"Дуаҩуп, даамысҭашәоуп": аԥсуара азҵаарақәак ирызкны

109
(ирҿыцуп 17:07 27.06.2020)
Аԥсуаа рҿы жәытәнатә аахыс иҟан аилкаара "аамысҭашәара", даамысҭашәоуп ззырҳәоз ауаҩы аԥсҭазаара иарбан ганзаалакгьы, ацәгьаҿгьы абзиаҿгьы, аԥсыуаҵас дыҟоуп, ауаҩра илоуп ҳәа акәын иаанагоз. Аԥсуара гәыцәс иамоу абарҭ аилкаарақәа ртәы Есма Ҭодуаԥҳа лматериал аҟны.

"Ианиашьа ихаҵашьоуп"

Аамысҭашәара – ари аҭоурыхтә аамҭа ииасхьоу акәны иахәаԥшуеит. Аха макьанагьы иуԥылоит "дуаҩуп – даамысҭашәоуп" ҳәа ззырҳәо ауаа. Ас еиԥш ажәа рхы ианадырхәо, уахь иаҵадыркуеит ауаҩы ихымҩаԥгашьа, ицәажәашьа, иеилаҳәашьа уҳәа. Аамысҭашәара – аԥсуара иахәҭаку акоуп, аԥсуа ихаҿра аазырԥшуа ауп. "Уара уаԥсыуаӡами?" ҳәа аӡәы ианиоуҳәа, "уара ууаҩӡами", ма "ламыс умаӡами" ауп иаанаго. Аԥсуа даԥсыуаны дҟазҵо абарҭ ихымҩаԥгашьатә кодқәа роуп.

Аамысҭашәара рныԥшуеит иахьа асценаҿи ныҳәақәаки раан ада иумбо аԥсуа маҭәа. Аԥсуа имаҭәа иара иныҟәашәа, иҟазшьа иақәшәо иҟаҵоуп: ахаҵа афырхаҵара дшазыхиоу аанарԥшуеит, аԥҳәыс ахәышҭаара знапаҿы иҟоу шлакәу унарбоит. Ажәытәангьы акәымжәи акабеи зегьы аӡахра рылшомызт, анхаҩы имаҭәа хазын. Аха "соуп" зҳәоз ахаҵа уи имамкәа ҟалашьа амамызт. Иахьагьы саԥсуоуп ҳәа зхы зыԥхьаӡо есымша иныҟәимгозаргьы, ари амаҭәа иҩны имоуп. Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы ишгәоуҭо ала, уи аиҳарак иршәырҵо иалагоит зықәрахь инеихьоу ауаа.

Аамысҭашәара иаҵанакуеит иара убас аҽықәтәашьа, хьыӡрацара. "Хьыӡрацара" - иара ажәа ахаҭа иунарбоит аԥсуа изы ахьӡ арҳара, "ахьӡ азы ацара" заҟа ихадароу. Нарҭаа репоси аԥсуаа рфырхаҵара-ҭоурыхтә ашәақәеи аҳәамҭақәеи уи даара ибзианы ирныԥшуеит.

Илҳан Аҩӡба
© Foto / Сырма Ашәԥҳа лархив аҟынтә

Аамысҭашәалоуп аԥсуа иаӷа дшизыҟоу. Даҽакала иуҳәозар, ианиашьа ихаҵашьоуп. Ианиашьа ихаҵашьоуп аб иԥа дызшьыз иҩны даниҵәахуа, аха "аринахысгьы џьара усҿамшәан" ҳәа дзышьҭуа. Ҳәарада, ари ииасхьоу аамҭоуп, избанзар аԥсуа иахьааимԥыхьашәалак ауаҩы дишьуамызт, иага диаӷазаргьы. Дишьуамызт уи ачара, агәырӷьара ахьцо џьара диқәшәаргьы, дишьуамызт абџьар имамзар, иҽыҵәҟьа аԥхӡы алҵны иҟазар, дилакьысуамызт.

