Дыхьӡырҳәаганы Анцәа дҟаҵа: ауаҩытәыҩса иира иадҳәалоу згәаҭарақәак

123
(ирҿыцуп 18:49 22.08.2020)
Ауаҩ иира иадҳәалоу згәаҭарақәак ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аԥсуаа рҿы жәытәнатә аахыс ауаҩытәыҩса иира ныҳәа дуны ирыԥхьаӡон. Асаби дахьиз аҭаацәара, аижәлантә зегьы еицгәырӷьон.

Ажәытәан аҳәса ахшара ахьроуаз амҳараҿы акәын. Усҟан аԥсуаа агәра зларгоз ала зцәа зтәымкәа иҟоу аҳәса дырхылаԥшхәын адгьыли ахшараиуреи рынцәахәы Адгьыл ҳкәажә. Аԥҳәыс ахшара данлоулак ашьҭахь, зыхьӡ ҳәоу анцәахәы лыхьӡала иҷыдоу ақьабз мҩаԥыргон. Хшара дзауаз леилыргараҿы ацхыраара ҟазҵоз аԥҳәыс цқьа ахшара дзауз лиара аҵаҟа хә-кәтәаӷьк адгьыл аҿы ишьҭаҵаны илыркәымпылуан, нас акакала инаганы аҩны аԥшь-кәакьк рҿы иҵауланы илжуан, ахәбатәи акәтаӷь ԥыҭраамҭак илҵәахуан. Ари аритуал азкын ҿыц ииз иани иареи адгьыл радныҳәалара.

Ахәыҷы данилак, дышьҭызхуаз (аԥҳәыс ҵқьа, зықәрахь инеихьаз аԥҳәыс бырг) аҳамҭа лырҭон, уас дҟарҵон. Иара убас, аԥсуаа ииз ахәыҷы адгьыл дықәдыршәыр ма аԥҳә дыладыршәыр, дандухалак иԥсҭазаара бзиахоит, агәамчи аԥсынҵры наӡеи иоуеит ҳәа рыԥхьаӡон.

Аҩнаҭаҿы аԥа диир, уажәшьҭа "ҳаҵәҩаншьап ыӡуам", "ҳдаракәац ыӡуам" рҳәон. Зыҩнаҭа аҵеи диуа, игәылацәа, иуа-иҭынха, дызҭаху зегьы иеигәырӷьаны идныҳәалон, ус иҟоуп иахьагьы.

Ахаҵарԥыс дахьиз аҭаацәа ирыдныҳәаларц иахьнеиуа изырҳәауеит: "дҵеи мышхааит", "шәыжәла (ҳажәла) Анцәа иазирҳааит", "дҵоураны Анцәа дышәзиааӡааит", "аԥшқа ииз аԥсынҵры бзиа Анцәа иҭ", "дыхьӡырҳәаганы Анцәа дҟаҵа" уҳәа убас егьырҭгьы.

Апоет, аҵарауаҩ Баграт Шьынқәба аԥсуа етикет азы гәаанагарақәак еидызкыло ишәҟәы "Адацқәа бзанаҵы аҵла аԥсы ҭоуп" аҟны абас иҩуан:

"Анцәа ду шьарда зымчу илԥха-игәыԥха иабзоураны, аҩнаҭаҿы данилак ахылҵ, андуи абдуи ари агәырӷьаҿҳәаша разҳәоз ирҭон аҳамҭа.

Ииз асаби дыҷкәынзар, аб иашьа дындәылҵны ажәҩан днаҵаԥшуеит, "Уа, Анцәа Ду, ҳажәла азырҳа!" ҳәа хынтә еиҭеиҳәоит, нас аҵықьҳәагьы дынхысуеит. Аб иашьа дыҟамзар, абшьҭрала аҩнаҭа иазааигәоу, иахәҭоу ажәақәа наҳәаны, аҵықьҳәа дхысуеит.

Ииз асаби дыӡӷабзар, анду дындәылҵны лкасы аалхыхны ажәҩан днаҵаԥшуеит, "Бҭыԥҳа мышхааит! Ҳажәла азыҳәа быхьӡырҳәагахааит!" ҳәа дныҳәа-ныԥхьаны дхынҳәуеит".

