқәа роуп.

Аамысҭашәара рныԥшуеит иахьа асценаҿи ныҳәақәаки раан ада иумбо аԥсуа маҭәа. Аԥсуа имаҭәа иара иныҟәашәа, иҟазшьа иақәшәо иҟаҵоуп: ахаҵа афырхаҵара дшазыхиоу аанарԥшуеит, аԥҳәыс ахәышҭаара знапаҿы иҟоу шлакәу унарбоит. Ажәытәангьы акәымжәи акабеи зегьы аӡахра рылшомызт, анхаҩы имаҭәа хазын. Аха "соуп" зҳәоз ахаҵа уи имамкәа ҟалашьа амамызт. Иахьагьы саԥсуоуп ҳәа зхы зыԥхьаӡо есымша иныҟәимгозаргьы, ари амаҭәа иҩны имоуп. Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы ишгәоуҭо ала, уи аиҳарак иршәырҵо иалагоит зықәрахь инеихьоу ауаа.

Аамысҭашәара иаҵанакуеит иара убас аҽықәтәашьа, хьыӡрацара. "Хьыӡрацара" - иара ажәа ахаҭа иунарбоит аԥсуа изы ахьӡ арҳара, "ахьӡ азы ацара" заҟа ихадароу. Нарҭаа репоси аԥсуаа рфырхаҵара-ҭоурыхтә ашәақәеи аҳәамҭақәеи уи даара ибзианы ирныԥшуеит.

Илҳан Аҩӡба
© Фото : Сырма Ашәԥҳа лархив аҟынтә

Аамысҭашәалоуп аԥсуа иаӷа дшизыҟоу. Даҽакала иуҳәозар, ианиашьа ихаҵашьоуп. Ианиашьа ихаҵашьоуп аб иԥа дызшьыз иҩны даниҵәахуа, аха "аринахысгьы џьара усҿамшәан" ҳәа дзышьҭуа. Ҳәарада, ари ииасхьоу аамҭоуп, избанзар аԥсуа иахьааимԥыхьашәалак ауаҩы дишьуамызт, иага диаӷазаргьы. Дишьуамызт уи ачара, агәырӷьара ахьцо џьара диқәшәаргьы, дишьуамызт абџьар имамзар, иҽыҵәҟьа аԥхӡы алҵны иҟазар, дилакьысуамызт.

Аԥҳәыс лыпату

Аԥҳәыс лыпату аԥсуаа еснагь иҳаракны иршьон. "Ала бзиа аԥҳәыс илеишуам" ҳәа ажәаԥҟангьы ирҳәоит. Иахьа ахаҵа иԥҳәыс лышьра аӡбахә уаҳауазар, уаанӡа уи ахаҵа изы ихьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡан. Зых пату ақәызҵоз ахаҵа анапы шьҭыхра акәым, ибжьгьы ирдууамызт аԥҳәыс лаԥхьа. Ауаажәларра рыҩнуҵҟа ус еиԥш зхы иаҭәазшьоз ахаҵа пату иқәӡамызт, џьара зҵаарақәак анырыӡбозгьы, игәаанагара акгьы анаагаӡомызт. Избанзар ахаҵа дыӷәӷәоуп ҳәа дыԥхьаӡан, убри инамадангьы аԥҳәыс лымчымхара ахархәара азин имаӡамызт. Ус еиԥш ала ишакәым зыԥҳәыс илызныҟәаз адгылара лоуан лҭаацәа рганахьала. Аха иара убри аангьы аилыҵрақәагьы маҷын. Иӷәӷәоу ԥынгылак ыҟамкәа аилыҵра ҟаломызт.

Праздник урожая в Лыхны
© Sputnik / Томас Тхайцук

Анкьа аԥҳәыс дахьгылаз иԥхашьароу ажәақәагьы рҳәара, аисра рхы иаҭәаршьомызт. Аха уи аамысҭашәара аамҭа аныҟаз...

Ажәытә иҟаз зегьы иахьатәи аамҭа иузадкылом, ахаҵеи аԥҳәыси иаҳа-иаҳа рымчқәа шеиҟарахо ала, аха зышьҭахьҟа ихьамԥшуа иаԥхьаҟагьы ԥеиԥш изыԥшым. Ажәытәи аҿатәи реиҿыбаарала аԥсуара иреиӷьу аморалтә кодексқәа ҳаԥсҭазаараҿы хархәара зуҭаша маҷым. Ҳара моу, аӡәырҩы аныҟәаҩцәа иазгәарҭахьан аԥсуара ауаҩы иреиӷьу аҟазшьақәа илааӡаны дшыҟанаҵо. Убри инамадангьы аҳәаанырцә ахҵәара зықәшәаз аԥсуаа дара ахьнанагаз аҭыԥқәа рҿы аԥсуара аԥҟарақәа ахьуҵаша акультуратә хәышҭаарақәа аԥырҵеит.