Аԥҳәыс лыпату

Аԥҳәыс лыпату аԥсуаа еснагь иҳаракны иршьон. "Ала бзиа аԥҳәыс илеишуам" ҳәа ажәаԥҟангьы ирҳәоит. Иахьа ахаҵа иԥҳәыс лышьра аӡбахә уаҳауазар, уаанӡа уи ахаҵа изы ихьымӡӷуп ҳәа иԥхьаӡан. Зых пату ақәызҵоз ахаҵа анапы шьҭыхра акәым, ибжьгьы ирдууамызт аԥҳәыс лаԥхьа. Ауаажәларра рыҩнуҵҟа ус еиԥш зхы иаҭәазшьоз ахаҵа пату иқәӡамызт, џьара зҵаарақәак анырыӡбозгьы, игәаанагара акгьы анаагаӡомызт. Избанзар ахаҵа дыӷәӷәоуп ҳәа дыԥхьаӡан, убри инамадангьы аԥҳәыс лымчымхара ахархәара азин имаӡамызт. Ус еиԥш ала ишакәым зыԥҳәыс илызныҟәаз адгылара лоуан лҭаацәа рганахьала. Аха иара убри аангьы аилыҵрақәагьы маҷын. Иӷәӷәоу ԥынгылак ыҟамкәа аилыҵра ҟаломызт.

Праздник урожая в Лыхны
© Sputnik / Томас Тхайцук

Анкьа аԥҳәыс дахьгылаз иԥхашьароу ажәақәагьы рҳәара, аисра рхы иаҭәаршьомызт. Аха уи аамысҭашәара аамҭа аныҟаз...

Ажәытә иҟаз зегьы иахьатәи аамҭа иузадкылом, ахаҵеи аԥҳәыси иаҳа-иаҳа рымчқәа шеиҟарахо ала, аха зышьҭахьҟа ихьамԥшуа иаԥхьаҟагьы ԥеиԥш изыԥшым. Ажәытәи аҿатәи реиҿыбаарала аԥсуара иреиӷьу аморалтә кодексқәа ҳаԥсҭазаараҿы хархәара зуҭаша маҷым. Ҳара моу, аӡәырҩы аныҟәаҩцәа иазгәарҭахьан аԥсуара ауаҩы иреиӷьу аҟазшьақәа илааӡаны дшыҟанаҵо. Убри инамадангьы аҳәаанырцә ахҵәара зықәшәаз аԥсуаа дара ахьнанагаз аҭыԥқәа рҿы аԥсуара аԥҟарақәа ахьуҵаша акультуратә хәышҭаарақәа аԥырҵеит.

Аԥсуаа иреиӷьыз еибашьцәан ҳәа иԥхьаӡан, аҭыԥҳацәа ракәзар, "аԥсуа ԥҳәысс дуоуааит" ҳәа ныҳәарак, зеиӷьашьарак аҳасабала ирҳәон, уи лхымҩаԥгашьеи лҭеиҭыԥши иреиӷьыз аҟазшьақәа рнубаалон.

Нас изышьҭаҳамхри иреиӷьу ҳҟазшьақәа, ҳаамысҭашәара иахьагьы аҳәаанырцәтәи аҵарауаа изакәызеи аԥсуара, иарбан ҟазшьоу абри аҩыза агәаӷь улазҵо ҳәа изызҵаауа? Егьаҩы уи рҵарц иалагаргьы, аԥсуа ида ҽаӡәы инаалом, уи ушьа-уда иалазароуп, уи мхәаҽыкәа иазырҳатәуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