Аб иҳәышҭаара змырӡуа, изырҿио "аҵәҩаншьапы" ҳәа аԥсуаа ирыԥхьаӡо аҷкәын иоуп, аха аӡӷабгьы дгәыгәҭарыжьуамызт "Аԥҳа бзиа ҩыџьа аԥацәа бааԥсқәа дрыԥсоуп" рҳәон. Ииз аӡӷаб хәыҷы раԥхьаӡа лнацәхыԥқәа анхырссалак, инаган ачамгәыр, агитара уҳәа ирымаз, рааигәа иҟаз амузыкатә арҳәагақәа ирҭарыԥсон, ахәыҷы дандухалак урҭ дрызҟазахарц.

Иахьа уажәраанӡагьы иҟоуп ахшара ирыхҳәаау алаҵәара змоу еиуеиԥшым жәлар разгәаҭарақәа. Иааҳгап акык-ҩбак:

  • Ахәыҷы иан лгәыбылра икразы, дызлалкәабаз аӡы ала лҿы лыӡәӡәар бзиоуп.
  • Ахәыҷы даныхәыҷу илеишәа цәгьазар, дандухалак акыр илҵуеит рҳәоит.
  • Ахәыҷы агара дахьгароу акы ихыган аӡәы иуҭар ҵасым ахәыҷы изы.
  • Ахәыҷы даныхәыҷу шаҟа дҵәыуо аҟара дыԥшӡахоит рҳәоит.
  • Ахәыҷы данеицәкьысуа деизҳауеит рҳәоит.
  • Амра анҭашәалак аԥшқа имаҭәақәа адәахьы икнарҳауамызт.
  • Ахәыҷы шықәсык ихыҵаанӡа ихәы анырҵаӡомызт, шықәсык анихыҵлак аҽны ихәы анырҵон.

Абарҭ азгәаҭақәа зегьы аԥсуаа ашәышықәсақәа иргәылганы иааргоз аҵасқәеи ақьабзқәеи ирҟәырҷахоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

123
В Абхазии впервые появится долгосрочная стратегия развития.

Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом: аҭаацәара иахҳәаау жәлар разгәаҭарақәак

82
Аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирыхҳәаау жәлар разгәаҭарақәак ирызкны аматериал ҳзеидылкылеит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Аҭаацәара зегьы ишырхыҵхырҭоу дырны, аҭаацәараԥҵара, аҭаацәара алахәылацәа реизыҟазаашьа, реихӡыӡаашьа, ргәеизыбылра, рҳәатәеиқәшәара аԥсуаа лымкаала хшыҩзышьҭра арҭон. Аҭаацәараҿы апатуеиқәҵара, аҭынчра ыҟазарц азы акырӡа аҵанакуеит иҟәыӷоу абырг иажәа.

Аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы, уимоу, иааидкылан аԥсуараҿы ахаҵа-аԥҳәыс ҳәа неилых ҟамҵакәа аиҳабы пату иқәуп. Аиҳабацәа рыԥсҭазаараҟны ирбаз-ираҳаз, идырҳаз рыԥсҭазааратә ԥышәа еснагь аиҵабацәа рзы имҩақәҵаган. "Аиҵыбра ныҟәымгакәа, аиҳабра узныҟәгаӡом" ҳәа рыԥхьаӡон аԥсуаа. Зегьы дырны уаҩы дзиӡом, уи икәша-мыкәша иибо, дзынҟьаз-дзынԥаз иабзоураны иҟаиҵароуп ихатәы лкаақәа, ирҳароуп ихатә ԥышәа. Зыҽны ииз мышкы зны изалшом ажәра ишәхымс иааламгылар. Ус ишоуп аԥсҭазаара.

Абырг, аиҳабы пату рықәҵара иазку еиқәаҳаԥхьаӡаз ахшыҩзышьҭрақәа ҳәаақәаҳҵар алшоит абас еиԥш иҟоу ажәаԥҟақәа рыла: "Аиҳабы дызмам Анцәа димам", "Аиҳаб бзиа дыԥраҳәа разуп", "Аиҳабы бзиа дԥызоуп", "Аиҳабы дышәшьыроуп", "Аиҳабы дахьыҟам аиҵбы бзабаа ибом", "Аиҳабы пату иқәуҵар, Анцәагьы пату уқәиҵоит".