Аԥсуаа иреиӷьыз еибашьцәан ҳәа иԥхьаӡан, аҭыԥҳацәа ракәзар, "аԥсуа ԥҳәысс дуоуааит" ҳәа ныҳәарак, зеиӷьашьарак аҳасабала ирҳәон, уи лхымҩаԥгашьеи лҭеиҭыԥши иреиӷьыз аҟазшьақәа рнубаалон.

Нас изышьҭаҳамхри иреиӷьу ҳҟазшьақәа, ҳаамысҭашәара иахьагьы аҳәаанырцәтәи аҵарауаа изакәызеи аԥсуара, иарбан ҟазшьоу абри аҩыза агәаӷь улазҵо ҳәа изызҵаауа? Егьаҩы уи рҵарц иалагаргьы, аԥсуа ида ҽаӡәы инаалом, уи ушьа-уда иалазароуп, уи мхәаҽыкәа иазырҳатәуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

95
В Абхазии впервые появится долгосрочная стратегия развития.

Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом: аҭаацәара иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәак

82
Аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ирызкны аматериал ҳзеидылкылеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.

Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.

Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".

Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.

Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:

  • Акәасҭхала амца уасуа уалагар, аҭаацәа иреиҳабу ихы ихьуа далагоит.
  • Абысҭа нанҵаны ачуан амҳабысҭа нҭаршәны иаанужьыр, ҵасым, "аҭаацәа реиҳабы ииҳәо дақәымшәо дҟалоит".
  • Архнышьна гьалозар, аҭаацәа реиҳабы ихы ихьуа далагоит, мамзаргьы аҭаацәа аԥхьаӡоит, иреиҵбу дашәиуеит рҳәоит.
  • Амца иахакнаҳау архнышьна абжьы гар бзиоуп, аҭаацәа реизҳара иатәуп.
  • Аҭаацәа иреиҳабу даныԥсуа аҩны аҭӡамцқәа рыбжьы "аҿҿаҳәа" игоит рҳәоит.
  • Асаан каҳан иԥҽызшәа абжьы уаҳар, аҩнаҭаҿы ԥҳәыск дыԥсуеит рҳәоит.
  • Ахаҵа илахь дафар ма аԥҳәыс лыӡӷы дафар, иахьырцарҭоу ԥсрак раҳауеит.
  • Аҩны иаҭааз асас асапын ҳамҭас иуҭар ҵасым, изҭиуа изыҳәа алаӷырӡ иатәуп рҳәоит.
  • Аӡы амца иахьахакнаҳау агәара-гәараҳәа аҭаацәа ирылашыр ҵасым рҳәоит.
  • Агәыр аҭӡы иалоуҵар, аҭаацәараҿы аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиз аҩны ашықәсан аӡә дыԥсуеит.
  • Аԥсуа иҩны амаҭ неир, аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Амаркатыл аҭаацәа акрахьырфо аишәа иқәуҵар, аҭаацәа аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Амца аҟынтәи амцабз ыҵыҟьҟьозар, аҭаацәа рҿы ҭыӡшәак ҟалоит.
  • Аҭаацәара алахәыла, мамзаргьы асас аҩны ддәылҵны данцалак ашьҭахь аҩны аԥссара ҵасым, "арахь ухьамԥшааит" аанагоит рҳәоит.
  • Ала ашҭаҿы ианууа ацәгьара иазкуп. Ацәгьара ҟамларцы ашәхымс аҟны аҳәызба адәныҟа ахы рханы ишьҭоуҵар, иԥнаҟоит.
  • Аҩны азааигәа аԥсаҵла еиҭауҳар бзиам, аҭаацәа зыҿиом "знык уҩны ахыбра сзахысыр, нас уқьаԥҭастәуеит" аҳәоит.

Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

82

"Аӡы цқьа ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп": аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи

90
(ирҿыцуп 20:21 13.09.2020)
Азҿлымҳара зцу афольклортә жанр аԥхыӡқәа реилкаареи ацәара анцәахәқәеи дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥхыӡқәа даара азҿлымҳара зцу фольклортә жанруп, дара аԥсуаа ҳҟны макьанагьы иҭҵаамкәа иаанхоит. Раԥхьатәи анҵамҭақәа аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи ртәы ҟаиҵеит Дырмит Гәлиа. Урҭ уԥылоит иара иҩымҭақәа реизгақәа рҿы. Аԥхыӡқәа рҟны иаарԥшуп аԥси нарцәытәи адунеи ирыдҳәалоу ажәлар разхаҵарақәа.

Аԥхыӡ аамҭалатәи аԥсра аанарԥшуа иҟоуп. Уи ус шакәу арҵабыргуеит абызшәа иалоу ажәақәа, ажәаԥҟақәа. Иаҳҳәап: "Ицәоу – аԥсы диҩызоуп", мамзаргьы: "Аԥсы дызгәыблымыз дыцәазшәа дибон" уҳәа реиԥш иҟақәоу.

Аԥсуа мифологиаҟны иҟоуп иара убас ауаҩы ацәа далазхало, ԥхыӡла дзыргәаҟуа аперсонаж Цәаблаҟ ҳәа хьӡыс измоу. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа уи Напкылҵәа ҳәа лзырҳәоит. Иахьагьы ирҳәоит ауаҩы ацәа акыраамҭа даналахалак "Цәаблаҟ улкыма!" ҳәа.

Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла иҽеим ацәара абарҵаҿы, аџь-ҵла амҵан, иара убас аилашәшәымҭаз уцәар бзиам рҳәоит. Ибзиаӡам ацәара амзартә ныҳәарақәа анымҩаԥысуа аамҭазынгьы, аиҳаракгьы аишәаргыларақәа раан, усҟан аԥшқа дыцәазаргьы хымԥада даадырԥшуеит, аритуал нагӡаны иалгаанӡагьы ддырцәом. Амцәара иадҳәалоу аритуал аарԥшуп аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынгьы – уи аҷаԥшьара ауп. Абасала "ацәара–амыцәара" иаадырԥшуеит еиҿагылоу ҩ-дунеик: "аԥсреи–абзареи", "нарцәи–аарцәи", "зыԥсы ҭоуи–зыԥсы ҭами".

Иҟоуп амиф-ҵабыргқәа ауаҩы дцәалаханы, хаха-хымш дмааԥшӡакәа, нарцәы дцан дшааз еиҭазҳәо. Ус еиԥш иҟоу аԥхыӡқәа раан, ауаҩы нарцәы иуацәа, ма иидыруа шьоукы ибоит, нарцәытәи аԥсҭазаара далаԥшуеит, џьанаҭи џьаҳаными иҟоу ауаа ишрызныҟәо ибоит. Абас ауаҩы ԥхыӡла нарцәы ицан иааз акраамҭа дыԥсӡом рҳәоит.

Иҟоуп илабҿабоу аԥхыӡқәагьы. Илабҿабоу аԥхыӡқәа ҳәа рзырҳәоит ауаҩы ԥхыӡла иибаз лабҿаба ианыҟалогьы. Иаҳҳәап, ԥхыӡла аԥсы ауаҩы игәиҽаниҵар ауеит, мамзаргьы игу-ибзоу алаиирдырыр.

Убас, Ешыра, 2010 шықәсазы ианысҵаз аԥхыӡ аҿы ажәабжьҳәаҩ Хьмур Еныкь исалҳәон, лара иԥсхьаз лан ԥхыӡ дшылбоз "аишәаҟны ишьаз аҵәца зықәбыргылеи" ҳәа, дааԥшны иангәалҭа, ус иагьыҟаҵәҟьан, ашьҭахь илыԥсахит.

Аԥхыӡ ала ауаҩы еиуеиԥшым адыргақәа иоуеит дзықәшәараны иҟоу аазырԥшуа. Араҟа иааҳгоит ҿырԥштәқәак аԥсуаа урҭ реилкаарақәа шаадырԥшуа:

  • Ԥхыӡла аҳәса рацәаҩны иубар – амш цәгьа иазҳәоуп
  • Амаҭ ушьуа ԥхыӡла иубар, уаӷа уиааиуеит.
  • Ахәаҷамаҷақәа ԥхыӡла иубар, аиакәым уақәшәоит, ма учмазаҩхоит.
  • Ԥхыӡла ахысбжьы уаҳар, ажәабжь ҿыц иамааноуп.
  • Ԥхыӡла акакан уфо иубар, аимҳәа иазкуп.
  • Ԥхыӡла ашаха убар, амҩа уоураны иҟоуп.
  • Аҽы уақәтәаны уҩуа иубар, хьӡык угоит, мамзаргьы аԥшасра иазҳәоуп.
  • Аӡы цқьа, ма аӡиас ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

90

Ҭыҩԥҳа еиҭалҳәеит аҿкы чымазаразы Тҟәарчал аҭагылазаашьа зеиԥшроу

0
(ирҿыцуп 19:29 23.09.2020)
Тҟәарчалтәи араионтә хәышәтәырҭа аҿктәы ҟәша амедеиҳәшьа еиҳабы Емма Ҭыҩԥҳа арадио Sputnik арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭалҳәеит COVID-19 зманы ирыдҵаалаз шаҟаҩы ыҟоу, урҭ рҭагылазаашьа зеиԥшроу.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Ҭыҩԥҳа Тҟәарчал COVID-19 аганахьала аҭагылазаашьа зеиԥшроу атәы

"Ачымазара зыхьыз 17-ҩык ыҟоуп, зҭакқәа аахьоу. Аҩны рҽырхәышәтәуеит 12-ҩык, Гәдоуҭатәи агоспиталь ахь ирышьҭхьоу хәҩык рҟынтәи ҩыџьа ргәы бзиахахьеит. Ачымазцәа рааигәа иҟаз ҳәа 14-ҩык алкаауп, аҩны рҽыԥхьакны иҟоуп 20-ҩык. Абас иҟоуп иахьазы Тҟәарчал ҳҭагылазаашьа", - лҳәеит Ҭыҩԥҳа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Акоронавирус иазку ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>

0
Атемақәа:
Ачымазара ҿкы – акоронавирус Аԥсни адунеи аҿи: иалкаау