109
Прогноз

Аҟауар, ананыра, аҳаҷашь: аԥсуа шҭаҿы идыргыло ахыбрақәа ирыдҳәалоу ажәақәа

120
(ирҿыцуп 09:52 21.02.2021)
Аԥсуа шҭа зырԥшӡо ахыбрақәа рыргылара иадҳәалоу иҷыдоу ажәақәа ртәы ҳаиллыркаауеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Аԥсуаа еснагь рынхарҭаҭыԥ алхра даара иацклаԥшуан. Анхарҭаҭыԥ алхраҿы азҿлымҳара ду арҭон адгьыл иаҳа иахьыбарақьаҭыз, иахьчашәырҭаз, ахныҟәгаразы иманшәалаз. Нхарҭаҭыԥс иалырхуамызт адгьыл ахьыҳәазоз аҭыԥқәа, убри инаваргыланы аҭыԥ алԥшаараҿы акырӡа ихадаран аӡыхь, аӡыржәтә ааигәа аҟазаара.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Традициала, аԥсуаа ахьынхоз-иахьынҵуаз ақыҭақәа рҟны акәын. Уаҟа иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп хыхь еиқәаҳаԥхьаӡаз аҷыдарақәа зныԥшуа, анхара-бзазаразы иманшәалаз аҭыԥқәа рҿы зшьапы зҳаз хылҵшьҭрала, жәлала, абиԥарала еизааигәоу реиланхарҭақәа.

Аԥсуаа рынхара иамоуп ахатәы ҷыда ҟазшьақәа. Аҩны ҭагылазароуп ашьац зқәышьшьы саси ԥшәымеи рзы згәашә аарту иҭбаа-ҭыцәу ашҭа. Ашҭа иқәубаауа ахыбрақәа зегьы хадаратәла амҩаду ахь иԥшуеит. Аԥсуа иашҭа иқәгылоуп аԥхынра ашәшьыра ҟазҵо, аҭаацәа зегьы зҵатәоу ҩба-хԥа ҵла.

Аԥсуашҭа ҭзырҭәаауаз ахыбрақәа ирыман дара ирыдҳәалоу, иҷыдоу алексикагьы.

Ахыбрақәа рныргылара иадҳәалоу ажәақәа

Аԥсуа бызшәаҿы иуԥылоит аҩны (ахыбра) аргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда. Убри ажәар шьақәдыргылоит иахьа зхархәара ԥсыҽу ззуҳәар зылшо ажәақәа. Хшыҩзышьҭра раҳҭап ҿырԥштәқәак:

Аҟауар

Аԥсуаа рыҩныргылараҿы ахархәара ҭбаа рыман амҿлых маҭәахәқәа. Убарҭ иреиуан аҟауар. Аҟауар – ари аӷәы ршьшьаны иалырхуаз хыбга маҭәахәуп, аҟауар злыҵуаз аԥсатә, аџьтә ӷәқәа ракәын.

Алартҟа

Аҩныргылараҿы аҟауар здыркуа надаада аҩны ахыб иақәу амҿлых маҭәахәы иахьӡуп алартҟа.

Аварҩа

Ақәацә ихаргьежьны, ақә ылганы иҟарҵоз хыброуп, уи аӡын асы анақәҳалак еиламҳарц азы адәахьала иӷәӷәоу аҵәҩанқәа, мамзаргьы ашьаҟақәа адҵаны идырӷәӷәон. Убарҭ ашьаҟақәа ирыхьӡын аварҩа.

Аӡарҵәи

Ажәа аӡарҵәи иаанагоит "арасамахә аӡа". Ажәытәан аҭырас зқәырҵоз ахыбрақәа хаҳәҵәаҳәла еибаркны, иласкьаганы быцала ишышны, ӡарҵәила еидҿаҳәаланы иҟарҵон.

Аҳаҷашь

Иахьазы аҩнқәа ирымоу ауадақәа руак, азал ҳәа изышьҭоу – асас дахьдыртәо, дахьрыдыркыло асасааирҭа иазынархоуп. Аха ажәытә асасааирҭа иазкны хазы ахыбра дыргылон. Хазы идыргылоз асасааирҭа ахыбра иахьӡын аҳаҷашь.

Ананыра

Иахьа, зегьынџьара акәымзаргьы, аԥсуа нхаҩы иашҭа иқәубаауеит акыр имаҭәахәыз, ихы иаирхәо ауардын. Убри ауардын ахьыҵадыргылоз ахыбра ҷыда иахьӡын ананыра.