Жәлар рҟәыӷара зныԥшуа афольклортә жанрқәа иреиуоу ажәлар разгәаҭарақәа рҿгьы ицәырымҵырц залшомызт абырг, аҭаацәара урҭ рыхӡыӡаара атәы зҳәо ахшыҩзышьҭрақәа.

Жәлар разгәаҭарақәа рҿы иаагоу аиҳабацәеи, аҭаацәареи, уи алахәылацәеи ирыдҳәалоу агәрагарақәа, жәаҳәарада, еиуеиԥшым, иаагозар, абаҳчаҿы абиаҵла еиҭазҳаша зықәра акыр зфахьоу абырг иоуп, ақәыԥш еиҭеиҳар ҵасым, избан акәзар, ашьаҭа ашәпара еиҭазҳаз ихәда иаҟарахар, дашәиуеит рҳәоит. Иара убас, аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо азгәаҭарақәа иреиуоуп:

  • Акәасҭхала амца уасуа уалагар, аҭаацәа иреиҳабу ихы ихьуа далагоит.
  • Абысҭа нанҵаны ачуан амҳабысҭа нҭаршәны иаанужьыр, ҵасым, "аҭаацәа реиҳабы ииҳәо дақәымшәо дҟалоит".
  • Архнышьна гьалозар, аҭаацәа реиҳабы ихы ихьуа далагоит, мамзаргьы аҭаацәа аԥхьаӡоит, иреиҵбу дашәиуеит рҳәоит.
  • Амца иахакнаҳау архнышьна абжьы гар бзиоуп, аҭаацәа реизҳара иатәуп.
  • Аҭаацәа иреиҳабу даныԥсуа аҩны аҭӡамцқәа рыбжьы "аҿҿаҳәа" игоит рҳәоит.
  • Асаан каҳан иԥҽызшәа абжьы уаҳар, аҩнаҭаҿы ԥҳәыск дыԥсуеит рҳәоит.
  • Ахаҵа илахь дафар ма аԥҳәыс лыӡӷы дафар, иахьырцарҭоу ԥсрак раҳауеит.
  • Аҩны иаҭааз асас асапын ҳамҭас иуҭар ҵасым, изҭиуа изыҳәа алаӷырӡ иатәуп рҳәоит.
  • Аӡы амца иахьахакнаҳау агәара-гәараҳәа аҭаацәа ирылашыр ҵасым рҳәоит.
  • Агәыр аҭӡы иалоуҵар, аҭаацәараҿы аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Ажәҵыс ахьымнеиз аҩны ашықәсан аӡә дыԥсуеит.
  • Аԥсуа иҩны амаҭ неир, аӡә дыԥсуеит рҳәоит.
  • Амаркатыл аҭаацәа акрахьырфо аишәа иқәуҵар, аҭаацәа аҭыӡшәа роуеит рҳәоит.
  • Амца аҟынтәи амцабз ыҵыҟьҟьозар, аҭаацәа рҿы ҭыӡшәак ҟалоит.
  • Аҭаацәара алахәыла, мамзаргьы асас аҩны ддәылҵны данцалак ашьҭахь аҩны аԥссара ҵасым, "арахь ухьамԥшааит" аанагоит рҳәоит.
  • Ала ашҭаҿы ианууа ацәгьара иазкуп. Ацәгьара ҟамларцы ашәхымс аҟны аҳәызба адәныҟа ахы рханы ишьҭоуҵар, иԥнаҟоит.
  • Аҩны азааигәа аԥсаҵла еиҭауҳар бзиам, аҭаацәа зыҿиом "знык уҩны ахыбра сзахысыр, нас уқьаԥҭастәуеит" аҳәоит.

Абас иҟоуп аҭаацәара аиҳабацәеи алахәылацәеи ирызкны ирҳәо ажәлар ирылаҵәаны иҟоу азгәаҭарақәак. Ажәлар разгәаҭарақәа реиԥш иҟоу атема аинтерес ду ахьаҵоу азы ԥхьаҟагьы еиуеиԥшым атемақәа ирықәшәо, илыԥшааху жәлар разгәаҭарақәа шәыдаагалоит.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

82

"Аӡы цқьа ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп": аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи

89
(ирҿыцуп 20:21 13.09.2020)
Азҿлымҳара зцу афольклортә жанр аԥхыӡқәа реилкаареи ацәара анцәахәқәеи дырзааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.

Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik

Аԥхыӡқәа даара азҿлымҳара зцу фольклортә жанруп, дара аԥсуаа ҳҟны макьанагьы иҭҵаамкәа иаанхоит. Раԥхьатәи анҵамҭақәа аԥхыӡқәеи урҭ реилкаарақәеи ртәы ҟаиҵеит Дырмит Гәлиа. Урҭ уԥылоит иара иҩымҭақәа реизгақәа рҿы. Аԥхыӡқәа рҟны иаарԥшуп аԥси нарцәытәи адунеи ирыдҳәалоу ажәлар разхаҵарақәа.

Аԥхыӡ аамҭалатәи аԥсра аанарԥшуа иҟоуп. Уи ус шакәу арҵабыргуеит абызшәа иалоу ажәақәа, ажәаԥҟақәа. Иаҳҳәап: "Ицәоу – аԥсы диҩызоуп", мамзаргьы: "Аԥсы дызгәыблымыз дыцәазшәа дибон" уҳәа реиԥш иҟақәоу.

Аԥсуа мифологиаҟны иҟоуп иара убас ауаҩы ацәа далазхало, ԥхыӡла дзыргәаҟуа аперсонаж Цәаблаҟ ҳәа хьӡыс измоу. Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа уи Напкылҵәа ҳәа лзырҳәоит. Иахьагьы ирҳәоит ауаҩы ацәа акыраамҭа даналахалак "Цәаблаҟ улкыма!" ҳәа.

Аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла иҽеим ацәара абарҵаҿы, аџь-ҵла амҵан, иара убас аилашәшәымҭаз уцәар бзиам рҳәоит. Ибзиаӡам ацәара амзартә ныҳәарақәа анымҩаԥысуа аамҭазынгьы, аиҳаракгьы аишәаргыларақәа раан, усҟан аԥшқа дыцәазаргьы хымԥада даадырԥшуеит, аритуал нагӡаны иалгаанӡагьы ддырцәом. Амцәара иадҳәалоу аритуал аарԥшуп аԥсра иадҳәалоу ақьабзқәа рҟынгьы – уи аҷаԥшьара ауп. Абасала "ацәара–амыцәара" иаадырԥшуеит еиҿагылоу ҩ-дунеик: "аԥсреи–абзареи", "нарцәи–аарцәи", "зыԥсы ҭоуи–зыԥсы ҭами".

Иҟоуп амиф-ҵабыргқәа ауаҩы дцәалаханы, хаха-хымш дмааԥшӡакәа, нарцәы дцан дшааз еиҭазҳәо. Ус еиԥш иҟоу аԥхыӡқәа раан, ауаҩы нарцәы иуацәа, ма иидыруа шьоукы ибоит, нарцәытәи аԥсҭазаара далаԥшуеит, џьанаҭи џьаҳаными иҟоу ауаа ишрызныҟәо ибоит. Абас ауаҩы ԥхыӡла нарцәы ицан иааз акраамҭа дыԥсӡом рҳәоит.

Иҟоуп илабҿабоу аԥхыӡқәагьы. Илабҿабоу аԥхыӡқәа ҳәа рзырҳәоит ауаҩы ԥхыӡла иибаз лабҿаба ианыҟалогьы. Иаҳҳәап, ԥхыӡла аԥсы ауаҩы игәиҽаниҵар ауеит, мамзаргьы игу-ибзоу алаиирдырыр.

Убас, Ешыра, 2010 шықәсазы ианысҵаз аԥхыӡ аҿы ажәабжьҳәаҩ Хьмур Еныкь исалҳәон, лара иԥсхьаз лан ԥхыӡ дшылбоз "аишәаҟны ишьаз аҵәца зықәбыргылеи" ҳәа, дааԥшны иангәалҭа, ус иагьыҟаҵәҟьан, ашьҭахь илыԥсахит.