Ақаруаса

Ақаруа еилыԥхаауа иҟоу аҩеижьԥшшәы змоу хәызмоу хаҳә жәлоуп. Убри ахаҳә жәла ахархәарала ахацәа напҟазацәа идыргылаз аҩнеихагыла иазырҳәауеит "ақаруаса". Ақаруаса зыздыргылоз амалуаа ракәын.

Аҳацаҟьа

Ицыҩцыҩуа, иҵәырҵәыруа иҟоу ахаҳә ду иахьӡуп "аҳацаҟьа". Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҳацаҟьа аҩныргылараҿы ахархәара аман.

Абашҳа

Аргылараҿы ахархәара зырҭоз хаҳә жәлоуп. Ацәаакыра аднакыломызт, ацәра мариан, иласын. Абри ахаҳә жәла иаҿырԥшны ирҳәон: "Аҩны иргылеит ахаҳә "башҳакы ала", иара убас аӡы злам, иласу маҭәарк рбар ирҳәон: "Ари башҳакӡа иҟоуп".

Абжьында

Акәасқьақәеи амаҵурҭақәеи рыбжьара неигас-ааигас ирыбжьдоу "абжьындақәа" рыхьӡуп (урыс бызшәала "коридор, навес"). Урҭ цхыраагӡа бзиан, уарманшәалон адәахьы умцаӡакәа, ахыбра ушыҵоу аҩнусқәа рҭыԥ рықәҵаразы.

Азақәԥах

Ҿыц идыргылаз аҩны, џьара кылххарак амоурц, аҭӡамц ԥшӡахарацы иаҿыкәдыршо иашьҭоуп "азақәԥах" (урысшәала "плинтус").

Акыӷәра

Ажәытәан, анхаҩы изгылаз аԥацхақәа, аганҩнқәа, ананырақәа уҳәа рҿы, ашьҭахьшәа уаҩы ибла иахьыҵамшәашаз иаҿаԥыршьуан ашылаҭра, аишәақәа, ачуанқәа убас реиԥш иҟоу ауаҩы ихы иаирхәо амаҭәарқәа рыԥхьакырҭас ахархәара змаз ахыбра маҷ "акыӷәра" ҳәа изышьҭаз (урыс бызшәала иуҳәозар "чулан").

Ахыбрақәа рыргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда ҭбаауп, урҭ рахьтә хәҭа хәыҷык ауп абраҟа иззааҭгылоу.

120
Аҟәыӷара, амч, ахьӡ, ахьымӡӷ: ахылԥарч аҵаки ахархәашьеи аԥсуаа рҿы

Аҟәыӷара, амч, ахьӡ, ахьымӡӷ: ахылԥарч аҵаки ахархәашьеи аԥсуаа рҿы

152
Аԥсуа жәлар ртрадициатә маҭәақәа ирыхәҭаку ахаҵа – ахылԥарч – аҵаки уи ахархәашьеи ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аусзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Ахылԥарч – кавказтәи ашьхарыуа жәларқәа ртрадициатә маҭәақәа иреиуоуп. Иҳәатәуп ахылԥарч ишаанарԥшуа ауаҩы иҟәыӷара, имч, ихьӡ, ихьымӡӷ. Кавказаа рҿы иуԥылоит убас еиԥш иҟоу ажәаԥҟа: "Аӡәы акы уабжьеигарц ануҭаху, ухылԥарч уазҵаа". Аԥсуаа ирҳәоит: "Ахы ыҟазар, ахылԥарч ахалоит".

Ахылԥарч асимволтә ҵакыла ауаҩы имч аазырԥшуа акәны иҟоуп. Зхылԥарч зцәыӡыз, зхы зцәыӡыз диҩызоуп, иԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылоуп. Ҭоурыхла ахылԥарч анцәырҵ инаркны кавказтәи ажәларқәа рҟынтәи егьырҭ амилаҭқәагьы издызкылаз ыҟоуп уи ӡынгьы ԥхынгьы аныҟәгара ахьыманшәалаз азы – аӡын уарԥхозар, аԥхын ашоура аҟынтәи уахьчоит.