Аԥхыӡ ала ауаҩы еиуеиԥшым адыргақәа иоуеит дзықәшәараны иҟоу аазырԥшуа. Араҟа иааҳгоит ҿырԥштәқәак аԥсуаа урҭ реилкаарақәа шаадырԥшуа:

  • Ԥхыӡла аҳәса рацәаҩны иубар – амш цәгьа иазҳәоуп
  • Амаҭ ушьуа ԥхыӡла иубар, уаӷа уиааиуеит.
  • Ахәаҷамаҷақәа ԥхыӡла иубар, аиакәым уақәшәоит, ма учмазаҩхоит.
  • Ԥхыӡла ахысбжьы уаҳар, ажәабжь ҿыц иамааноуп.
  • Ԥхыӡла акакан уфо иубар, аимҳәа иазкуп.
  • Ԥхыӡла ашаха убар, амҩа уоураны иҟоуп.
  • Аҽы уақәтәаны уҩуа иубар, хьӡык угоит, мамзаргьы аԥшасра иазҳәоуп.
  • Аӡы цқьа, ма аӡиас ԥхыӡ иубар, абзиара иазҳәоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

89
Гурам Шоуа

Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Шьоууа авирус змоу рзы ахәышәтәырҭақәа рҿы аҭыԥқәа раартразы

0
(ирҿыцуп 19:22 22.09.2020)
Гәылрыԥшьтәи арратә госпиталь аҳақьым хада Гәырам Шьоууа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит акороновирус змоу рзы Агәыӡера ахәышәтәырҭаҿы хазы аҭыԥқәа раартра аус шцо атәы.
Раионк аԥсҭазаараҟынтә: Шьоуа авирус змоу рзы ахәышәтәырҭақа рҿы аҭыԥқәа раартразы

Аԥсны ахада ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы акоординациатә штаб аӡбара шьаҭас иаҭаны аусԥҟа инапы аҵаиҩит. Уаҟа иазгәаҭоуп жьҭаара 5 инаркны массала аспорттә, агәмырҿыӷьратә, ацәыргақәҵатә уснагӡатәқәа ахыбрақәа рыҩнуҵҟа рымҩаԥгара мап ацәкра уҳәа убас. Иара уи адагьы, агәабзиарахьчара аминистрра жьҭаара 15 рҟынӡа анапы ианҵоуп Аԥсны, Аҟәа ақалақьи араионқәеи иахьрыҵанакуа иҟоу амедицинатә усҳәарҭақәа рҟны авирус змоу ахаҿқәа рнагарҭа ҭыԥқәа разырхиара.

"Ари ачымазара зыхьуа ҳзаанагоит, урҭ ҳрыхәаԥшуеит нас ишахәҭоу аҭыԥ иқәаҳҵоит, шьоукы аҩныҟа, шьоукы – Гәдоуҭаҟа, аха уи анализқәа рҭак анҳаулак ашьҭахь. Ахәышәтәырҭа атерапиа аҟәшаҿы архиара ҳаҿуп 40-ҩык рҭыԥ ари ачымазара зыхьуа рышьҭаҵаразы, аха макьана хаз аҟәша аашәырты ҳәа адҵа ҳмоуӡац. Иахьазы дҵас иҳамоу: ачымазаҩцәа ашоура змоу, Агәыӡера рыдкылара, нас ишахәҭоу аус рыдулароуп. Ахәышәтәырҭаҿы акоронавирус аҟынтә иахьазы анализ аҭак иазыԥшу ҳәа аӡәгьы дыҟам, зегьы аҩны итәоуп. Дара есымша аҭел ҳарзасуеит, рҭагылазаашьа еилаҳкаауеит. Анализ аҭак анааилак нас рыхәшәтәразы даҽа мҩак ылаҳхуеит. Аҩны рҽырхәышәтәуеит 16-ҩык рҟынӡа", - ҳәа еиҭеиҳәеит Шьоууа.

Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

0