Азеижәтәи ашәышықәса алагамҭа инаркны Аахыҵ Кавказ аофициалла ахылԥарч аибашьҩы иеилаҳәага маҭәахәқәа ирыларҵоит. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаан акәзар, иреиҳаӡоу аофицарцәа реилазаара, аибашьцәа зегь раԥхьа идыргылоз ирхарҵон. Аԥсуаа ҳҿы иахьатәи аамҭазы иаҳҳәозар, аибашьҩы иеилаҳәага маҭәахәқәа ирыланы иҟаӡам, уи ус еиԥш ала хархәара азуур шауагьы. Иахьазы ари еиуеиԥшым аныҳәақәа раан ирхарҵо традициатә хаҵатәуп.

Иазгәаҭатәуп, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан ирхарҵо ахылԥарчқәагьы еиԥшым. Иаҳҳәап: есыҽнытәи хаҵатәны еиқәароу, мамзаргьы ихәаԥштәылоу ахылԥарч рхарҵоит, аныҳәақәеи ачарақәеи рҿы – ашкәакәа ԥштәы змоу, аԥсраҿы – еиқәаҵәоу.

Аԥсуа изы ахылԥарч ихаӡамкәа ауаа рылагылара ҟалашьа змамыз акы акәын. Ахылԥарч анырхырхыруа ианныҳәо заҵәык ауп (аныҳәаҩ анцәа иахь ихы рханы данныҳәо ихы хтуп), иара убас аԥсраҿы ианнеиуа.

Аҿар рыбжьара иҟан убас еиԥш атрадициа: аҷкәын игәаԥхаз аҭыԥҳа лаԥхьа ихылԥарч, ма ихҭырԥа каиршәуан ("сыԥсҭазаара бнапы иануп" ҳәа), аӡӷаб уи аҷкәын дылгәамԥхозҭгьы, ихылԥарч лыргьежьуан, аха уи иара изы хьымӡӷ дуун, урҭ реинрааларазы ацәажәацәа аныбжьалоз ыҟан.

Ахылԥарч ҳаамҭазтәи ахархәара ахьуԥыло жәлар рашәаҳәаратә, рыкәашаратә ансамбльқәа рҿоуп, аха иара уи адагьы аҿар бзиа ибаны изхазҵогьы ыҟоуп, аиҳаракгьы амилаҭтә ныҳәақәа раан аҿаргьы еиҳабу абиԥарагьы ари ахаҵа рхаҵаны иуԥылоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

152

Џьопуа Тҟәарчалтәи аџьармыкьазы: апроект ала иаартны иазгәаҭоуп, аха иаркызар иаҳа еиӷьхон

0
(ирҿыцуп 19:41 24.02.2021)
Тҟәарчалтәи аџьармыкьа аиҳабы Сасрыҟәа Џьопуа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит аџьармыкьаҿы ицо аргыларатә усурақәа ртәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Џьопуа Тҟәарчалтәи аџьармыкьа аиҭашьақәыргылара иазкны

"Аремонттә усурақәа ирзоурыжьран иҟоуп 3 миллионки 500 нызқь мааҭи. Урҭ аԥарақәа ҳарзыԥшуп. Апроект ала аџьармыкьа аартны иазгәаҭоуп, аха иаркызар иаҳа еиӷьхон. Уажәы ахәаахәҭразы аџьармыкьахь иааиуа ауаа маҷуп. Иахьықәгыло ыҟаӡам, ақәа леи, асы леи, адәы иқәгылазароуп. Бедиа ибгаз амҩа иахҟьаны аџьармыкьаҿы ахәаахәҭыҩцәа агхеит. Уажәы ауаа адәахьы ихәаахәҭуеит, астолқәа ргыланы ирымоуп", - ҳәа еиҭеиҳәеит Џьопуа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудио аҿы.

0